Emin Riza, studiuesi që ia kushtoi jetën mbrojtjes së trashëgimisë kulturore shqiptare

Më 22 korrik mbylli sytë akademiku Emin Riza, autor i dhjetëra studimeve dhe monografive që lanë gjurmë në njohjen, dokumentimin dhe mbrojtjen e trashëgimisë kulturore shqiptare, ndërsa veprimtaria e tij shkencore u vlerësua nga institucionet akademike në Shqipëri dhe Kosovë.

Akademia e Shkencave e Shqipërisë dhe Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës e vlerësuan Emin Rizën si një nga studiuesit më të shquar të trashëgimisë kulturore shqiptare, ndërsa kontributi i tij në studimin dhe mbrojtjen e monumenteve mbetet një nga referencat më të rëndësishme të kësaj fushe në hapësirën shqiptare.

I lindur më 3 korrik 1937, Riza ndërtoi një karrierë të gjatë si studiues, pedagog dhe specialist në Institutin e Monumenteve të Kulturës, ku dha një kontribut të spikatur në dokumentimin, mbrojtjen dhe promovimin e trashëgimisë materiale shqiptare.

I diplomuar për inxhinieri ndërtimi në Universitetin e Tiranës në vitin 1962, Emin Riza ia kushtoi pjesën më të madhe të jetës profesionale Institutit të Monumenteve të Kulturës, ku punoi si studiues dhe specialist restaurator, duke mbajtur edhe detyra drejtuese. Gjatë viteve 1993-1997 ai shërbeu si sekretar shkencor i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë dhe kryeredaktor i revistës “Studia Albanica”, ndërsa më vonë drejtoi edhe Seksionin e Shkencave Shoqërore dhe Albanologjike të Akademisë.

Në mesazhin e saj të ngushëllimit, Akademia e Shkencave e Shqipërisë e cilëson Emin Rizën “një nga studiuesit më të njohur shqiptarë në fushën e trashëgimisë kulturore dhe arkitekturës tradicionale”, duke vlerësuar se ai “ka dhënë një kontribut të spikatur në dokumentimin, mbrojtjen dhe promovimin e trashëgimisë materiale shqiptare”.

Po ashtu, akademia thekson se Riza ishte “nismëtar i Ligjit ‘Për trashëgiminë kulturore’ dhe kryesues i grupit të punës për përgatitjen e dosjeve të Gjirokastrës dhe Beratit për UNESCO-n, ç’ka kontribuoi në përfshirjen e këtyre qyteteve në Listën e Trashëgimisë Botërore”.

Veprimtaria shkencore e Rizës përfshin dekada kërkimi në fushën e restaurimit dhe studimit të monumenteve të arkitekturës, me fokus të veçantë te banesa popullore shqiptare. Sipas të dhënave të Akademisë së Shkencave, ai botoi 16 monografi, një album, dy tekste universitare dhe dhjetëra artikuj shkencorë, ndërsa veprat e tij trajtojnë arkitekturën tradicionale të qyteteve shqiptare dhe restaurimin e monumenteve.

Ndër botimet më të njohura të tij janë “Qyteti muze i Gjirokastrës”, “Qyteti dhe banesa shqiptare e mesjetës së vonë”, “Teoria dhe praktika e restaurimit të monumenteve të arkitekturës”, “Banesa popullore shqiptare”, “Berati, historia dhe arkitektura”, “Banesa popullore e Prizrenit”, “Banesa qytetare kosovare e shek. XVIII-XIX” dhe “Arkitektura popullore e Gjakovës”, të cilat mbeten referenca për studimet mbi arkitekturën tradicionale shqiptare.

Në reagimin e saj, Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës e cilëson Rizën “intelektual, studiues të shquar të trashëgimisë kulturore, në mënyrë të veçantë të arkitekturës popullore shqiptare, veprimtar të jashtëzakonshëm në fushën e mbrojtjes së trashëgimisë kulturore”, duke nënvizuar se ai “gjatë gjithë jetës së tij të punës veproi në fushën e restaurimit, të mbrojtjes e rivitalizimit të arkitekturës tradicionale në të gjitha hapësirat shqiptare, duke u bërë kështu një nga emrat më të shquar të kësaj fushe studimesh”.

Akademia vlerëson gjithashtu se “vepra e tij shkencore ka shënuar një shkallë të lartë të arritjeve të shkencës shqiptare në këto fusha”, ndërsa kujton se ai ishte aktiv në hartimin e legjislacionit për trashëgiminë kulturore edhe në Kosovë, pas çlirimit, si dhe në organizimin e veprimtarive shkencore dhe bashkëpunimin me studiues e studentë.

Një pjesë e rëndësishme e veprimtarisë së tij lidhet me mbrojtjen ndërkombëtare të trashëgimisë kulturore shqiptare. Ai ishte kryesues i grupit të punës për përgatitjen e dosjeve të Gjirokastrës dhe Beratit për UNESCO-n dhe ekspert i kësaj organizate në fushën e monumenteve dhe restaurimit.

Për kontributin në studimin, mbrojtjen dhe promovimin e trashëgimisë kulturore shqiptare, Emin Riza u nderua me titullin “Qytetar Nderi” i Gjirokastrës dhe i Beratit, ndërsa ishte edhe anëtar i jashtëm i Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës.

Vepra shkencore e Emin Rizës, studimet mbi arkitekturën tradicionale dhe angazhimi në mbrojtjen e monumenteve e vendosin atë mes personaliteteve që kanë lënë gjurmë të qëndrueshme në dokumentimin dhe ruajtjen e trashëgimisë kulturore shqiptare.