Martin Hajdeger: Pyetja mbi qenien dhe kërkimi për kuptimin e ekzistencës njerëzore
Martin Hajdeger është një nga mendimtarët më të rëndësishëm, më ndikues dhe njëkohësisht më të debatueshëm të filozofisë bashkëkohore. Pak filozofë kanë ushtruar një ndikim kaq të thellë mbi mendimin e shekullit të njëzetë, jo vetëm në filozofi, por edhe në teologji, letërsi, hermeneutikë, psikologji, teori politike dhe studime kulturore. Origjinaliteti i tij nuk qëndron thjesht në zhvillimin e disa koncepteve të reja, por në përpjekjen për të rihapur pyetjen më themelore të filozofisë, një pyetje që sipas tij ishte harruar nga tradita perëndimore: “Çfarë do të thotë të jesh?” Për Hajdegerin, pothuajse e gjithë historia e filozofisë kishte folur për qeniet, për gjërat që ekzistojnë, por kishte harruar vetë Qenien, domethënë kushtin që i bën të mundura të gjitha format e ekzistencës. Kjo bindje do të bëhej pika e nisjes së një projekti filozofik që synonte të transformonte rrënjësisht mënyrën se si njeriu e kupton veten dhe botën.
Martin Hajdeger . Foto: "Wikimedia Commons"
Martin Hajdeger lindi në vitin 1889 në Messkirch, në një familje katolike me prejardhje modeste. Formimi i tij i hershëm u zhvillua nën ndikimin e teologjisë dhe të traditës skolastike, por shumë shpejt interesat e tij u drejtuan nga filozofia. Studimet universitare në Universitetin e Freiburgut e vendosën në kontakt me fenomenologjinë e Edmund Husserl, nën drejtimin e të cilit ai u formua intelektualisht. Husserli i dha mjetet metodologjike që do t’i mundësonin të zhvillonte analizat e tij të famshme mbi përvojën njerëzore, megjithëse më vonë Hajdegeri do të largohej ndjeshëm nga orientimi i mësuesit të tij.
Vepra që e bëri të njohur në mbarë botën ishte “Being and Time”, e konsideruar gjerësisht si një nga tekstet më të rëndësishme të filozofisë së shekullit të njëzetë. Në këtë libër, Hajdegeri nuk fillon nga analiza e natyrës, e shkencës apo e logjikës, por nga qenia njerëzore si ajo qenie që pyet për kuptimin e ekzistencës së vet. Sipas tij, vetëm njeriu është i aftë të shtrojë pyetjen mbi ekzistencën dhe për këtë arsye analiza e qenies njerëzore bëhet rruga e domosdoshme për të kuptuar vetë Qenien.
Për të shmangur kuptimet tradicionale të nocionit “njeri”, Hajdegeri përdor termin gjerman “Dasein”, që zakonisht përkthehet si “qenie-atje” ose “të-qenit-atje”. Dasein-i nuk është thjesht individi biologjik ose psikologjik; ai është ajo qenie që jeton duke u përballur me pyetjen e ekzistencës së vet. Njeriu nuk është një objekt midis objekteve të tjera, por një qenie që ka marrëdhënie me qenien e vet dhe që duhet vazhdimisht të vendosë se çfarë do të bëhet.
Një nga idetë themelore të Hajdegerit është se njeriu nuk ekziston kurrë si një subjekt i izoluar që përballet me një botë të jashtme. Përkundrazi, ai është gjithmonë në botë. Ky koncept, i njohur si “qenia në botë”, shpreh bindjen se ekzistenca njerëzore është e ndërthurur që në fillim me mjedisin, me të tjerët, me gjuhën dhe me kulturën. Ne nuk e ndërtojmë më vonë marrëdhënien me botën; ne gjithmonë e gjejmë veten tashmë brenda saj.
Kjo ide përfaqëson një kritikë të fuqishme ndaj shumë formave të filozofisë moderne, veçanërisht atyre që e ndanin subjektin nga objekti. Për Hajdegerin, kjo ndarje është artificiale. Njeriu jeton fillimisht në një botë ku vepron, punon, komunikon dhe kujdeset për gjërat. Një vend qendror në filozofinë e tij zë nocioni i kujdesit. Sipas Hajdegerit, struktura themelore e ekzistencës njerëzore është kujdesi.
Njeriu është gjithmonë i përfshirë në projekte, shqetësime, dëshira dhe mundësi. Ai nuk ekziston si një qenie statike, por si një qenie që vazhdimisht shtrihet drejt së ardhmes dhe përpiqet të realizojë mundësitë e veta. Ekzistenca është, në thelb, një proces i vazhdueshëm i të qenit drejt diçkaje.
Një nga analizat më të njohura të Hajdegerit lidhet me dallimin midis ekzistencës autentike dhe ekzistencës joautentike. Në jetën e përditshme, sipas tij, shumica e njerëzve priren të humbasin në botën e zakonshme të zakoneve, opinioneve dhe pritshmërive shoqërore. Ata jetojnë sipas asaj që “thuhet”, “mendohet” ose “bëhet” nga të gjithë. Hajdegeri e përshkruan këtë gjendje me termin “das Man”, që zakonisht përkthehet si “ata” ose “njerëzit në përgjithësi”.
Në këtë gjendje, individi rrezikon të humbasë veçantinë e vet dhe të jetojë sipas modeleve të imponuara nga shoqëria. Megjithatë, ekziston mundësia e një ekzistence autentike, në të cilën njeriu merr përgjegjësinë për jetën e vet dhe për zgjedhjet e veta. Autenticiteti nuk nënkupton izolim ose individualizëm ekstrem, por vetëdije të plotë për faktin se jeta ime është e imja dhe se askush nuk mund të zgjedhë në vendin tim.
Kjo ide lidhet ngushtë me analizën e famshme të vdekjes. Për Hajdegerin, vdekja nuk është thjesht një ngjarje biologjike që ndodh në fund të jetës, por mundësia më personale dhe më e pashmangshme e ekzistencës njerëzore. Askush nuk mund të vdesë në vendin tim. Vetëdija për vdekjen e çliron njeriun nga iluzioni i pavdekshmërisë së përditshme dhe e shtyn të jetojë në mënyrë më autentike.
Ankthi luan gjithashtu një rol të rëndësishëm në filozofinë e tij. Ndryshe nga frika, e cila ka gjithmonë një objekt të caktuar, ankthi e vendos njeriun përballë vetë faktit të ekzistencës së tij. Në përvojën e ankthit, bota e zakonshme humbet sigurinë e saj dhe njeriu përballet me lirinë dhe fundin e vet. Pikërisht për këtë arsye ankthi ka një vlerë filozofike: ai zbulon dimensione të ekzistencës që zakonisht mbeten të fshehura.
Pas periudhës kur shkroi “Qenia dhe Koha”, mendimi i Hajdegerit pësoi një zhvillim të rëndësishëm. Ai filloi të largohej gradualisht nga analiza e ekzistencës njerëzore dhe të përqendrohej më shumë te vetë historia e qenies. Sipas tij, filozofia perëndimore kishte harruar pyetjen mbi qenien dhe ishte përqendruar gjithnjë e më shumë te kontrolli, përfaqësimi dhe zotërimi i realitetit.
Kjo kritikë arrin kulmin në analizën e tij mbi teknologjinë moderne. Hajdegeri nuk e kundërshton teknologjinë si mjet praktik, por argumenton se epoka teknologjike ka krijuar një mënyrë të re të të menduarit, ku çdo gjë shihet si burim që mund të përdoret dhe të kontrollohet. Natyra, kafshët dhe madje edhe vetë njeriu rrezikojnë të reduktohen në objekte të menaxhueshme. Problemi nuk është teknologjia në vetvete, por mënyra e të menduarit që ajo nxit.
Në këtë fazë të mendimit të tij, gjuha fiton një rëndësi të veçantë. Hajdegeri e quan gjuhën “shtëpia e qenies”, sepse beson se qenia zbulohet përmes gjuhës. Për këtë arsye ai i kushtoi vëmendje të madhe poezisë, veçanërisht veprës së Friedrich Hölderlin, duke parë tek ajo një mënyrë më të thellë dhe më autentike të banimit njerëzor në botë.
Megjithatë, figura e Hajdegerit mbetet e debatueshme për shkak të lidhjes së tij të përkohshme me regjimin nazist gjatë viteve tridhjetë. Kjo çështje ka nxitur diskutime të shumta mbi raportin midis jetës së tij politike dhe filozofisë së tij. Megjithëse studiuesit vazhdojnë të debatojnë mbi këtë problem, rëndësia filozofike e veprës së tij mbetet e padiskutueshme.
Ndikimi i Martin Hajdegerit në mendimin bashkëkohor është jashtëzakonisht i gjerë. Ai ndikoi drejtpërdrejt në ekzistencializmin e Jean-Paul Sartre, në hermeneutikën e Hans-Georg Gadamer, në filozofinë e Emmanuel Levinas, si dhe në shumë zhvillime të mëvonshme të fenomenologjisë dhe filozofisë kontinentale.
Në fund, rëndësia e Martin Hajdegerit qëndron në faktin se ai e riktheu në qendër të filozofisë pyetjen mbi qenien dhe mbi kuptimin e ekzistencës njerëzore. Duke analizuar kohën, vdekjen, ankthin, lirinë, gjuhën dhe teknologjinë, ai krijoi një mënyrë të re të të menduarit që vazhdon të sfidojë dhe të frymëzojë filozofët edhe sot.
