Emmanuel Mounier: Personi përballë Individit
Në rrugëtimin e tij imagjinar, Mounier-i do të përshkruante një individ që hyn në një ndërtesë administrative për të zgjidhur një çështje të thjeshtë, por që, pa e kuptuar, shndërrohet nga “person” në “numër reference”, i përballur me formularë, kode dhe procedura. Për të, kjo është pika ku nis depersonalizimi i njeriut: burokracia zëvendëson marrëdhënien njerëzore me funksionin dhe shuan çdo kujtesë të dimensionit personal.
Emmanuel Mounier. Burimi i fotos: “Sigueme.es”.
Nëse sot Emmanuel Mounier (1905-1950) do të ecte përgjatë një qyteti modern, do të shihte fasada të larta xhami që shkëlqejnë si simbole të progresit, por pas tyre do të vërente heshtjen e një bote ku personi tkurret, ku njeriu humbet në labirintin e një mekanizmi të padukshëm që funksionon vetvetiu, pa pyetur për zemrën që vuan ritmin e shfrenuar të kohës. Mounier-i do të ndalej para çdo dere zyrash burokratike, para çdo ekrani digjital, para çdo rruge ku nxitimi është bërë normë, dhe do të pyeste: ku është personi?
Kjo nuk është një pyetje retorike. Për Mounier-in, personi ishte themeli i çdo raporti social, ekonomik dhe shpirtëror. Por në qytetin e modernitetit – këtë qytet që e kemi ndërtuar ne, me dëshirat, frikërat dhe ambiciet tona – personi është shndërruar ngadalë në një figurë të brishtë, të humbur mes proceseve që e tejkalojnë, e tjetërsojnë dhe e mbingarkojnë. Në njëfarë mënyre, ai ka humbur në labirintin e shoqërisë. Narracioni i tij i sotëm do të ishte një ecje përmes kësaj humbjeje, një përpjekje për të rikthyer dimensionin personal.
Në këtë rrugëtim imagjinar, Mounier-i do ta fillonte tregimin me një skenë të zakonshme: një individ që hyn në një ndërtesë administrative për të zgjidhur një çështje të thjeshtë. Aty ai shndërrohet, pa e kuptuar, nga “person” në “numër reference”. Një zyrtar i lodhur, i zhytur në protokolle, i sjell formularë, kërkon kodin, kërkon vërtetime, kërkon dëshmi. Askush nuk pyet si është, pse ka ardhur i shqetësuar, apo çfarë po kalon personi përballë. Riti i burokracisë zhvillohet sipas një liturgjie të ftohtë që ka shuar prej kohësh çdo kujtesë njerëzore. Mounier-i do të shënonte se pikërisht këtu fillon depersonalizimi i njeriut: marrëdhënia zëvendësohet nga funksioni.
Moderniteti, sipas tij, nuk është problem për shkak të progresit. Problemi lind kur progresi krijon sisteme që nuk i përgjigjen më personit, por e detyrojnë personin t’u shërbejë atyre. Tek Mounier-i, personi nuk është një qenie atomike që kërkon lirinë individuale si qëllim në vetvete; ai është një qenie e mishëruar në marrëdhënie, solidaritet dhe bashkëkrijim të botës. Tjetri ka rëndësi themelore. Por teknologjia e sotme, e cila në teori mund ta lehtësonte jetën, shpesh e fragmenton atë. Në rrëfimin e tij modern, njeriu qëndron i përkulur mbi ekran, duke rrëshqitur pafund nëpër imazhe, lajme dhe algoritme që dinë gjithçka për të – përveç asaj që e bën person.
Mounier-i do ta shihte këtë me dhimbje. Do të thoshte se moderniteti ka prodhuar “individë”, por ka harruar “personat”. Këtu qëndron një dallim thelbësor: individi nuk është i njëjtë me personin. Individët janë njësi të izoluara, të vetëpërqendruara dhe potencialisht të vetëmjaftueshme, që nuk kanë domosdoshmërisht nevojë për Tjetrin për t’u zhvilluar. Për ta, Tjetri mund të shfaqet si pengesë ose, në rastin më të mirë, si mjet. Personi, përkundrazi, nuk mund të ekzistojë pa Tjetrin. Ai përkufizohet përmes marrëdhënies me të.
Personalizmi – siç u quajt filozofia e tij – nuk është sentimentalizëm; është një filozofi e angazhimit dhe e marrëdhënies. Të jesh person, për Mounier-in, do të thotë të marrësh përgjegjësi, të hysh në histori dhe të mos pranosh degradimin e qenies në një funksion të thjeshtë apo në një ingranazh të mekanizmit shoqëror.
Sipas Mounier-it, moderniteti dhe zhvillimi teknologjik mbartin një rrezik të madh: humbjen e përvojës së drejtpërdrejtë të Tjetrit. Personalizmi nuk mund të ekzistojë pa fytyrën e tjetrit, pa takimin konkret dhe pa dialogun. Teknologjia rrezikon ta zëvendësojë këtë përvojë me simulime dhe ndërmjetësime që e zbehin praninë njerëzore.
Megjithatë, në rrëfimin e tij, moderniteti nuk është një tragjedi përfundimtare. Mounier-i nuk ishte pesimist. Përkundrazi, ai besonte se personi ka një potencial të pashtershëm për ringritje. Ai do të tregonte se, përtej burokracisë dhe teknologjisë, ekzistojnë ende momente që e rikthejnë personin në qendër: kur dikush dëgjon tjetrin me sinqeritet; kur merr përgjegjësi për një padrejtësi; kur guxon të pohojë se dinjiteti njerëzor nuk është një variabël statistikore.
Në vizionin e tij, shpresa nuk vjen nga sistemi; ajo vjen nga personi që hyn në sistem dhe nuk lejon të përthithet prej tij. Personalizmi kërkon një kulturë ku teknologjia vihet në shërbim të personit, jo anasjelltas; ku organizimet shoqërore ndërtohen mbi dinjitetin, jo mbi efikasitetin mekanik; ku njeriu nuk matet me funksionin që kryen, por me vlerën që sjell në marrëdhënie.
Në këtë narracion, qyteti modern mbetet i njëjtë: i shpejtë, i ftohtë dhe i rregulluar nga ligje e protokolle. Por nëse dikush ecën nëpër të me sy të mprehtë, mund të dallojë figura të vogla që dalin jashtë ritmit, që përpiqen të mbajnë gjallë personalitetin e tyre. Pikërisht tek këto figura Mounier-i do të shihte njeriun autentik dhe fillimin e një rilindjeje të personit: një revolucion modern, të ngadaltë por të vendosur. Sepse historia nuk është thjesht një rrjedhë ngjarjesh kronologjike. Ajo është një betejë e përhershme për t’i kujtuar botës se njeriu është gjithmonë më shumë sesa roli i tij në shoqëri, më shumë sesa të dhënat e tij dhe më shumë sesa produktiviteti i tij. Dhe ky mesazh është sot më i mprehtë se kurrë.
