Emanuel Levinas: Etika e tjetrit dhe primati i përgjegjësisë në filozofinë 

Emanuel Levinas lindi në vitin 1906 në Kaunas, në një familje hebreje të kultivuar, ku tradita fetare dhe arsimi kishin një rëndësi të veçantë. Formimi i tij intelektual u zhvillua në një mjedis ku bashkëjetonin kultura hebraike, ruse dhe evropiane, gjë që i dha një horizont të gjerë shpirtëror dhe intelektual. Më vonë ai studioi në Strasbourg, ku u njoh me fenomenologjinë gjermane dhe, veçanërisht, me mendimin e Edmund Husserl. Studimet e mëtejshme në Gjermani e vunë në kontakt të drejtpërdrejtë me filozofinë e Martin Heidegger, e cila do të ushtronte një ndikim të madh në formimin e tij fillestar, megjithëse më vonë do të bëhej objekt i kritikave të thella.

Përvoja e Luftës së Dytë Botërore dhe e Holokaustit pati një rëndësi vendimtare në zhvillimin e mendimit të tij. Levinas kaloi vite në kampet gjermane të robërve të luftës, ndërsa shumë anëtarë të familjes së tij u vranë nga nazistët. Këto ngjarje e bindën se filozofia nuk mund të mbetej e mbyllur në abstraksione teorike, por duhej të përballej me pyetjen themelore të përgjegjësisë ndaj marrëdhënies me Tjetrin. Kjo bindje do të formësonte veprat e tij më të rëndësishme, ndër të cilat dallohen Totality and Infinity dhe Otherwise than Being, dy tekste që konsiderohen sot ndër kryeveprat e filozofisë kontinentale bashkëkohore.

Pika e nisjes së filozofisë së Levinasit është kritika ndaj traditës metafizike perëndimore. Sipas tij, që nga filozofia greke e deri te mendimi modern, filozofët kanë qenë të prirur ta kuptojnë realitetin duke e reduktuar atë në kategori që mund të zotërohen nga mendimi. Njohja shpesh është konceptuar si një proces përmes të cilit subjekti studion objektin brenda skemave të veta konceptuale. Në këtë mënyrë, Tjetri rrezikon të humbasë veçantinë e tij dhe të shndërrohet në një objekt të mendimit.

Levinas e quan këtë prirje logjikë të totalitetit. Totaliteti është përpjekja për ta përfshirë gjithçka brenda një sistemi të vetëm, ku çdo gjë gjen vendin e vet dhe ku asgjë nuk mbetet vërtet e jashtme ndaj mendimit. Sipas tij, shumë sisteme filozofike kanë synuar pikërisht këtë lloj përfshirjeje universale. Megjithatë, ai argumenton se ekziston diçka që i reziston çdo totalizimi: Tjetri si person.

Për Levinasin, marrëdhënia me Tjetrin nuk është një marrëdhënie njohjeje në kuptimin tradicional, por një ngjarje etike. Tjetri nuk paraqitet fillimisht si objekt që duhet kuptuar, por si një prani që më thërret dhe më kërkon përgjegjësi. Kjo ide shprehet në konceptin e tij të famshëm të fytyrës. Fytyra nuk duhet kuptuar vetëm si pamja fizike e një njeriu; ajo është shfaqja e drejtpërdrejtë e tjetrit si qenie që nuk mund të reduktohet në kategori, role ose përkufizime.

Kur përballem me fytyrën e tjetrit, sipas Levinasit, unë përballem me një kërkesë morale që vjen përpara çdo kontrate, ligji ose sistemi etik. Fytyra më thotë në mënyrë të heshtur: mos më dhuno, mos më redukto, mos më trajto si objekt. Pikërisht në këtë takim lind etika. Për këtë arsye, Levinas argumenton se etika është filozofia e parë, sepse marrëdhënia me tjetrin është më themelore sesa çdo teori mbi qenien ose njohjen.

Një nga aspektet më radikale të mendimit të tij është koncepti i përgjegjësisë së pakushtëzuar. Në shumicën e teorive morale, përgjegjësia paraqitet si rezultat i një marrëveshjeje, i një norme juridike ose i një detyrimi racional. Për Levinasin, përgjegjësia lind përpara çdo zgjedhjeje të vetëdijshme. Ai shkon aq larg sa të thotë se subjekti njerëzor formohet pikërisht nëpërmjet përgjegjësisë ndaj tjetrit. Njeriu nuk është fillimisht një qenie autonome që më pas zgjedh të kujdeset për të tjerët; përkundrazi, ai bëhet subjekt përmes kësaj thirrjeje etike.

Kjo mënyrë e të menduarit përmbys shumë prej supozimeve tradicionale të filozofisë moderne. Ndërsa mendimtarë si René Descartes e nisnin filozofinë nga vetëdija e vetvetes, Levinas e nis nga prania e tjetrit. Ndërsa filozofia moderne shpesh e vendoste autonominë në qendër të subjektivitetit, ai e vendos heteronominë, domethënë faktin se njeriu thirret nga diçka që vjen nga jashtë vetes.

Një rol të rëndësishëm në filozofinë e tij luan edhe nocioni i pafundësisë. Tjetri, sipas Levinasit, është bartës i një pafundësie që nuk mund të përmblidhet kurrë nga mendimi im. Çdo përpjekje për ta njohur plotësisht tjetrin dështon, sepse ai mbetet gjithmonë më shumë sesa ajo që unë mund të kuptoj. Pikërisht kjo tejkalueshmëri e tjetrit është themeli i respektit etik. Nëse tjetri do të mund të reduktohej plotësisht në një objekt njohjeje, atëherë marrëdhënia etike do ta humbiste kuptimin e saj.

Mendimi i tij është i lidhur ngushtë edhe me traditën hebraike, megjithëse ai e zhvilloi filozofinë e vet në dialog të vazhdueshëm me fenomenologjinë dhe filozofinë evropiane. Në shumë prej shkrimeve të tij, etika paraqitet si një mënyrë për të kuptuar transcendencën jo si arratisje nga bota, por si hapje ndaj Tjetrit. Në këtë kuptim, transcendenca nuk është largim nga marrëdhëniet njerëzore, por thellim i tyre.

Filozofia e Levinasit ka ushtruar një ndikim të jashtëzakonshëm në etikë, teologji, filozofi politike, pedagogji dhe studime kulturore. Mendimtarë të shumtë kanë gjetur tek ai një alternativë ndaj individualizmit modern dhe ndaj sistemeve filozofike që rrezikojnë ta zhdukin veçantinë e personit brenda kategorive abstrakte. Veçanërisht në fushën e etikës, ai ka kontribuar në rivendosjen e marrëdhënies ndërpersonale si themel i reflektimit moral.

Në fund, rëndësia e Emanuel Levinasit qëndron në faktin se ai e zhvendosi qendrën e filozofisë nga pyetja “Çfarë është qenia?” drejt pyetjes “Çfarë i detyrohem Tjetrit?”. Duke vendosur fytyrën, përgjegjësinë dhe kujdesin për tjetrin në zemër të mendimit filozofik, ai krijoi një nga vizionet më të fuqishme etike të epokës bashkëkohore. Në një botë ku marrëdhëniet njerëzore shpesh rrezikojnë të reduktohen në interesa, funksione ose kalkulime, filozofia e tij vazhdon të kujtojë se dinjiteti i personit fillon aty ku njeriu pranon të dëgjojë thirrjen e tjetrit.