Në gjurmët e Xhamisë së Plumbit në Shkodër, mes trashëgimisë, besimit dhe historisë

E ndërtuar në vitet 1773-1774 nga Mehmet Pashë Bushati, themeluesi i dinastisë së Bushatlinjve, Xhamia e Plumbit ngrihet në rrëzë të Kalasë së Rozafës, në fushën mes lumenjve Kir dhe Drin. Për më shumë se dy shekuj ajo ka qenë pjesë e peizazhit historik të Shkodrës dhe konsiderohet ndër veprat më përfaqësuese të arkitekturës osmane në Shqipëri. Ndërtimi i saj shënoi rëndësinë që po merrte zona pranë pazarit të vjetër të qytetit, në një periudhë kur Shkodra po përjetonte zhvillim ekonomik dhe urban. E vendosur pranë kalasë dhe në hyrje të qytetit, ajo mbetet një nga simbolet më të njohura të trashëgimisë kulturore shqiptare.

Vlerat historike dhe arkitekturore të Xhamisë së Plumbit bënë që ajo të shpallej Monument Kulture i Kategorisë së Parë që në vitin 1948. Megjithatë, për dekada me radhë monumenti u përball me dëmtime të shkaktuara nga përmbytjet e vazhdueshme të zonës dhe mungesa e ndërhyrjeve të plota restauruese. Projekti i fundit nuk u përqendrua vetëm te objekti i kultit, por edhe te peizazhi dhe infrastruktura përreth, duke ofruar zgjidhje për mbrojtjen nga ujërat dhe rikthimin e funksionalitetit të kompleksit. Sot, Xhamia e Plumbit konsiderohet një nga shembujt më domethënës të restaurimit të trashëgimisë kulturore në Shqipëri.

Një nga elementët që e dallon Xhaminë e Plumbit nga të gjitha xhamitë e tjera në Shqipëri është oborri i brendshëm me kolonada, i vendosur përpara sallës së lutjeve. Arkitektura e saj është frymëzuar nga xhamitë sulltanore të Stambollit, duke sjellë në Shkodër një model ndërtimi që në Perandorinë Osmane konsiderohej privilegj i rezervuar për ndërtimet perandorake. Hapësira e oborrit krijon një kalim të natyrshëm mes botës së jashtme dhe sallës së faljes, duke i dhënë monumentit një dimension ceremonial. Pikërisht ky element e bën Xhaminë e Plumbit një rast unik në historinë e arkitekturës shqiptare.

Nga jashtë, salla e faljes paraqitet si një bllok i ulët mbi të cilin ngrihet një tambur tetëkëndor i lartë dhe kupola qendrore karakteristike. Emri “Xhamia e Plumbit” lidhet me mbulesën prej plumbi që dikur vishte kupolat e saj dhe që i dha monumentit emrin me të cilin njihet edhe sot. Me kalimin e kohës, plumbi u hoq pjesërisht nga banorët e zonës dhe më pas nga autoritetet ushtarake gjatë pushtimit austro-hungarez. E ndërtuar me gurë të qëndrueshëm të zonës, ajo mbetet një nga dëshmitë më të rëndësishme të mjeshtërisë ndërtimore osmane në Shqipëri.

Në kompleks ruhen edhe dhjetëra gurë varresh historikë, të cilët dëshmojnë historinë e gjatë të komunitetit mysliman në këtë pjesë të Shkodrës. Format, simbolet dhe mbishkrimet e tyre përfaqësojnë traditën funerare osmane dhe përbëjnë një burim të rëndësishëm për studiuesit e trashëgimisë kulturore. Restaurimi përfshiu edhe sistemimin e këtyre elementeve, duke i integruar në tërësinë historike të monumentit. Sot ato i japin vizitorit mundësinë të lexojë jo vetëm historinë e xhamisë, por edhe atë të njerëzve që jetuan përreth saj ndër shekuj.

Pamja nga sipër nxjerr në pah organizimin e veçantë arkitektonik të Xhamisë së Plumbit, me oborrin qendror të rrethuar nga kupola më të vogla dhe sallën kryesore të lutjeve të mbuluar nga kupola monumentale. Përtej vlerave arkitekturore, ky vend lidhet edhe me një kapitull të rëndësishëm të historisë moderne shqiptare. Pranë xhamisë ndodhet shtëpia e familjes Myftija, ku më 16 nëntor 1990 u zhvilluan mbledhjet e para për rihapjen e Xhamisë së Plumbit dhe diskutimet e para të Bashkësisë Islame të Shqipërisë nën drejtimin e Hafiz Sabri Koçit. Kjo e bën kompleksin jo vetëm një monument të trashëgimisë osmane, por edhe një simbol të rikthimit të jetës fetare në Shqipëri pas dekadave të ndalimit të besimit.

Mes Kalasë së Rozafës, lumenjve Kir e Drin dhe gjurmëve të historisë së qytetit, Xhamia e Plumbit vazhdon të jetë një nga monumentet më përfaqësuese të Shkodrës. E rikthyer në shkëlqimin e saj pas restaurimit, ajo ruan vlerat historike, arkitekturore dhe shpirtërore që kanë shoqëruar këtë vend për më shumë se dy shekuj. Më shumë se një objekt kulti, ajo mbetet një dëshmi e gjallë e trashëgimisë kulturore shqiptare, duke lidhur historinë e qytetit me kujtesën e brezave që e kanë ndërtuar, ruajtur dhe trashëguar ndër vite.