Leo Shestov: Nga Athina në Jerusalem

Kur lexon Shestovin, ke ndjesinë se po ecën mes dy botëve. Dy botë: njëra me kryeqytet Athinën dhe tjetra Jeruzalemin. Lexuesi ndalet herë nën hijen e tempujve të Arsyes, ku gjithçka duket e rregulluar sipas ligjeve të logjikës, e herë nën qiellin e zhveshur të një shkretëtire, ku njeriu i drejtohet Zotit pa ndërmjetës.

Është një udhëtim i vështirë, i pakëndshëm për këdo që kërkon një filozofi të butë, të qetë ose të sistemuar. Sepse Shestovi nuk ofron sisteme të sigurta. Ai ofron debate të brendshme që kërkojnë zgjidhje.

Në qendër të këtij rrëfimi filozofik që ai vetë e ndërton, gjendet tensioni i vjetër i mendimit perëndimor: a është njeriu i destinuar të jetojë nën hijen e arsyes apo mund të guxojë t’i drejtohet një dimensioni që tejkalon çdo rregull dhe çdo logjikë?

Shestovi e përshkruan këtë si dallimin mes Athinës – shtëpia e arsyes dhe e ligjeve të pandryshueshme – dhe Jerusalemit – shtëpia e fesë, e mundësisë së pakufishme dhe përjetësisë.

Në rrëfimin që mund të ndërtohej për të, ai shfaqet si një njeri që ecën përgjatë skajit të dy botëve. Në rininë e vet, ai kishte pranuar logjikën e Athinës. E kishte parë si të vetmen mënyrë për t’i dhënë kuptim botës. Mendimtarët e mëdhenj e kishin bindur se njeriu është krijesë racionale dhe se liria e tij është e kufizuar nga ajo që është e mundshme.

Por një ditë, në rrëfimin e Shestovit nuk del e qartë kur, sepse më shumë është një kthesë shpirtërore sesa biografike – ai kupton se Arsyeja e ngurtë është një burg i padukshëm.

Në Athinë, thotë Shestovi, njeriu e gjen veten nën hijen e fjalëve të mëdha: “domosdoshmëri”, “rregull”, “ligj”, “pajtueshmëri me realitetin”, “objektivitet”. Këto fjalë duken të urta, të qëndrueshme, të dobishme për të jetuar. Por Shestovi sheh në to një lloj fatalizmi të maskuar. Po sikur realiteti të mos jetë aq i mbyllur?

Po sikur ajo që njeriu quan “e pamundur” të mos jetë veç një kufizim psikologjik? Po sikur logjika të mos jetë udhërrëfyesja e vetme? Po sikur njeriu brenda tij të ketë aftësinë për të prekur një realitet që e tejkalon Arsyen?

Këto pyetje e shtyjnë të ecë përtej qytetit të Athinës, drejt cepit ku fillon shkretëtira e Jeruzalemit. Aty, sipas tij, njeriu është i zhveshur nga arsyetimet dhe i detyruar të përballet me një realitet që nuk është as ligj natyror e as rregull empirik.

Ky është territori i historive biblike, ku e mundshmja dhe e pamundshmja ndërthuren. Në këtë shkretëtirë, Shestovi nuk kërkon prova. Ai kërkon një liri që Athina nuk e ofron dot: një liri që lind vetëm nga besimi.

Në narracionin që ndërthur mendimin e tij, ai shpesh imagjinon dialogje të brendshme, sikur po përballet me filozofët klasikë. U drejtohet Nietzsche-s, Husserl-it, Kierkegaard-it, jo për t’i hedhur poshtë me argumente të ftohta, por për t’ua thyer pritshmëritë. Me Husserl-in polemizon idenë se njeriu mund të gjejë një themel të sigurt për njohjen.

Me Nietzsche-n sfidon idenë se Zoti është pengesë për lirinë. Me Kierkegaard-in gjen një aleat të pavetëdijshëm, sepse të dy e shohin njeriun si figurë të kapur mes dy mundësive që nuk pajtohen kurrë plotësisht: arsyeja dhe besimi.

Në rrëfimin e Shestovit, njeriu nuk është hero stoik i Athinës që pranon faktet e botës ashtu siç janë. Ai është një krijesë që kërkon shpëtim, kërkon të dalë nga rrethi i fatalitetit.

Shestovi ndërton skena ku njeriu përplaset me realitetin – një realitet që i thotë se disa gjëra nuk ndryshojnë, se disa vuajtje janë të pashmangshme, se disa kufizime janë të përjetshme.

Por ai nuk pranon. Ai këmbëngul se ekziston një mënyrë tjetër për ta parë botën: jo përmes syrit të filozofit grek që kërkon rend, por përmes syrit biblik që kërkon shpëtim nga vetmia e një universi të ftohtë.

Udhëtimi nga Athina në Jeruzalem, për Shestovin, nuk është thjesht një metaforë intelektuale. Është një lëvizje e brendshme drejt një bote ku njeriu mund të shpresojë kundër çdo arsyeje. Në filozofinë e tij nuk ka qetësi, sepse e vërteta nuk qetëson. Ajo shqetëson. Ajo thyen.

Në fund të këtij rrëfimi filozofik, udhëtari – lexuesi – gjendet sërish në kryqëzim. A duhet të jetojë në Athinë, ku gjithçka është e logjikshme por e kufizuar, apo të guxojë drejt Jeruzalemit, ku gjithçka është e mundshme por e pasigurt?

Shestovi nuk jep asnjë udhëzim, sepse sipas tij çdo njeri duhet ta përjetojë konfliktin vetë. Ai i ofron vetëm një orientim: mos e prano “domosdoshmërinë” si fjalën e fundit të jetës tënde. Sepse aty ku arsyeja ndalon, mund të fillojë liria e vërtetë.