Noam Çomski: Kush e sundon botën?

Noam Çomski lindi në vitin 1928 në Filadelfia, në një familje që i përkiste botës së dijes. Babai i tij ishte një studiues i respektuar i gjuhës hebraike, ndërsa nëna ishte e angazhuar me çështje sociale dhe debat publik. Çomski u rrit në një mjedis intelektual ku letërsia, politika dhe diskutimi kritik ishin pjesë e përditshmërisë. Që në moshë të re u bë i ndjeshëm ndaj padrejtësisë dhe kjo e çoi drejt interesit për lëvizjet radikale, analizën politike dhe, më vonë, gjuhësinë, fushë në të cilën u bë një nga figurat më ndikimtare të shekullit XX.

Edhe pse meritat e tij në gjuhësi janë të njohura botërisht, Çomski-t iu shtua një identitet i dytë, po aq i fortë: ai i intelektualit kritik dhe analistit politik. Ai nuk e ndërtoi këtë profil përmes ambicies personale, por përmes një nevoje të brendshme për të demaskuar mekanizmat e pushtetit që, sipas tij, shpesh paraqiten rremë si mekanizma të moralit dhe demokracisë. Pikërisht këtu nis edhe rrëfimi filozofik që gjejmë në librin “Kush e sundon botën?”, i cili nuk është thjesht një vëzhgim i realitetit, por një kornizë teorike mbi natyrën e pushtetit global.

Filozofia politike e Çomski-t nis nga një premisë e qartë: marrëdhëniet ndërkombëtare nuk udhëhiqen nga parimet morale, por nga kapaciteti për të imponuar vullnetin. Në këtë kuptim, titulli “Kush e sundon botën?” nuk është një pyetje retorike, por një ftesë për të zbuluar strukturat e padukshme që e përcaktojnë realitetin politik. Në qendër të vizionit të tij qëndron ideja se pushteti është i përqendruar dhe i organizuar në mënyrë të tillë që interesat e aktorëve të fuqishëm të vendosen mbi interesat e popujve dhe të demokracive. Sundimi nuk realizohet vetëm përmes mjeteve ushtarake apo politike, por edhe përmes kontrollit të informacionit, ekonomisë dhe prodhimit të narrativës.

Për Çomski-n, marrëdhëniet globale funksionojnë sipas një logjike dominimi që shkon përtej retorikës diplomatike. Ai argumenton se mënyra se si shfaqet realiteti botëror nuk është natyrale; ajo është e ndërtuar. Diskurset politike, të cilat paraqiten si të paanshme, shpesh janë instrumente të fuqisë. Kjo është arsyeja pse Çomski i jep rëndësi të jashtëzakonshme analizës së gjuhës dhe propagandës: mënyra se si artikulohet realiteti është po aq e rëndësishme sa vetë realiteti. Kush kontrollon narracionin, kontrollon edhe perceptimin publik për atë se çfarë është “e drejtë”, “e nevojshme” apo “e domosdoshme”.

Në këtë kuadër teorik, Çomski e koncepton botën si një sistem në të cilin elitat politike dhe ekonomike luajnë një rol qendror. Për të, demokracitë moderne shpesh funksionojnë si sisteme të kontrollit të butë, ku qytetarët lejohen të besojnë se zotërojnë ndikim, ndërkohë që vendimet kryesore merren jashtë mekanizmave të pjesëmarrjes së tyre. Ai nuk e sheh këtë si një komplot, por si një strukturë të institucionalizuar të interesave. Kjo është arsyeja pse kritika e tij ndaj politikës së botës është sistematike dhe jo rastësore: problemet nuk burojnë nga individë të veçantë, por nga mënyra se si është organizuar vetë pushteti.

Kapitulli teorik më i thelluar i vizionit të Çomski-t qëndron te ideja e hierarkisë globale. Sipas tij, aktorët më të fuqishëm – shtetërorë ose ekonomikë – ndërtojnë një rend ku veprimet e tyre njihen si legjitime, ndërsa veprime të ngjashme nga aktorë të tjerë konsiderohen të paligjshme. Kjo asimetri e legjitimitetit është bërthama e kontrollit global. Renditja e kombeve në “të përgjegjshme” dhe “të papërgjegjshme”, në “aleate” dhe “kërcënuese”, është për Çomski-n mënyra se si strukturohet narrativa e sundimit.

Në këtë vizion teorik, e drejta ndërkombëtare shpesh shërben si instrument i këtij rendi, jo si mekanizëm neutral. Çomski analizon se normat globale marrin kuptim të ndryshëm në varësi të fuqisë së atyre që i interpretojnë. Ligji, morali, demokracia – të gjitha këto nocione, të cilat në dukje janë ideale universale, në praktikë përdoren si mjete për të konsoliduar pushtetin ekzistues. Për këtë arsye, Çomski i sheh me dyshim deklaratat e mëdha morale të shteteve të fuqishme: për të, morali bëhet funksional vetëm atëherë kur përputhet me interesin.

Në fund të këtij narracioni teorik, Çomski nuk ofron një përgjigje të thjeshtë për pyetjen “Kush e sundon botën?”. Përkundrazi, ai e kthen pyetjen në një proces reflektimi: bota sundohet nga një kompleks aktorësh që përfshijnë shtete, elita politike, struktura ekonomike, instrumente ideologjike dhe mekanizma ligjorë. Sundimi është i shpërndarë dhe jo i barabartë.

Çomski, përmes këtij libri, nuk synon ta rrëzojë rendin botëror, por të nxjerrë në pah natyrën e tij. Filozofia e tij politike është një thirrje për vigjilencë intelektuale: qytetari duhet të jetë kritik ndaj autoritetit, i vetëdijshëm për mekanizmat e manipulimit dhe i gatshëm të analizojë strukturat që presupozohet se veprojnë për të mirën e tij. Për Çomski-n, e vetmja mënyrë për të demaskuar pushtetin është ekspozimi i gjuhës, ideologjisë dhe hierarkive që e mbajnë atë të qëndrueshëm.