Ismail Qemali mes historisë dhe manipulimit komunist

Ismail Qemali është një nga figurat më të njohura të historisë shqiptare, por edhe një nga më të reduktuarat nga narrativat ideologjike të shekullit XX.

I lindur në vitin 1844, në një realitet politik dhe shoqëror krejtësisht të ndryshëm nga ai që do të ndërtonte një shekull më vonë regjimi komunist i Enver Hoxhës, ai u formua në administratën osmane dhe u njoh me mbiemrin Vlora. 

Ai përfaqësonte një elitë politike dhe kulturore që nuk përputhej me narrativën ideologjike të shekullit XX. Megjithatë, gjatë komunizmit, ai nuk u trajtua si objekt studimi historik, por u riformësua ideologjikisht, duke prodhuar dezinformim të qëndrueshëm në kujtesën kolektive shqiptare.

Në shkollat fillore dhe të mesme, përgjigjja për pyetjen se, “Kush ishte Ismail Qemali?”, mbetet pothuajse e pandryshueshme: “Plaku që ngriti flamurin në Vlorë dhe shpalli Pavarësinë”. Ky reduktim simbolik shërbeu për të fshehur kompleksitetin e figurës së tij dhe për ta përshtatur atë me një histori ideologjike, ku elitat tradicionale dhe familjet e pasura trajtoheshin si elemente të dyshimta ose armiqësore.

Për të kuptuar më qartë se si figura e Ismail Qemalit u deformua gjatë periudhës komuniste, duhet të ndalemi te disa elemente kyçe të jetës dhe trashëgimisë së tij. Figura historike që sot njihet si Ismail Qemali nuk ishte thjesht një simbol kombëtar i shkëputur nga konteksti shoqëror, por përfaqësonte Ismail Bej Vlorën, një personalitet të formuar brenda një prej familjeve më të njohura dhe me ndikim në Shqipërinë e shekullit XIX.

Mbiemri “Vlora” dhe titulli “Bej” nuk ishin thjesht shtesa formale, por tregues të përkatësisë së tij në elitën administrative, politike dhe shoqërore të Perandorisë Osmane — një aspekt që gjatë periudhës komuniste shpesh u injorua ose u trajtua selektivisht. Edhe mbiemri i tij aktual, “Qemali”, që në kohën osmane tregonte për një njeri të ditur dhe të formuar, u përdor në mënyrë të përzgjedhur për të krijuar një imazh më patriotik dhe më të përshtatshëm për narrativën kombëtare të regjimit të kohës.

Për regjimin komunist, fokusi ishte krijimi i një narrative kombëtare homogjene, ku figurat e mëdha të historisë shqiptare duhej të shërbenin si figura të rezistencës, unitetit dhe idealit socialist, pa u ndikuar nga titujt aristokratikë. Si rezultat, titujt elitarë si “Bej”, “Pashë” dhe mbiemrat e familjeve të persekutuara filluan të përmendeshin rrallëherë në botimet shkollore të historisë së Shqipërisë gjatë regjimit komunist, duke i dhënë një qasje të përçart në figurën e vërtetë të Ismail Qemalit.

Ky deformim selektiv nuk ndikoi vetëm në mënyrën se si shqiptarët e kuptonin figurën e Ismail Qemalit, por krijoi edhe një precedent për manipulimin e historisë, ku faktet reale shndërroheshin në një histori ideologjike, e cila shërbente për forcimin e legjitimitetit të regjimit dhe për krijimin e një imazhi heroik, pa kontradikta, të figurave historike.

Ismail Qemali mendohet se ka dy data të mundshme të lindjes: teoria e parë e vendos më 16 tetor 1844, ndërsa teoria e dytë sugjeron 26 janarin 1846. Konfuzioni rreth ditëlindjes së tij filloi me ardhjen në pushtet të Enver Hoxhës.

Kur ai u ngjit në pushtet, nisi një rishkrim të historisë kombëtare, duke vendosur të modifikonte apo të fshinte disa fakte që mund të dukeshin si sfida ndaj imazhit të tij. Për të shmangur “konkurrencën” simbolike me figurën kombëtare, regjimi vendosi të heqë datën e lindjes së Qemalit nga librat e historisë.

Por disa historianë modernë sugjerojnë se kjo nuk ishte e gjitha; sipas tyre mund të ketë ekzistuar edhe një lloj “legjende brenda legjendës”, ku Hoxha dhe bashkëpunëtorët e tij mendonin se ndryshimi i datës do të krijonte një aurë misterioze rreth figurës së Ismail Qemalit, duke e bërë atë të dukej si një personalitet më mitik dhe më i largët në kohë, një figurë që i përkiste një epoke tjetër. Ky është një shembull i përdorimit të historisë për qëllime politike dhe propagandistike, ku ideologjia e regjimit ndërhynte mbi fakte historike.

Pas vendosjes së regjimit komunist në Shqipëri, familja e Ismail Qemalit nuk gëzoi një trajtim të favorshëm nga pushteti i ri i Enver Hoxhës. Përkundrazi, pasardhësit e tij u përfshinë në kategorinë shoqërore të familjeve “borgjeze” dhe “kulake”, duke u akuzuar për qëndrime armiqësore ndaj regjimit dhe për veprimtari të supozuar agjitacioni e propagande.

Kjo përbënte një ndryshim të thellë krahasuar me periudhën e Mbretërisë së Zogut, gjatë së cilës familja e Ismail Qemalit ishte trajtuar me respekt institucional, duke përfituar mbështetje financiare dhe një pension patriotik si njohje për kontributin e kreut të familjes në shpalljen e Pavarësisë.

Po ashtu, gjatë pushtimit italian dhe më pas atij gjerman, pasardhësit e Ismail Qemalit nuk u vunë në shënjestër sistematike dhe arritën të ruanin një jetë relativisht të qëndrueshme në Shqipëri. Situata ndryshoi rrënjësisht pas nëntorit 1944, kur regjimi komunist nisi një proces të gjerë përjashtimi politik dhe shoqëror ndaj elitave të vjetra.

Një moment domethënës në këtë drejtim ishte takimi i djalit të madh të Ismail Qemalit me Enver Hoxhën, gjatë të cilit ai kritikoi heqjen e portretit të të atit nga zyra e kryeministrit dhe kërkoi që figura e Ismail Qemalit të mos denigrohej në diskursin zyrtar të regjimit. Kjo ndërhyrje u perceptua si një sfidë politike dhe kontribuoi në përkeqësimin e marrëdhënieve mes familjes dhe pushtetit.

Në thelb, mosrespektimi dhe përndjekja e familjes së Ismail Qemalit lidhet me disa faktorë kryesorë. Së pari, përkatësia e tyre në një familje të pasur dhe aristokrate; së dyti, origjina e tyre nga familja Vlora, një prej familjeve të mëdha të elitës politike dhe ekonomike shqiptare, e cila u godit rëndë nga pushteti komunist nën akuzat për kolaboracionizëm dhe lidhje me regjimet e mëparshme; dhe së treti, fakti që figura e Ismail Qemalit, si simbol i një nacionalizmi liberal dhe perëndimor, nuk përputhej plotësisht me narrativën ideologjike të ndërtuar nga regjimi i Enver Hoxhës mbi historinë e Shqipërisë. Për këto arsye, pasardhësit e familjes së Ismail Qemalit u lanë në harresë institucionale për gati 45 vite.

Në figurën e Ismail Qemalit, ka një dallim midis narrativës filmike dhe burimeve historike, që tregon qartë se si kinematografia e periudhës komuniste ndërtonte figurën e tij sipas nevojave ideologjike dhe simbolike. Filmi “Nëntori i Dytë (1982)”, me regjisor Viktor Gjikën, nuk pasqyron udhëtimin e tij të vërtetë nga Stambolli përmes Rumanisë e Austro-Hungarisë për në Durrës e më pas në Vlorë, por krijon një pamje të përbashkët të bashkimit kombëtar, ku figura të ndryshme patriotike shfaqen si pjesë e të njëjtit mision historik për të shpallur aktin e pavarësisë në Vlorë.

Pjesë e këtij konstruktimi ishte përfshirja e personazheve që nuk udhëtuan me të, shfaqja e Hysen Hoxhës në Vlorë dhe ngritja e flamurit në shtëpinë e Skelës (Vlorë) më 28 nëntor 1912, të gjitha duke forcuar idenë e një fronti të bashkuar kombëtar, më shumë sesa duke ruajtur saktësinë kronologjike.

Në këtë kuptim, filmi funksiononte më tepër si një interpretim ideologjik i pavarësisë sesa si një burim historik. Dokumentet bashkëkohore dhe dëshmitë arkivore tregojnë se Ismail Qemali mbërriti në Durrës më 21 nëntor 1912, i shoqëruar nga një rreth shumë i ngushtë bashkëpunëtorësh, ndër ta Dom Nikollë Kaçorri, Pandeli Cale dhe një pjesë e kolonisë shqiptare të Bukureshtit, ndërsa pjesa më e madhe e figurave patriotike iu bashkuan atij më vonë, në Durrës ose në Vlorë.

Ky ndryshim midis realitetit historik dhe përfaqësimit kinematografik na ndihmon të kuptojmë se si memoria kolektive e pavarësisë është formësuar jo vetëm nga dokumentet, por edhe nga arti filmik dhe diskursi politik i shekullit XX.

Në përfundim, figura e Ismail Qemalit përfaqëson një rast të veçantë në historinë shqiptare, ku ndarja midis realitetit historik dhe interpretimit ideologjik bëhet veçanërisht e dukshme. Nga një personalitet kompleks, i formuar brenda elitave politike dhe administrative të Perandorisë Osmane dhe i lidhur ngushtë me traditën liberale dhe perëndimore të nacionalizmit shqiptar, Ismail Qemali u shndërrua gjatë periudhës komuniste në një simbol të thjeshtuar, të zhveshur nga konteksti i tij shoqëror, familjar dhe politik.

Ky proces reduktimi nuk synonte vetëm ndërtimin e një figure të pranueshme për narrativën zyrtare, por edhe kontrollin e kujtesës kolektive përmes përzgjedhjes selektive të fakteve historike.Manipulimi i elementeve biografike, heshtja mbi familjen Vlora, persekutimi i pasardhësve të Ismail Qemalit dhe interpretimi ideologjik i ngjarjeve historike në artin vizual dëshmojnë se historia u përdor si instrument politik për legjitimimin e pushtetit. Për rrjedhojë, Ismail Qemali u pranua si figurë themeluese e shtetit shqiptar, por jo si përfaqësues i një tradite politike që sfidonte modelin ideologjik të regjimit komunist. Sot, rishikimi kritik i figurës së tij përbën një domosdoshmëri historiografike, jo vetëm për të rivendosur të vërtetën historike, por edhe për të çliruar kujtesën kombëtare nga trashëgimia e manipulimit ideologjik.