Toma Akuini dhe tre kriteret e një qeverisjeje të mirë

Toma lindi në Roccasecca në vitin 1224, në një familje të pasur fisnikësh të cilët i shërbenin manastirit benediktin të Montekasinos prej të paktën dy shekujsh. Sipas traditës më të mirë, Toma ende në moshë të njomë u dërgua në manastir për tu arsimuar. Aty ai vendosi që ti kushtoj jetën Hyjit duke u betuar si prift në moshë ende të re. 

Aftësitë e tij intelektuale ranë menjëherë në sytë e epërorëve domenikan që e dërguan për tu formuar në Paris. Jeta e tij do të zhvillohej mes Parisit, Këlnit dhe Napolit deri kur do të ndahej nga jeta në mars te vitit 1274. Toma u kthye në babain e skolastikës mesjetare dhe u shpallë shenjtor nga papa Gjoni XXII 49 vite më pas, pikërisht në vitin 1323. 

Pak me tutje ju dha nga Kisha Katolike edhe titulli “Doktori Engjëllor” ndërsa Konsili i Vatikanit II e shpalli “mësues” të Kishës. Pas shën Palit dhe shën Agustinit, shën Toma i Akuinit është figura më e rëndësishme në historinë teologjike dhe filozofike të Kishës Katolike.

Për arsye hapsire ne këtu nuk do të trajtojmë filozofinë metafizike të Akuinit e cila zë edhe vëndin më të gjërë në veprën e tij, por do të përqëndrohemi tek morali dhe vizioni që ai i ofronte personit dhe shoqërisë. 

Ashtu si edhe te Aristoteli – filozof nga i cili Akuini u frymëzua shumë – në qëndër të filozofisë së tij antropologjike ndodhet “qëllimi përfundimtarë i jetës së njeriut”. Ai njeh se këto qëllime mund të jenë të larmishme. Për shembull për dikë mund të jetë pasuria, për dikë tjetër nderi, lavdia, pushteti dhe për të tjerë akoma mund të jetë kënaqësia, por të gjitha këto janë qëllime të kufizuara në kohë dhe në përmbajtje. 

Vdekja e njeriut vjen dhe i fshin ato brenda një çasti. Atëherë shën Toma ofron qëllimin – që si pas tij është më i ploti – atë të lumturisë në Zotin. Sipas tij jeta e njeriut bëhet e bukur dhe e plotë vetëm përms soditjes së gjërave të përjetshme si filozofia, teologjia dhe pikërisht Zoti. 

Soditja, një koncept në që latinisht është “contemplacio”, nënkupton një përqëndrim të të gjithë jetës intelektuale dhe shpirtërore tek gjërat e përjetshme. Nëse kjo është e sinqërtë atëherë njeriu nuk mund të veproj veçse në drejtim të gjërave të Mira dhe të Bukura që në fund shumohen tek Zoti. 

Butësia, mëshira, paqja, drejtësia dhe pastërtia e zemrës janë frytet e kësaj jete. Ato pasqyrohen edhe tek marrëdhenia me veten dhe marrëdhënia me Tjetrin. Në fakt për shën Tomën njeriu është një “kafshë sociale” e cila nevojën për të jetuar me të tjerët e ka shumë më të madhe se çdo gjallesë tjetër.

Për Akuinasin shoqëria natyrale e njeriut është familja dhe pas saj shteti. Ndryshe nga shën Agustini që shihte tek shteti një strukturë të derivuar nga mekati, shën Toma shihte aty një nevoje njerëzore për ti mbijetuar mekatit dhe botës materiale dhe gjithashtu një mundësi për të zhvilluar të mirën e përbashkët. 

Në bazë të shtetit tomist është komunikimi jo vetëm si dialog por edhe në kuptimin e tij etimologjik, pra si një rend bashkues (“comunicare” nga latinishtja do të thotë “bashkë”). Detyra e parë e shtetit është e mira e përbashkët por te kjo bashkësi ai ka gjithashtu për detyrë të ruaj unicitetin e çdo njeriu. 

Është për këtë arsye Toma e nënshtron shtetin ndaj ndërgjegjës së njeriut. Ky i fundit ka të drejtë të refuzoj (ose të reagojë ndaj) çdo ligj që i kufizon atij lirin për të zgjedhur por edhe çdo ligj që shkon kundër ndërgjegjës së vetë të shëndetshme. 

Një aspekt shumë modern tek filozofia politike e shën Tomës është kundërshtimi që ai bënte tiranisë dhe autoritarizmit. Për shembull tek vepra e tij De Regimine Principum ai e lavdëron mbretërinë si formën më të mirë të qeverisjes por me kushtin që ajo nuk duhet të bie në tirani të shurdhër apo në kushtet ku tirani nuk dëgjon popullin e tij. 

Ndaj për shën Tomën çdo qeverisje është e mirë nëse ajo punon dhe arrin “të mirën e përbashkët”, nësë ajo është e drejtë – dhe drejtësia për shën Tomën është mbi të gjitha ekuilibër – dhe nëse është e kujdeshme ndaj nëvojave të popullit. 

Por çfarë është e mira e përbashkët sipas shën Tomën? “Së pari – shkruan ai – duhet që sovrani përmes shembullit të tij të shkurajoi një jetë të pavirtytshme dhe të inkurajoi virtytin.” Sipas këtij vizioni populli, i cili shpesh ndjek sjelljen e elitës, do të jetoj një jetë të mirë, në respekt të ligjieve dhe në masë të madhe (me përjashtimet e rastit) do të imitoj shëmbullin e sovranit. 

Së dyti shën Toma e lidh të mirën e përbashkët me “ruajtjen e paqes” në kuptimin e ruajtjes së kohezionit social. Pra sovrani duhet të kujdeset që popullit të tij të mos i bëhet padrejtësi nga klasat aristokratike (sot do të thonim elita ekonomike) apo të përfshihet në konflikte mes veti. 

Së treti e mira e përbashkët lidhet fort dhe në mënyrë të pazgjidhshme me garantimin e një sasie të mjaftueshme të mirash materiale për të gjithë popullësinë pa përjashtim. 752 vite pas vdekjes së tij shën Toma do të vazhdoj të luaj rol të jashtëzakonshëm në mendimin modern.

Disa nga filozofët më të rëndësishëm europian të shekulli XX si Emmanuel Mounier, Jacques Maritain, Etienne Gilson, Alasdair MacIntyre dhe filozofi si existencializmi i krishtere dhe personalizmi u ndikuan në mas të madhe nga vizioni i shën Tomas Akuinit