René Dekart në kërkim të dijes së sigurtë
A mjafton mendimi si provë? Cila është marrëdhënia e mendimit me ekzistencën? Cili është roli i saj në provën shkencore? Për shumë filozof Dekarti është një mendimtar i tejkaluar, por për pothuajse të gjithë ai konsiderohet si pioneri i filozofisë moderne që më pas do të dilte plotësisht në dritë nga dora e Kantit. Dekarti nisi një rrugëtim të ri në historinë e filozofisë, e cila jo rastësisht përkon me përparimin shkencor.
Imazhi i René Dekart, i gjeneruar nga Inteligjenca Artificiale. Burimi Pixabay
Historia e filozofisë moderne shpesh fillon me figurën e René Dekart, mendimtari francez i shekullit të shtatëmbëdhjetë që përpiqej të rindërtonte të gjithë ndërtesën e dijes mbi një themel absolutisht të sigurt, në një kohë kur zhvillimet shkencore dhe përplasjet fetare e kishin tronditur besimin tek autoritetet tradicionale dhe kishin krijuar një klimë të përgjithshme skepticizmi intelektual. Në këtë kuptim, rëndësia e Dekartit nuk qëndron vetëm në idetë e veçanta që ai formuloi, por në mënyrën se si ai konceptoi projektin filozofik si një kërkim metodik për siguri, një përpjekje për të gjetur një pikë fillimi që nuk mund të vihej në dyshim dhe mbi të cilën mund të ndërtohej një sistem i tërë njohjeje.
René Dekarti lindi në vitin 1596 në La Haye në Francë, në një familje borgjeze të arsimuar, dhe që në rininë e hershme u ekspozua ndaj traditës skolastike në kolegjin jezuit të La Flèche, një institucion i njohur për arsimin rigoroz në filozofinë aristoteliane, logjikën dhe teologjinë, por edhe për hapjen ndaj matematikës dhe shkencave të reja. Megjithatë, pavarësisht këtij formimi të gjerë, Dekarti më vonë do të shprehte një zhgënjim të thellë me dijen tradicionale që kishte marrë në shkollë sepse ajo i dukej e mbushur me mendime kontradiktore dhe me autoritete që nuk ofronin siguri të vërtetë. Pikërisht ky zhgënjim, do ta shtynte drejt idesë se filozofia duhet të fillojë nga e para dhe se çdo besim duhet të shqyrtohet në mënyrë kritike përpara se të pranohet si i vërtetë.
Gjatë jetës së tij, Dekarti udhëtoi dhe jetoi për shumë vite në Republikën Holandeze, një vend që në atë kohë ofronte një klimë relativisht më të lirë intelektuale dhe aty shkroi veprat që do ta vendosnin në qendër të filozofisë moderne, ndër të cilat spikasin “Diskursi mbi metodën”, “Meditimet mbi filozofinë e parë” dhe “Parimet e filozofisë”. Megjithatë, përtej rëndësisë së këtyre veprave si tekste historike, ajo që i bashkon është projekti i përbashkët për të gjetur një metodë të sigurt për të arritur njohuri të vërteta dhe për të kapërcyer skepticizmin.
Në qendër të këtij projekti qëndron ajo që zakonisht quhet metoda e dyshimit metodik, një procedurë filozofike përmes së cilës Dekarti vendosi të dyshojë në mënyrë sistematike në çdo besim që mund të vihet në dyshim, jo sepse ai dëshiron të mbetet skeptik, por sepse kërkon të zbulojë një të vërtetë që është aq e qartë dhe aq e sigurtë sa nuk mund të rrëzohet nga asnjë dyshim. Ky dyshim radikal nuk kufizohet vetëm në besimet e zakonshme të përditshme, por shtrihet edhe te perceptimet shqisore, te arsyetimet matematikore dhe madje edhe te realiteti i botës së jashtme sepse Dekarti argumenton se shqisat mund të na mashtrojnë dhe se në parim është e mundur që një fuqi mashtruese hipotetike – e përshkruar në mënyrë metaforike si një “gjeni i keq” – mund të na bëjë të besojmë në gjëra që nuk janë reale.
Megjithatë, në mes të këtij procesi të dyshimit universal, Dekarti arrin në një përfundim që sipas tij është absolutisht i pakundërshtueshëm: Fakti se ndërsa ai dyshon, mendon dhe ndërsa mendon, ai ekziston si një qenie që mendon. Ky përfundim shprehet në formulimin e famshëm latin “cogito, ergo sum” – “mendoj, pra jam” – i cili nuk është një argument logjik në kuptimin tradicional, por një intuitë e drejtpërdrejtë e vetëdijes që zbulohet në aktin e mendimit. Për Dekartin, kjo e vërtetë është aq e qartë dhe aq e dallueshme, sa nuk mund të vihet në dyshim sepse edhe përpjekja për ta mohuar atë do të presupozonte ekzistencën e subjektit që mendon.
Nga kjo pikë fillimi, Dekarti ndërton një teori të njohjes që mbështetet në kriterin e ideve të qarta dhe të dallueshme, duke argumentuar se çdo ide që perceptohet nga mendja me të njëjtën qartësi dhe evidencë si “cogito” duhet të konsiderohet e vërtetë. Kjo ide e qartësisë dhe e dallueshmërisë bëhet themeli epistemologjik i racionalizmit të tij sepse ajo sugjeron se mendja njerëzore ka aftësinë të arrijë të vërteta themelore përmes arsyes, pa u mbështetur vetëm në përvojën shqisore.
Një pjesë qendrore e sistemit të Dekartit është edhe teoria e ideve të lindura, sipas së cilës disa koncepte themelore nuk vijnë nga përvoja, por janë të pranishme në mendjen njerëzore si struktura të brendshme të arsyes. Ndër këto ide ai përfshin nocione si ideja e Zotit, e substancës dhe e matematikës, duke argumentuar se mendja i zotëron këto ide në mënyrë të natyrshme dhe se ato nuk mund të shpjegohen thjesht si produkte të perceptimit shqisor.
Në këtë kontekst, Dekarti zhvillon edhe një argument të rëndësishëm për ekzistencën e Zotit, duke pretenduar se ideja e një qenieje absolutisht të përsosur nuk mund të ketë origjinë nga një mendje e kufizuar dhe e papërsosur si ajo njerëzore dhe se për këtë arsye ajo duhet të jetë vendosur në mendjen tonë nga vetë Zoti si shkaku i saj. Për Dekartin, ekzistenca e Zotit ka një funksion të rëndësishëm në sistemin e tij filozofik sepse ajo garanton besueshmërinë e ideve të qarta dhe të dallueshme dhe siguron se bota nuk është një iluzion i krijuar nga një fuqi mashtruese.
Një tjetër element themelor i filozofisë së tij është dualizmi i substancave, teoria sipas së cilës realiteti përbëhet nga dy lloje themelore të substancës: Substanca mendore dhe substanca materiale. Substanca mendore, ose “res cogitans”, karakterizohet nga mendimi dhe vetëdija dhe nuk ka shtrirje në hapësirë, ndërsa substanca materiale, ose “res extensa”, karakterizohet nga shtrirja dhe përbën botën fizike që studion shkenca natyrore. Kjo ndarje radikale midis mendjes dhe trupit u bë një nga temat më të diskutuara në filozofinë e mëvonshme sepse ajo ngriti pyetjen e vështirë se si këto dy lloje të ndryshme realiteti mund të ndërveprojnë me njëra-tjetrën.
Në filozofinë natyrore të Dekartit, bota materiale përshkruhet si një sistem mekanik që funksionon sipas ligjeve matematikore të lëvizjes dhe në këtë kuptim ai kontribuoi në zhvillimin e një vizioni shkencor të natyrës që ishte në përputhje me fizikën e re të epokës moderne. Për Dekartin, materia nuk ka cilësi të brendshme si qëllime apo forma aristoteliane, por është thjesht shtrirje në hapësirë që lëviz sipas rregullave mekanike dhe kjo qasje ndikoi fuqishëm në mënyrën se si shkenca moderne filloi të kuptonte universin.
Megjithatë edhe pse Dekarti ishte i përkushtuar ndaj shkencës dhe matematikës, filozofia e tij nuk ishte thjesht një projekt shkencor, por edhe një reflektim mbi natyrën e mendjes, mbi sigurinë e dijes dhe mbi marrëdhënien midis njeriut dhe realitetit. Në këtë kuptim, ai e vendosi subjektin mendues në qendër të filozofisë, duke e bërë vetëdijen individuale pikën e nisjes së çdo kërkimi filozofik, një zhvendosje që do të ndikonte thellësisht në zhvillimin e mendimit modern.
Ndikimi i Dekartit në historinë e filozofisë është i jashtëzakonshëm sepse shumë nga debatet kryesore të filozofisë moderne – nga racionalizmi dhe empirizmi deri te problemet e mendjes dhe trupit – u formësuan në dialog me idetë e tij. Mendimtarë të mëvonshëm si Spinoza, Leibniz, Locke, Hume dhe Kanti zhvilluan teoritë e tyre shpesh duke u përballur drejtpërdrejtë me pyetjet që ai kishte ngritur.
Në fund, rëndësia e Dekartit qëndron në faktin se ai formuloi një model të ri të filozofisë si kërkim për themelin e sigurtë të dijes dhe si reflektim kritik mbi aftësitë e arsyes njerëzore, një projekt që vazhdon të ndikojë mënyrën se si filozofia dhe shkenca e kuptojnë veten edhe sot.
