Nominalizmi përballë realizmit: Debati që nuk u mbyll kurrë

Debati më i rëndësishëm mesjetar ishte ai mbi universalet, i njohur zakonisht edhe si përplasja midis realizmit dhe nominalizmit. Ai përbën një nga çështjet më qendrore të filozofisë skolastike mes shekullit XI dhe shekullit XIV. 

Sipas trajtimeve të ndryshme, ai lidhet me pyetjen ontologjike dhe semantike nëse termat universalë, si “njeri”, “kafshë” apo “drejtësi”, korrespondojnë me entitete reale që ekzistojnë në mënyrë të pavarur nga individët konkretë, apo nëse ato janë vetëm emra ose koncepte që mendja jonë i formon për të klasifikuar përvojat e ndryshme. 

Për shembull, a ekziston objektivisht njerëzimi? Apo ai është thjesht bashkësia (shuma) e njerëzve të veçantë që banojnë planetin Tokë dhe që ne kemi vendosur ta quajmë “njerëzim”?

Problemi i universaleve ka rrënjë në filozofinë antike, veçanërisht në debatin midis teorisë së formave të Platonit dhe analizës së kategorive te Aristoteli, por në Mesjetë ai mori një formë të re për shkak të integrimit të logjikës aristoteliane në teologjinë e krishterë dhe për shkak të nevojës për të sqaruar statusin ontologjik të natyrave të përbashkëta në doktrina si Triniteti dhe Mishërimi, ku konceptet e natyrës dhe personit kërkonin një analizë të saktë metafizike. 

Ky mund të duket një debat i largët për ne sot, por nuk është aspak i tillë nëse mendojmë, për shembull, për debatin modern mbi kombin, personin dhe diferencën mes këtij dhe individit, etj.

Realizmi mesjetar, në formën e tij të fortë, mbronte tezën se universalet kanë një ekzistencë reale që nuk reduktohet në individët e veçantë dhe nuk janë, pra, koncepte që i kemi vendosur ne. 

Në këtë drejtim, ai shpesh identifikohet me një interpretim të moderuar ose të transformuar të platonizmit. 

Në fazën e hershme të debatit, figura si Anselmi i Kanterberit (1033–1109) dhe Uilliam i Shampos (1070–1121) u interpretuan si mbrojtës të një realizmi të fortë, sipas të cilit natyrat universale ekzistojnë realisht.

Nominalizmi, në anën tjetër, në formën e tij më të hershme, që shpesh lidhet me Roshelinin (1050–1125), argumentonte se universalet nuk janë gjë tjetër veçse flatus vocis, pra “vetëm fjalë”, emra pa referencë ontologjike të pavarur, dhe se vetëm individët konkretë ekzistojnë realisht. 

Kjo pikëpamje kishte implikime të mëdha teologjike, sepse një reduktim i universaleve në një emërtim të thjeshtë mund të ndikonte në mënyrën si kuptohej uniteti i natyrës hyjnore tek Triniteti. Në fakt, Roshelini u shkishërua në vitin 1092. Ai do të ribashkohej me Kishën disa vite më pas. Nxënësi i tij më i mirë dhe ai që do të kthehej shpejt në yllin polar të debatit ishte Pjer Abelardi (1079–1142).

Gjatë shekujve XII dhe XIII, debati u rafinua ndjeshëm dhe u zhvendos nga formulime të ashpra drejt pozicioneve më të moderuara. Realizmi i moderuar, i zhvilluar në mënyrë sistematike nga Toma Akuini, mbrojti tezën se universalet nuk ekzistojnë si entitete të ndara jashtë mendjes, por as nuk janë thjesht emra në ajër, sepse ato kanë bazë reale në natyrat e përbashkëta që ekzistojnë në individë dhe që mendja i abstrakton përmes procesit njohës. 

Sipas këtij qëndrimi, universalet ekzistojnë ante rem në mendjen hyjnore si ide, in re te individët si natyrë e përbashkët e individualizuar dhe post rem në mendjen njerëzore si koncept abstrakt.

Në këtë kontekst, Duns Skoti (1266–1308) tentoi t’i afronte palët në debat dhe zhvilloi një analizë të hollësishme përmes së cilës propozoi konceptin e “haecceitas” (shqip lexohet “hekseitas”), apo “kjo-ësi”, që e bën një individ pikërisht atë që është dhe jo një tjetër. 

Sipas tij, natyra e përbashkët nuk është as universale, as individuale në vetvete, por bëhet universale në mendje dhe individuale në realitet përmes një akti të caktuar ontologjik; kjo teori synonte të ruante një bazë reale për universalet pa i trajtuar ato si entitete të ndara.

Në shekullin XIV, nominalizmi mori një formë sistematike. Formuluesi i saj ishte Uilliam i Okamit (1287–1347), i cili argumentoi se nuk ka nevojë të postulojmë entitete universale reale për të shpjeguar përdorimin e termave universalë, sepse individët e veçantë janë të mjaftueshëm për të themeluar të vërtetën e pohimeve, dhe universalet ekzistojnë vetëm si koncepte mendore që funksionojnë si shenja për shumë individë. 

Ky qëndrim lidhet me parimin metodologjik të njohur si “brisku i Okamit”, sipas të cilit nuk duhen shumëzuar entitetet përtej asaj që është e nevojshme.

Dallimi thelbësor midis realizmit dhe nominalizmit nuk është vetëm çështje terminologjike, por prek strukturën e metafizikës, teorinë e njohjes dhe semantikën. Nëse universalet kanë ekzistencë reale, atëherë realiteti përmban struktura të përbashkëta që janë më shumë se thjesht koleksione individësh. 

Nëse ato janë vetëm koncepte, atëherë ontologjia reduktohet te individët dhe marrëdhëniet midis tyre, dhe universaliteti është vetëm një funksion i mendjes dhe gjuhës.

Debati mbi universalet nuk u mbyll përfundimisht në Mesjetë, por la një trashëgimi të drejtpërdrejtë në filozofinë moderne, duke ndikuar fort te empirizmi britanik, te racionalizmi kontinental dhe më vonë në diskutimet bashkëkohore mbi realizmin metafizik dhe nominalizmin ontologjik. 

Kjo tregon se përplasja mes realistëve dhe nominalistëve nuk ishte thjesht një debat teknik skolastik, por një çështje themelore mbi strukturën e realitetit dhe mbi statusin e koncepteve me të cilat ne e përshkruajmë atë.