Mendimtarët arabë të mesjetës së hershme

Al-Kindi

Al-Kindi lindi rreth vitit 801 në Kufa dhe vdiq rreth vitit 873 në Bagdad. Ai konsiderohet zakonisht si filozofi i parë i rëndësishëm arab në traditën islame dhe u formua në mjedisin intelektual të kalifatit abasid, veçanërisht në periudhën kur Bagdadi ishte qendër e përkthimeve dhe studimeve shkencore. 

Ai lidhet me rrethin e njohur si “Shtëpia e Urtësisë” në Bagdad, ku u përkthyen në arabisht vepra të filozofëve grekë, sidomos të Aristotelit dhe neoplatonianëve. Al-Kindi shkroi në fusha të shumta, përfshirë filozofinë, logjikën, matematikën, mjekësinë, muzikën dhe optikën. Sipas burimeve standarde, ai ishte autor i dhjetëra traktateve, edhe pse vetëm një pjesë e vogël prej tyre kanë mbijetuar sot.

Roli historik i Al-Kindit qëndron në përpjekjen sistematike për të harmonizuar filozofinë greke me doktrinën islame pa e nënshtruar plotësisht njërën ndaj tjetrës, duke mbajtur një qasje të qartë se e vërteta është një dhe se ajo mund të arrihet përmes burimeve të ndryshme njohjeje. 

Ai e konsideronte filozofinë si kërkim racional të së vërtetës dhe si disiplinë që nuk bie në kundërshtim me shpalljen e besimit, por që në shumë raste e mbështet atë përmes arsyes.

Në metafizikë, Al-Kindi mbështeti idenë e një Zoti unik, absolutisht të thjeshtë dhe transcendent, duke theksuar se Zoti është shkaku i parë i gjithçkaje dhe se nuk mund të përshkruhet në terma pozitivë që gati gjithmon i atribuohen qenieve të krijuara, sepse atributet e shumëfishta do të implikonin “përbërje” dhe “përbërja” është e papajtueshme me absolutitetin hyjnor. 

Ai përdori argumente të frymëzuara nga tradita aristoteliane dhe neoplatonike për të mbrojtur idenë e krijimit të botës nga Zoti, por gjithsesi duke u distancuar nga koncepti aristotelian i përjetësisë së materies, dhe duke mbështetur pikëpamjen se bota ka një fillim në kohë.

Në epistemologji, Al-Kindi theksoi rolin e intelektit dhe dalloi midis formave të ndryshme të njohjes, përfshirë njohjen shqisore dhe njohjen intelektuale, duke argumentuar se njohja e vërtetë arrihet përmes abstraksionit të formave universale nga objektet e veçanta. 

Ai u mbështet në traditën aristoteliane për teorinë e intelektit, por e përshtati atë brenda një kuadri monoteist ku burimi përfundimtar i çdo njohjeje është Zoti. Al-Kindi kështu kthehet në një unifikues të filozofisë greke, duke tentuar një harmonizim të parë mes doktrinës aristoteliane dhe asaj platonike. 

Ai e konsideronte filozofinë si mjet për arritjen e lumturisë përmes pastrimit të shpirtit dhe përmes përqendrimit në të vërtetën e amshuar dhe në realitetet e përhershme, duke adoptuar elemente nga stoicizmi dhe neoplatonizmi, por duke i integruar ato në kontekstin e kulturës myslimane ku qëllimi përfundimtar i njeriut lidhet me njohjen e Zotit. 

Kontributi i tij qëndron më pak në ndërtimin e një sistemi origjinal dhe më shumë në nisjen e një tradite filozofike arabe, e cila më vonë do të zhvillohej nga figura si Avicena dhe Averroesi.

Avicenna

Avicenna, i njohur në arabisht si Ibn Sina, lindi në vitin 980 pranë Bukhara-s në Uzbekistanin e sotëm, rreth 120 vite pas Al-Kindit dhe vdiq në vitin 1037 në Hamadan të Iranit. Ai ishte filozof, mjek dhe dijetar persian që shkroi në arabisht dhe persisht. 

Që në moshë të re fitoi reputacion si mjek i aftë dhe u përfshi në shërbime administrative pranë sundimtarëve lokalë. Vepra e tij më e njohur në mjekësi është “Kanuni i Mjekësisë”, i cili pati ndikim të gjatë në botën islame dhe në Evropën mesjetare. Në filozofi, vepra e tij kryesore është “Kitab al-Shifa” (Libri i Shërimit), që përfshin logjikën, fizikën, matematikën dhe metafizikën.

Sipas burimeve të përmendura, Avicenna ndërtoi sistemin më të plotë filozofik në traditën islame klasike, duke u mbështetur fillimisht te Aristoteli dhe duke e zhvilluar më tej në mënyrë origjinale. 

Në metafizikë, ai formuloi dallimin midis esencës dhe ekzistencës, duke argumentuar se në qeniet e krijuara esenca e tyre nuk përfshin domosdoshmërisht ekzistencën, ndërsa në Zotin esenca dhe ekzistenca janë identike. Ky dallim u bë një nga kontributet më të rëndësishme të tij dhe ndikoi thellësisht në filozofinë mesjetare latine të skolastikës.

Ai paraqiti argumentin e qenies së domosdoshme, sipas të cilit ekzistenca e një qenieje të domosdoshme në vetvete është e nevojshme për të shpjeguar ekzistencën e qenieve të mundshme, të cilat nuk e kanë ekzistencën si pjesë të natyrës së tyre. 

Kjo qenie e domosdoshme është Zoti, i cili është shkaku i parë dhe burimi i të gjitha qenieve të tjera. Ai nuk ka fillim dhe është gjithmon në veprim. Kjo do të thotë se ai është gjithmon duke krijuar, në pafundësi. 

Ai gjithashtu zhvilloi një teori të emanacionit për të shpjeguar mënyrën se si nga Zoti rrjedhin intelektet dhe sferat qiellore, duke kombinuar elemente aristoteliane dhe neoplatonike.

Avicenna formuloi gjithashtu argumentin e “njeriut fluturues”, një eksperiment mendor për të treguar se vetëdija për veten është e pavarur nga përvoja shqisore, duke mbështetur kështu një formë dualizmi midis shpirtit dhe trupit. Ai argumentoi se shpirti është substancë jomateriale dhe e pavdekshme, dhe se ai ka aftësi njohëse që tejkalojnë shqisat.

Ai zhvilloi një sistem të sofistikuar logjik që tejkalonte interpretimet e mëparshme të Aristotelit, duke analizuar strukturat e argumentimit dhe kategoritë e pohimeve me një rigorozitet të lartë. Ndikimi i tij në traditën skolastike evropiane, përfshirë mendimtarë si Tomë Akuini, ishte i konsiderueshëm, veçanërisht përmes përkthimeve latine të veprave të tij.

Averros

Averroesi, i njohur në arabisht si Ibn Rushd, lindi në vitin 1126 në Kordoba dhe vdiq në vitin 1198 në Marrakesh. Ai ishte jurist, mjek dhe filozof andaluzian, i formuar në traditën juridike malikite dhe në shkencat filozofike. 

Ai u bë i njohur kryesisht për komentaret e tij të gjera mbi veprat e Aristotelit, të cilat u përkthyen në latinisht dhe patën ndikim të madh në Evropën mesjetare. Në një periudhë të jetës së tij ai gëzoi mbështetjen e sundimtarëve almohadë, por më vonë u përball me kundërshtime dhe u internua përkohësisht.

Averrosi ishte komentatori më sistematik i Aristotelit në traditën islame dhe synimi i tij kryesor ishte rikthimi i një interpretimi të pastër aristotelian, duke kundërshtuar interpretimet që ai i konsideronte të deformuara, përfshirë disa elemente të sistemit avicenian. 

Ai mbronte idenë se filozofia dhe feja nuk janë në konflikt nëse kuptohen siç duhet, por se ato i drejtohen niveleve të ndryshme të publikut dhe përdorin metoda të ndryshme dhe si pasojë nuk duhet të ngatërrohen. 

Për Averrosin shumica e njerëzve drejtohen nga imagjinata, besimet dhe emocionet dhe teologët e fese e shfrytëzojnë këtë prirje të njerut të thjeshtë për të komunikuar dhe rrënjosur frikë te masat. Është detyra e filozofit që të çliroj masat nga frika, imagjinata dhe supersticioni. 

Është për këtë arsye që në veprën e tij “Fasl al-Maqal”, ai argumentoi se studimi filozofik është jo vetëm i lejuar por madje i detyrueshëm për për të gjithë. Ai dalloi midis tre mënyrave të argumentimit: retorik, dialektik dhe demonstrativ, dhe mbrojti idenë se tekstet fetare mund të kërkojnë interpretim alegorik kur kuptimi literal bie në kundërshtim me demonstrimin racional.

Në metafizikë dhe në filozofinë e natyrës, Averroesi mbrojti përjetësinë e botës në kuptimin aristotelian, duke argumentuar se lëvizja dhe koha nuk kanë fillim në kohë, një pozicion që e vendosi atë në kundërshtim me teologët që mbronin krijimin në kohë. 

Në teorinë e intelektit, ai zhvilloi interpretimin sipas të cilit ekziston një intelekt i vetëm i përbashkët për të gjithë njerëzit, një tezë që në traditën latine u bë e njohur si “monopsikizëm” dhe që shkaktoi debate të gjera në universitetet evropiane. Aristoteli e çoi gjithashtu edhe në bindjen se nuk ekzistonte asnjë shpirt i pavdekshëm. 

Ndikimi i Averroesit në Evropë ishte i thellë, sidomos në universitetet e Parisit dhe Padovës, ku u formua një rrymë e njohur si averroizmi latin, ku bënin pjesë Boeci i Dakisë, Gjon Jandun, etj, e cila theksoi autonominë e arsyes filozofike mbi teologjinë. 

Në botën islame, ndikimi i tij ishte më i kufizuar, pjesërisht për shkak të kritikave teologjike dhe ndryshimeve institucionale në arsimin fetar e cila e futi filozofinë arabe në një epokë tjetër.