Maksimi dhe nyja e botëve

Maksim Rrëfimtari lindi rreth vitit 580, me gjasa në Kostandinopojë ose diku në periferinë e saj, dhe u formua fillimisht si një intelektual laik. Ai mori një arsimim të plotë në retorikë, filozofi dhe administratë, që e çoi në një karrierë të shpejtë shtetërore, duke shërbyer për rreth një vit si sekretar i perandorit Heraklit. 
 
Megjithatë, në kulmin e kësaj rruge publike, Maksimi braktisi jetën administrative dhe zgjodhi jetën monastike. Kjo zgjedhje e tij nuk erdhi si arratisje nga bota, por si një formë tjetër për ta kuptuar dhe transformuar atë. Manastiri për Maksimin nuk shënonte një shkëputje nga jeta shoqërore, por një thellim të saj në nivel më rrënjësor. 
 
Jeta e tij e mëvonshme u karakterizua nga largime, persekutime të vazhdueshme dhe në fund nga dënimi brutal përmes të cilit u privua nga gjuha dhe dora e tij e djathtë. 
 
Origjinaliteti i Maksimit në filozofi nuk qëndron te ndërtimi i një sistemi abstrakt metafizik, por tek antropologjia e tij. Mënyra se si ai e koncepton njeriun në univers është krejt revolucionare për kohën. 
 
Për të, njeriu nuk është një individ i izoluar, i pandashëm, as një shpirt i mbyllur në vetvete, por një nyje ku takohen natyra, liria, historia dhe Zoti. Një qenie marrëdhështore dhe historike. 
 
Ai e sheh qenien njerëzore si një urë mes botës materiale dhe asaj shpirtërore, jo në kuptimin abstrakt, por në kuptim praktik dhe etik. 
 
Njeriu, sipas Maksimit, nuk është thjesht ai që mendon se është, por shumë më shumë se aq. Njeriu është pra një “copula mundi”, nyja, unaza që mban lidhur botën e dukshme me atë të padukshme dhe anasjelltas: “Ai” – shkruan Maksimi – “është një qënie që kërkon përjetësinë” 
 
Përjetësia arrihet vetëm përmes një rrugëtimi të gjatë pastrimi dhe transformimi që njeriu zgjedh lirisht ta përshkruajë. Në fund, nëse ka sukses, ai arrin “realizimin e vetes” (stasis) duke u lidhur me përjetësinë dhe Zotin. 
 
Njeriu kthehet kështu në një nyje mes botëve, të dukshme dhe të padukshme, mes krijimit dhe Krijuesit. Kur njeriu për arsye të ndryshme zgjedh të mos e përshkruaj rrugëtimin drejt përjetësisë dhe Zotit apo nuk e arrin realizimin e vërtetë të vetes, shpirti i tij humb në boshllëk, në errësirë dhe vetmi… gjendje të cilat përbëjnë ferrin e vërtetë të tij. 
 
Maksimi duke huazuar një term kishtar, e quan njeriun “Pontifex maximus” të kozmosit duke i njohur atij aftësinë për të manipuluar dhe kontrolluar materien në të gjitha format e saj.
 
Maksimi e kupton shoqërinë si një hapësirë ku konfliktet nuk janë aksidentale, por pasojë e fragmentimit të brendshëm të shpirtit të njeriut. Ai argumenton se ndarjet politike, kulturore dhe sociale janë reflektime të ndarjes së brendshme të vullnetit njerëzor, që nuk arrin të harmonizojë dëshirën, arsyen dhe veprimin. 

Për këtë arsye, ai nuk ofron zgjidhje politike në kuptimin teknik, por një diagnozë antropologjike të shoqërisë përmes së cilës ajo duhet të fitojë vetëdije mbi problemet dhe më tutje të gjejë zgjidhje. 
 
Një shoqëri e drejtë nuk ndërtohet vetëm mbi ligje, por mbi njerëz që kanë mësuar të integrojnë lirinë personale me përgjegjësinë ndaj të tjerëve.
 
Në shkrimet e tij, Maksimi këmbëngul se njeriu nuk realizohet duke u larguar nga bota, por duke e transformuar mënyrën se si ai qëndron në të. Edhe kur flet për jetën monastike, ai nuk e paraqet atë si kundërmodel të jetës shoqërore, por si laborator etik, ku njeriu mëson disiplinën e marrëdhënies, të durimit dhe të respektit për tjetrin. 
 
Këto virtyte nuk janë thjesht personale, por aftësi sociale që e bëjnë bashkëjetesën të mundshme. Në këtë kuptim, Maksimi është një mendimtar i rendit shoqëror, edhe pse nuk shkruan traktate politike.
 
Një ide qendrore në mendimin e tij është se çdo qenie njerëzore ka një dinjitet të pakushtëzuar, sepse është e thirrur të marrë pjesë në kuptimin dhe strukturën e realitetit. Kjo nuk është një tezë juridike, por antropologjike. 
 
Për Maksimin, asnjë njeri nuk është i tepërt, sepse secili ka një rol unik në harmoninë e Kozmosit. Kjo e bën mendimin e tij thellësisht kundër çdo forme reduktimi të njeriut në mjet, funksion apo statistikë. Shoqëria që harron këtë dimension, sipas tij, prodhon dhunë, pabarazi dhe tjetërsim. Këtu Maksimi paraprin filozofinë marksiste me të paktën 12 shekuj.
 
Në përballjen e tij me pushtetin perandorak, Maksimi ofron një shembull konkret të filozofisë së tij njerëzore. Ai refuzon kompromisin jo sepse kërkon konflikt, por sepse beson se e vërteta dhe dinjiteti njerëzor nuk mund të negociohen për asgjë. 
 
Ky qëndrim e bën atë një figurë të ndërgjegjes kritike që duhet të ekzistoj brenda çdo shoqërie. Ai nuk është revolucionar në kuptimin politik, por është qëndrestar në kuptimin moral, duke treguar se një shoqëri humbet orientimin kur kërkon unitet dhe stabilitet pa drejtësi.
 
Maksimi e sheh historinë njerëzore si një proces të hapur ndaj lirisë, jo si një cikël fatalist. Ndaj veprimet njerëzore kanë peshë reale dhe ndikojnë në formën që merr bashkëjetesa shoqërore. Kjo e bën filozofinë e tij të orientuar drejt përgjegjësisë, jo drejt arratisjes. 
 
Ai nuk premton një rend ideal të menjëhershëm, por këmbëngul se çdo hap drejt integrimit të brendshëm të njeriut është edhe një hap drejt një shoqërie më të drejtë.
 
Në fund, rëndësia e Maksim Rrëfimtarit qëndron në faktin se ai ofron një vizion të njeriut që nuk është as individualist, as kolektivist. Njeriu i tij është një qenie që bëhet vetvetja vetëm përmes marrëdhënies, lirisë së disiplinuar dhe përgjegjësisë historike.
 
Kjo e bën mendimin e tij të pazakontë për kohën e vetë dhe njëkohësisht aktual, sepse ai flet për shoqërinë duke filluar nga njeriu konkret dhe për njeriun duke e vendosur gjithmonë në mes të të tjerëve.