Hermes Trismegistus: Çdo gjë është e lidhur

Në histori e qytetërimit perëndimor ka figura të cilat jetuan dhe lanë gjurmë të thellë, por ka edhe nga ato figura të cilat nuk jetuan kurrë, por e ndikuan po aq shumë atë. Hermes Trismegistus i përket kësaj kategorisë së dytë. 
 
Ai nuk është njeri real, nuk është as Zot dhe as profet në kuptimin klasik, nuk është as filozof me biografi të verifikueshme. Ai është vetëm një emër, një maskë, një autoritet i shpikur, nën hijen e të cilit u përpoq të fliste një botë e tërë që kërkonte të shkonte përtej logjikës së ftohtë të filozofisë greke dhe teologjisë dogmatike kristiane. 
 
Hermes Trismegistus, që përkthehet “Hermesi tre herë i madhërishëm”, lindi nga bashkimi i figurës mitologjike greke të njohur si Hermes, lajmëtari i perëndive dhe i Logos-it, me Thoth-in egjiptian, zotin e shkrimit, dijes dhe masës kozmike. 
 
Ky bashkim nuk është rastësor. Ai ndodh në Aleksandrinë e shekullit të III e.s., qyteti më i rëndësishëm për filozofinë dhe kulturën antike gjatë asaj kohe. 
 
E gjendur nën presionin e ndryshimeve të mëdha kulturore dhe fetare që kishte sjell hapja me botën lindore, filozofët aleksandrianë kishin nisur shkrirjen e të gjitha besimeve fetare dhe filozofive të rëndësishme për të krijuar me to një fe të vetme, universale tek e cila të gjenin veten të gjithë njerezit e të gjitha kulturave. Hermesi ishte profeti i kësaj feje të re.
 
Tekstet që i atribuohen Hermes Trismegistus, veçanërisht Corpus Hermeticum dhe Asclepius, nuk janë produkte të Egjiptit faraonik, siç u besua për më shumë se një mijë vjet, por vepra të shekujve II–III të erës sonë, të shkruara në greqisht nga autorë anonimë të ndikuar thellë nga platonizmi i mesëm, stoicizmi dhe traditat fetare egjiptiane. 
 
Kjo nuk e zvogëlon peshën e tyre, përkundrazi, e bën më të qartë ambicien e tyre: Të ndërtojnë një univers të ri shpirtëror, në një botë ku perënditë e vjetra po vdisnin dhe krishterimi ende nuk kishte fituar formën e tij dogmatike përfundimtare.
 
Në qendër të hermetizmit qëndron një ide e thjeshtë dhe pak e rrezikshme se njeriu mund ta njohë vetë Zotin, jo përmes besimit, por përmes gnosis-it, pra njohurisë dhe arsyes së drejtpërdrejtë. 
 
Në traktatin e parë të Corpus Hermeticum, Poimandres, rrëfimi hapet si një vizion. Narratori përshkruan sesi mendja e tij ngrihet mbi botën e shqisave dhe përballet me një inteligjencë hyjnore që i shpjegon strukturën e kozmosit. 
 
Këtu shfaqet alegoria qendrore e hermetizmit: Drita. Zoti është dritë intelektuale, burimi nga i cili rrjedh gjithçka. Kozmosi është një emanacion i kësaj drite, ndërsa materia është hija e saj më e largët. 
 
Njeriu, si qenie e dyfishtë, mban brenda vetes si dritën ashtu edhe hijen. Trupi e lidh me botën e poshtme ndërsa mendja (nous-i) e lidh atë me Zotin dhe të përtejmen. Shpëtimi nuk vjen nga flijimet apo respektimi rigoroz i ligjit, por nga vetëdijësimi mbi origjinën tonë hyjnore.
 
Kjo ide e vetëdijësimit është thelbësore. Hermetizmi nuk predikon një shpëtim të ardhshëm, por një zgjim. Njeriu nuk bëhet hyjnor; ai kupton në një pikë se ka qenë gjithmonë i tillë. Kjo e bën hermetizmin tërheqës dhe njëkohësisht të dyshimtë për traditat fetare institucionale. 
 
Ai nuk kërkon ndërmjetës, as prift, as kishë as magjister apo libra të shënjtë. Kërkon mendje të kthjellët dhe heshtje të brendshme.
 
Për këtë arsye, hermetizmi u zhduk pjesërisht nga skena publike me fitoren e krishtërimit, por mbijetoi nën tokë, si një rrymë nëntokësore që herë pas here dilte në sipërfaqe përmes sekteve të ashtëquajtura gnostike. 
 
Në mesjetë, ai u ruajt kryesisht përmes tekstit latin Asclepius, i cili u lexua si një dëshmi e urtësisë pagane që paralajmëronte krishterimin. Por ishte Rilindja ajo që e ringjalli Hermes Trismegistus si figurë qendrore.
 
Kur Marsilio Ficino përktheu Corpus Hermeticum në latinisht në vitin 1463, ai dhe bashkëkohësit e tij besonin se po lexonin tekstet më të lashta të njerëzimit, më të vjetra se Moisiu dhe Platoni. 
 
Ky keqkuptim kronologjik i dha Hermesit një autoritet pothuajse profetik gjatë kohës së Rilindjes. Ai u bë shtylla e asaj doktrine të cilën intelektualët e mesjetës e njihnin si “prisca theologia”: Ideja se ekziston një e vërtetë e vetme, e lashtë dhe universale, e cila më pas u shfaq në forma të ndryshme, në kultura të ndryshme duke marrë formën e feve të ndryshme.
 
Figura si Pico della Mirandola, Francesco Giorgi, Johanes Tritemio, Egidio di Viterbo, Guillaume Postel, Giordano Bruno, Francesco Patrizi, etj, panë te Hermes Trismegistus një aleat kundër aristotelizmit skolastik. 
 
Për ta, Aristoteli ishte filozofi i kategorive dhe përkufizimeve; Hermesi ishte filozofi i qenies, i dritës, i pafundësisë. Këtu Hermes merr një rol alegorik të ri: Ai bëhet simbol i filozofisë së lirë, që nuk pranon kufizime institucionale.
 
Ideja e Hermesit historik u shemb në vitin 1614, kur Isaac Casaubon, me mjete filologjike shkencore, tregoi se tekstet hermetike ishin shumë më të vona sesa besohej fillimisht. Kështu Hermes Trismegistus u zhvesh nga lashtësia e tij mitike. Ai u kthye nga profeti parakristian në autor anonim i antikitetit të vonë. Status te cilin e mban ende sot pas shumë studimesh shterruese.
 
Megjithëse Hermesi e humbi lashtësinë historike aty nga shekulli i XVII, po atëherë ai fitoi një rëndësi filozofike edhe më të madhe se më parë. I çliruar nga pretendimet kronologjike, hermetizmi mund të lexohej tani ashtu siç ishte në të vërtetë: Një përpjekje serioze për të menduar marrëdhënien mes mendjes, Zotit dhe kozmosit. 
 
Një filozofi që nuk kërkon sistem të mbyllur, por orientim ekzistencial. Ajo shfaqet si rrëfim i një zgjimi, si një udhëzim për mendjen që kërkon të kuptojë veten dhe vendin e saj në kozmos. Në qendër të kësaj filozofie qëndron një bindje themelore: Realiteti është i rregulluar nga inteligjenca hyjnore dhe njeriu është pjesë e drejtpërdrejtë e saj.
 
Hermetizmi filozofik nis nga parimi i një Zoti absolut, të pakufizuar, të papërshkrueshëm dhe përtej çdo forme materiale. Ky Zot nuk është një qenie antropomorfe, as një ligjvënës moral në kuptimin klasik. 
 
Ai është burimi i qenies dhe i mendjes, një parim intelektual nga i cili rrjedh gjithçka. Zoti nuk vepron në botë përmes ndërhyrjes së drejtpërdrejtë, por përmes rrezatimit: Realiteti buron prej Tij si drita nga dielli, pa e varfëruar burimin.
 
Nga ky burim lind Nous-i, pra dija, arsyeja apo inteligjenca jonë, që është ndërmjetësi mes nesh, Zotit dhe kozmosit. Nous-i nuk është thjesht inteligjencë abstrakte; ai është rend, kuptim dhe strukturë. 
 
Kozmosi, sipas Hermes Trismegistus, nuk është kaos i rastësishëm, por një organizëm racional, i ndërtuar sipas masës, numrit dhe harmonisë. Çdo gjë ka vendin e vet, funksionin e vet dhe arsyen e vet për të qenë. Asgjë nuk është rastësore.
 
Brenda këtij kozmosi, njeriu zë një pozicion unik. Ai nuk është thjesht qenie natyrore, as thjesht shpirt i burgosur në trup. Njeriu është qenie dyfishe: trupor dhe shpirtëror, i lidhur me botën e “poshtme” përmes materies, por i lidhur edhe me Zotin “lart” përmes mendjes. Ky dualitet është burimi i dramës njerëzore, por edhe i madhështisë së saj.
 
Hermes Trismegistus e përshkruan njeriun si një qenie që ka harruar origjinën e vet hyjnore. Kjo harresë nuk është mëkat moral, por gjendje ontologjike. Duke u identifikuar vetëm me trupin, me dëshirat dhe me botën e dukshme, njeriu humbet vetëdijen për dimensionin e tij më të lartë. 
 
Filozofia hermetike nuk synon dënimin e kësaj gjendjeje, por kapërcimin e saj përmes njohjes, kujtesës dhe vetëdijësimit.
 
Këtu shfaqet koncepti qendror i hermetizmit: Njohja e thellë. Kjo nuk është njohje empirike, as grumbullim informacioni. Është një akt i brendshëm i të kuptuarit, një kthim i mendjes drejt burimit të saj. 
 
Në tekstet hermetike, kjo përjetohet shpesh si zgjim, ndriçim ose vizion, por thelbi mbetet filozofik: Mendja e njeriut kupton se është pjesë e mendjes hyjnore. 
 
Njohja, në këtë kuptim, është edhe shpëtim. Jo shpëtim nga bota, por shpëtim nga identifikimi i gabuar me botën. Njeriu nuk largohet nga kozmosi; ai tani e sheh atë siç është në të vërtetë: një rend i bukur, por i përkohshëm. 
 
Materia nuk është e keqe, por është e ulët në hierarkinë e qenies. E keqja, për Hermes Trismegistus, nuk është një forcë pozitive, por mungesë e njohjes.
 
Një tjetër shtyllë e filozofisë hermetike është analogia mes makrokozmosit dhe mikrokozmosit. Kozmosi dhe njeriu pasqyrojnë njëri-tjetrin. Ajo që është lart, është edhe poshtë; ajo që është jashtë, është edhe brenda. 
Kjo nuk është thjesht metaforë poetike, por parim ontologjik: Struktura e realitetit është e njëjtë në çdo nivel. Për këtë arsye, duke njohur veten, njeriu mund të njohë kozmosin dhe, përmes tij, Zotin. 
 
Ai birëson shprehjen e famshme greke “gnothi se auton”, pra “njih vetëveten”, si një hap fillestarë për të njohur çdo gjë tjetër qark.
 
Në këtë filozofi nuk ka vend për fatalizëm absolut. Edhe pse kozmosi është i rregulluar, njeriu ka liri shpirtërore. Ai mund të zgjedhë të mbetet i lidhur pas botës së poshtme ose të ngjitet drejt burimit përmes njohjes. 
 
Kjo liri nuk është politike apo sociale; është liri ontologjike, aftësia për të orientuar mendjen drejt dritës ose errësirës. Narracioni hermetik nuk predikon revoltë kundër botës, por qetësi ndaj saj. 
 
Ai që ka njohur rendin hyjnor nuk është i trazuar nga ndryshimet, sepse e di se gjithçka që lind, kalon. Kjo sjell një etikë të heshtur: Maturi, vetëkontroll dhe respekt për rendin e natyrës, jo përmes frikës, por përmes të kuptuarit.
 
Në thelb, filozofia e Hermes Trismegistus është një metafizikë e njohjes së vetvetes. Ajo nuk kërkon të shpjegojë çdo detaj të botës, por të orientojë mendjen drejt burimit të saj. Nuk ofron sistem të mbyllur, por një rrugë, një metodologji. 
 
Kjo rrugë nuk është as e jashtme, as historike, por thellësisht e brendshme. Hermes Trismegistus nuk flet si ligjvënës, por si udhërrëfyes. Ai nuk na kërkon të “besojmë”, por të “kuptojmë”. 
 
Në këtë insistim mbi të kuptuarit, mbi mendjen si urë mes njeriut dhe Zotit, qëndron thelbi i qëndrueshëm i filozofisë së tij.
 
Në fund, Hermes Trismegistus është një pasqyrë. Ata që kërkojnë okultizmin, gjejnë magjinë. Ata që kërkojnë filozofinë, gjejnë përgjigjet ekzistenciale dhe metafizike. Ata që kërkojnë fe, gjejnë një Zot pa altar. 
 
Ndoshta kjo është arsyeja pse ai quhet “tre herë i madh”, jo si pushtet apo famë, por si aftësi për të lexuar realitetin në tre nivele: atë material, atë shpirëror dhe atë hyjnorë.