Epikuri: Qetësia si kënaqësia e vërtetë e njeriut

Epikuri lindi në vitin 341 para erës sonë në ishullin Samos, në një familje athinase me kushte të zakonshme ekonomike. Që në rini u përball me mësime filozofike të ndryshme, por ndikimi më i rëndësishëm mbi formimin e tij intelektual ishte atomizmi i Demokritit.

Ky orientim materialist do t’a shoqëronte gjatë gjithë jetës dhe do të bëhej themeli teorik i sistemit të tij filozofik.

Pas një periudhe udhëtimesh dhe mësimdhënieje në qytete të ndryshme të botës greke, Epikuri u vendos përfundimisht në Athinë rreth vitit 306 p.e.s., ku themeloi shkollën e tij, të njohur si ‘Kopshti’.

Ky institucion ishte i pazakontë për kohën: Nuk ishte elitist, nuk kërkonte prejardhje shoqërore apo status politik dhe ishte i hapur edhe për gra e skllevër.

Kopshti nuk ishte thjesht një shkollë filozofie, por një mënyrë jetese e përbashkët, e ndërtuar mbi miqësinë, thjeshtësinë dhe vetëpërmbajtjen.

Epikuri jetoi në përputhje të plotë me mësimet e tij, duke refuzuar luksin dhe pushtetin politik, dhe vdiq në vitin 270 p.e.s., pas një sëmundjeje të rëndë, të cilën, sipas burimeve antike, e përballoi me qetësi mendore dhe dinjitet.

Filozofia e Epikurit ka si qëllim themelor çlirimin e njeriut nga frika dhe vuajtja e panevojshme. Në kundërshtim me interpretimet sipërfaqësore që e paraqesin atë si apostull të kënaqësisë së shfrenuar, ‘epikurianizmi’ është një etikë e maturisë radikale. Epikuri nis nga një analizë e natyrës së realitetit për të ndërtuar më pas një mënyrë jetese të lirë.

Sipas tij, gjithçka që ekziston përbëhet nga atome dhe boshllëk. Nuk ka qëllime hyjnore, nuk ka plane metafizike dhe nuk ka rend moral të imponuar nga jashtë. Bota funksionon sipas ligjeve natyrore dhe njeriu është pjesë e saj.

Ky materializëm nuk është thjesht një teori fizike, por një mjet çlirimi: nëse realiteti nuk drejtohet nga forca arbitrare mbinatyrore, atëherë frika nga perënditë dhe nga ndëshkimi i tyre është e pabazë.

Epikuri nuk i mohon perënditë, por i zhvesh ato nga çdo funksion moral dhe politik. Perënditë ekzistojnë si qenie të përsosura, të qeta dhe të pandikuara nga hallet njerëzore.

Pikërisht sepse janë të përsosura, ato nuk ndërhyjnë në botën tonë. Kjo ide ka një funksion të qartë etik: ajo çliron njeriun nga frika fetare, e cila, sipas Epikurit, është një nga burimet kryesore të vuajtjes.

Disa e kanë interpretuar këtë aspekt si një formë të hershme të kritikës ndaj pushtetit ideologjik, sepse frika nga perënditë ka shërbyer historikisht për të nënshtruar masat dhe për t’i mbajtur ato të bindura.

E njëjta logjikë zbatohet edhe në trajtimin e vdekjes. Për Epikurin, vdekja nuk është asgjë për ne, sepse çdo përjetim kërkon ndjeshmëri, dhe ndjeshmëria pushon me shpërbërjen e trupit dhe të shpirtit.

Shpirti nuk është substancë e pavdekshme, por një kombinim atomesh që shpërndahet pas vdekjes. Frika nga vdekja është pra irracionale dhe shkatërruese për jetën.

Njeriu që jeton duke pasur frikë nga vdekja nuk është kurrë i lirë dhe nuk mund të jetë i lumtur. Kjo ide është qendrore në etikën epikuriane, sepse vetëm duke e hequr frikën nga fundi i jetës, njeriu mund të përqendrohet në cilësinë e jetës së tashme.

Tek ‘Letra drejtuar Menekut’ ai shkruan shprehjen e famshme se: “Kur unë jam, vdekja nuk është, ndërsa kur vdekja është, unë nuk jam.” 

Kënaqësia, e cila shpesh keqkuptohet si qëllimi suprem i epikurianizmit, ka një kuptim shumë më specifik. Epikuri e përkufizon kënaqësinë si mungesë dhimbjeje trupore (aponia) dhe mungesë të dhimbjes shpirtërore apo e qetësisë shpirtërore (ataraksia).

Nuk bëhet fjalë për intensitet, por për qëndrueshmëri. Kënaqësia më e lartë nuk është ekstaza apo eksesi, por qetësia.

Pikërisht për këtë arsye, Epikuri thekson nevojën për të dalluar dëshirat. Disa dëshira janë natyrore dhe të domosdoshme, si ushqimi dhe strehimi; të tjera janë natyrore por jo të domosdoshme, si luksi; ndërsa një pjesë janë plotësisht artificiale, të krijuara nga mendimi shoqëror, si fama dhe pushteti.

Urtësia konsiston në kufizimin e dëshirave, sepse sa më pak të dëshirosh, aq më pak vuan.

Në këtë pikë, epikurianizmi shfaqet si një filozofi thellësisht kundërkulturore. Ai nuk promovon akumulimin, konkurrencën apo ambicien politike. Përkundrazi, Epikuri këshillon tërheqjen nga jeta publike dhe përqendrimin te miqësia dhe komuniteti i vogël.

Miqësia, sipas tij, është një nga burimet më të sigurta të kënaqësisë dhe sigurisë ekzistenciale. Ajo nuk bazohet në interes apo pushtet, por në ndarje të jetës dhe të mendimit.

Epikuri është gjithashtu një kritik i hershëm i logjikës së konsumit dhe i ankthit modern. Në një botë ku dëshirat prodhohen artificialisht dhe njeriu mbahet në gjendje mungese të përhershme, epikurianizmi ofron një model rezistence: të jetosh me pak, të mendosh lirë dhe të mos kesh frikë.

Në këtë kuptim, Epikuri mbetet aktual jo si filozof i kënaqësisë, por si filozof i çlirimit nga robëria e pasionëve.

Në përfundim, filozofia e Epikurit nuk është një thirrje për shfrenim, por një disiplinë e jetës. Ajo synon të ndërtojë një njeri të lirë nga frika, i vetëdijshëm për kufijtë e tij dhe i aftë të jetojë mirë pa u robëruar nga dëshirat e kota. Pikërisht për këtë arsye, epikurianizmi vazhdon të jetë një nga sistemet më koherente të mendimit etik në historinë e filozofisë.