Shën Agustinit i Hiponës dhe e vërteta brenda nesh

Agustini u lind në vitin 354 në Tagastë, në Afrikën e Veriut romake. Ishte një botë kufitare: mes Romës dhe Afrikës, mes traditës pagane dhe krishterimit që po merrte formë, mes disiplinës latine dhe pasionit afrikan. 

Nëna e tij, Monika, ishte një e krishterë e përkushtuar, ndërsa i ati, Patrici, mbeti pagan për pjesën më të madhe të jetës. Ky tension familjar është si një metaforë e hershme e asaj që do të bëhej vetë Agustini: Një njeri i ndarë mes dëshirës dhe arsyes, mes tokësores dhe hyjnores.

Rinia e tij nuk ishte ajo e një shenjti të paracaktuar. Përkundrazi, Agustini e përshkruan veten si një njeri të përfshirë thellë në pasione, ambicie dhe krenari. Ai studioi retorikë, u bë mësues, kërkoi sukses dhe admirim. 

Dashuria, për të, ishte fillimisht posedim dhe kënaqësi. Marrëdhënia e tij e gjatë me një grua, nga e cila pati djalin Adeodatus, ishte e vërtetë dhe e thellë, por edhe e brishtë, sepse nuk mbështetej mbi një vizion të plotë të njeriut dhe të së mirës.

Në këtë periudhë, Agustini e kërkonte të vërtetën si një objekt për t’u zotëruar. U lidh me manikeizmit sepse ai i premtonte shpjegime të qarta për të keqen dhe vuajtjen në botë. Më pas u zhgënjye. Skepticizmi akademik i ofroi dyshimin, por jo shpresën.

Përmes tij arriti të kishte një mendje e mprehtë, por një zemër e paqetë. Kjo paqe e munguar është ndoshta çelësi për të kuptuar gjithë filozofinë e tij të mëvonshme: Agustini mendon gjithmonë nga përvoja e një njeriu që nuk gjeti prehje askund tjetër përveç se tek Krishti.

Kthesa e madhe ndodhi në Milano, nën ndikimin e Shën Ambrozit dhe, po aq, nën ndikimin e një përvoje të brendshme shpirtërore. Episodi i famshëm i “tolle lege” nuk është thjesht një moment mistik; është përplasja përfundimtare mes dy mënyrave të të jetuarit. 

Aty, Agustini kuptoi se e vërteta nuk është diçka që kuptohet vetëm me mendje, por diçka që pranohet me zemër dhe që të transformon thellësisht pasi futet aty. Pagëzimi i tij në vitin 387 nuk shënon fundin e kërkimit, por fillimin e një mënyre të re të kërkuari.

Si ipeshkëv i Hiponës, Agustini u bë një bari i njerëzve realë, me probleme reale. Kjo është thelbësore për të kuptuar mendimin e tij mbi njeriun dhe shoqërinë. Ai nuk ndërtoi teori abstrakte për një njeri ideal; ai fliste për njeriun konkret, të plagosur nga mëkati, i etur për kuptim dhe dashuri. 

Për Agustinin, njeriu është një qenie e ndarë: I aftë për madhështi, por i prirur për nga rënia. Kjo ndarje nuk është vetëm morale, por ekzistenciale.

Njeriu, sipas Agustinit, është krijuar për Zotin dhe mbetet i shqetësuar dhe i paplotë derisa të pushojë në të. Kjo ide e famshme nuk është një slogan teologjik, por një përshkrim i saktë psikologjik dhe antropologjik. 

Ai e njeh nga brenda ankthin e dëshirës njerëzore, atë lëvizje të vazhdueshme drejt diçkaje që asnjë objekt i fundëm material nuk e plotëson plotësisht. Këtu qëndron edhe thellësia e antropologjisë së tij: Njeriu nuk është thjesht një qenie racionale, por një qenie që dashuron.

Dashuria, për Agustinin, është forca që e orienton jetën njerëzore. Ai nuk pyet fillimisht çfarë beson njeriu, por çfarë dashuron ai. Dy dashuri, thotë ai, ndërtojnë dy qytete: Dashuria për veten deri në përbuzjen e Zotit ndërton qytetin e njeriut dhe dashuria për Zotin deri në përbuzjen e vetes ndërton qytetin e Zotit. 

Kjo nuk është një ndarje vetëm teologjike por një ndarje ekzistenciale-shpirtërore, një mënyrë për të kuptuar se cilin drejtim do të marrë jeta jonë dhe e shoqërisë ku ne jetojmë. Sepse nëse është e vërtetë se dashuria është themeli i çdo gjeje atëherë dashuria e gabuar mund të na çojë drejtë humbjes. 

Kjo e fundit nuk është thjesht dashuri për gjëra të këqija, por edhe dashuri për gjëra të mira të cilat i kërkojmë në mënyrë të çrregullt dhe të gabuar. Dhe këtu filozofia e tij bëhët jashtëmase aktuale dhe moderne.

Ai e kupton se problemi kryesor i njeriut nuk është mungesa e njohjes, por çrregullimi i dëshirave. Ne shpesh dimë çfarë është e mirë, por duam diçka tjetër. Etika e tij është, në thelb, një pedagogji e dashurisë: të mësosh të duash siç duhet.

Mendimi i Agustinit mbi shoqërinë shpaloset më qartë në veprën “Qyteti i Zotit”. I shkruar në një kohë krize, pas plaçkitjes së Romës, ky libër është një reflektim i thellë mbi historinë dhe politikën. Agustini nuk e idealizon asnjë rend tokësor. 

Shoqëria njerëzore është e domosdoshme, por e papërsosur. Drejtësia e plotë nuk realizohet kurrë plotësisht në historinë e kësaj bote. Ajo është e destinuar t’i përsëris gabimet për aq kohë sa nuk “mendon me zemër”.

Megjithatë, kjo nuk e çon atë në cinizëm. Përkundrazi, ai e sheh shoqërinë si një hapësirë ku dashuria mund të marrë formë konkrete: në ligje, në institucione, në përgjegjësi të ndërsjellë. 

Pa dashuri, shteti bëhet një bandë e organizuar; nga ana tjetër, me dashuri, edhe strukturat më të dobta shtetërore marrin kuptim dhe bëhen funksionale. Kjo është një kritikë e fortë për qeverisjen moderne e cila është burokratizuar dhe ngurtësuar në arritjen e objektivave të radhës.

E vërteta, për Agustinin, nuk është thjesht korrespondencë mes mendimit dhe realitetit. Ajo është diçka që ndriçon mendjen nga brenda. Njeriu nuk e krijon të vërtetën; ai e zbulon atë duke u kthyer drejt brendësisë së vet, drejt zemrës së vetë. Shprehja e tij monumentale “Noli foras ire, in te ipsum redi; in interiore homine habitat veritas.” (shqip “Mos dil jashtë vetes; kthehu tek vetja: sepse në brendësinë e njeriut banon e vërteta”). 

Ky “kthim nga brenda” nuk është introspeksion narcisist, apo delir madhështie, por hapje ndaj një drite që nuk është prodhim i mendjes njerëzore. Këtu ndërthuren filozofia platonike dhe përvoja e krishterë. Shpirti është shkëndija me të cilën Hyji i jep jetë njeriut. Ajo shkëndijë është hyjnore, një pjesëz drite e Hyjit të gjithëpushtetshëm. Aty pra ndodhet e vërteta dhe çelësi i lumturisë. 

Në fund, ajo që e bën Shën Agustinin kaq njerëzor është sinqeriteti i tij. Ai nuk fsheh plagët, dyshimet, as dështimet. “Rrëfimet” e tij janë një akt guximi intelektual dhe shpirtëror: Të tregosh veten ashtu siç je, para Zotit dhe para njerëzve është një formë pastrimi. Një formë çlirimi nga errësira e mëkatit, e kaosit dhe e frikës. 

Në këtë transparencë, lexuesi gjen veten. Agustini nuk ofron zgjidhje të thjeshta. Ai ofron një rrugë: Rrugën e kërkimit të së vërtetës përmes dashurisë, rrugën e pranimit të brishtësisë njerëzore pa humbur shpresën, rrugën e një feje që mendon dhe e një arsyeje që përkulet. 

Për këtë arsye, pas më shumë se një mijë e gjashtëqind vjetësh, zëri i tij vazhdon të flasë, i ngrohtë dhe i afërt, si i një ati që ka kaluar të njëjtat errësira si ne dhe ka gjetur dritën e tij e cila mund të jetë edhe drita jonë.