Seneka dhe stoicizmi

I lindur rreth vitit 4 p.e.s. në Kordoba të Hispania-s romake dhe i formuar intelektualisht në Romë, Seneka jetoi në një epokë ku pushteti perandorak dhe pasiguria personale ishin dy anë të së njëjtës monedhë.

Stoicizmi i tij nuk është filozofia e një murgut të tërhequr nga jeta publike, por e një njeriu që e përjeton konfliktin midis arsyes dhe dhunës së pushtetit nga brenda vetë sistemit.

Stoicizmi, si traditë filozofike, e kishte origjinën në Athinën helene me Zenonin e Kitionit, por në Romë ai u shndërrua në një etikë praktike për elitën politike dhe kulturore.

Seneka përfaqëson këtë transformim: Ai e zhvendos theksin nga kozmologjia stoike drejt etikës së jetës së përditshme. 

Shkrimet e tij – traktate morale, letra filozofike dhe ese – janë të përqendruara mbi pyetjen themelore se si duhet të jetojë njeriu në kushte që nuk i kontrollon dot.

Në këtë kuptim, filozofia e Senekës ngjan me një udhërrëfyes për lundrim në det të trazuar, ku busulla është arsyeja dhe qëllimi është qetësia e shpirtit.

Në qendër të mendimit tij qëndron ideja stoike e “Logos”, arsyes universale që rregullon gjithësinë. Sipas Senekës, njeriu është pjesë e këtij rendi racional dhe lumturia e tij varet nga pajtimi me të.

Kjo nuk nënkupton dorëzim pasiv ndaj fatit, por një disiplinë të brendshme që dallon midis asaj që varet nga ne dhe asaj që nuk varet.

Fati, për Senekën, është si rrjedha e një lumi: “ne nuk mund ta ndalim, por mund të mësojmë të notojmë pa u mbytur”. Kjo metaforë e heshtur përshkon shumë nga reflektimet e tij mbi vuajtjen, humbjen dhe vdekjen.

Një nga temat më të zhvilluara në veprën e Senekës është koncepti i pasioneve. Në traditën stoike, pasionet nuk janë thjesht emocione të forta, por gjykime të gabuara të arsyes.

Zemërimi, frika, lakmia apo pikëllimi i tepruar janë simptoma të një mendjeje që ka humbur orientimin racional. 

Seneka i analizon këto gjendje me një qasje që i paraprin, në një farë mase, psikologjisë moderne. Ai nuk i mohon emocionet, por kërkon t’i nënshtrojë ato ndaj arsyes, ashtu si një kalë i fuqishëm duhet drejtuar nga një frerë i fortë.

Vetëkontrolli, në këtë kuptim, nuk është shtypje e natyrës njerëzore, por harmonizim i saj.

Etika e Senekës është thellësisht e lidhur me konceptin e virtytit. Virtyti është e mira e vetme e vërtetë, ndërsa pasuria, shëndeti, fama apo pushteti janë të mira jo të domosdoshme.

Kjo tezë stoike fiton tek Seneka një nuancë personale dhe shpesh polemike, për shkak të jetës së tij si njeri i pasur dhe i afërt me pushtetin. 

Kritikat ndaj tij, që nga antikiteti, kanë vënë në dyshim koherencën midis doktrinës dhe praktikës. Megjithatë, në shkrimet e tij, Seneka këmbëngul se pasuria nuk është e keqe në vetvete, por mënyra se si lidhemi me të.

Ajo duhet zotëruar pa u bërë zot i njeriut. Kjo qasje tregon një stoicizëm të përshtatur me realitetin romak, më pak asketik dhe më shumë pragmatik.

Një tjetër shtyllë e rëndësishme e filozofisë së Senekës është reflektimi mbi kohën dhe vdekjen. Në traktatin mbi shkurtësinë e jetës, ai argumenton se jeta nuk është e shkurtër, por jemi ne që e shpërdorojmë atë. 

Koha, për Senekën, është pasuria më e çmuar dhe më e keqpërdorur. Ky meditacion mbi përkohshmërinë nuk ka karakter nihilist; përkundrazi, ai synon të zgjojë një ndjenjë përgjegjësie morale ndaj vetvetes. 

Vdekja nuk paraqitet si fund tragjik, por si kufi natyror që i jep formë jetës, ashtu si korniza i jep kuptim një pikture.

Në këtë kontekst, Seneka trajton edhe çështjen e vetëvrasjes, një temë delikate e stoicizmit. Për të, vetëvrasja mund të jetë moralisht e pranueshme vetëm në rrethana ekstreme, kur liria morale është bërë e pamundur. 

Ky qëndrim reflekton tensionin midis respektit për jetën dhe idealit të autonomisë së arsyes. Vdekja e vetë Senekës, e urdhëruar nga Neroni, u interpretua nga brezat pasues si një akt stoik i qëndrueshmërisë përballë tiranisë.

Në një paragraf krahasues, është e dobishme të ndalemi tek dy figura të tjera qendrore të filozofisë romake: Ciceroni dhe Mark Aureli. Ciceroni, ndonëse nuk ishte stoik i rreptë, luajti një rol kyç në transmetimin e filozofisë greke tek latinët. 

Filozofia e tij është eklektike, duke ndërthurur elemente stoike, akademike dhe peripatetike. Për Ciceronin, arsyeja dhe ligji natyror janë themelet e rendit moral dhe politik.

Ai e shihte filozofinë si shërbëtore të jetës publike dhe të retorikës, duke i dhënë asaj një funksion qytetar. 

Ndryshe nga Seneka, i cili fokusohet në shpëtimin moral individual, Ciceroni e vendos theksin tek republika dhe detyrimi ndaj komunitetit. Mark Aureli, nga ana tjetër, përfaqëson stoicizmin në formën e tij më introspektive dhe politike. 

Tek “Meditimet”, ai flet jo si mësues, por si nxënës i vetvetes. Stoicizmi i Mark Aurelit është një ushtrim i vazhdueshëm shpirtëror, i përqendruar në pranimin e fatit, në përkohshmërinë e pushtetit dhe në vëllazërinë kozmike të njerëzve. 

Krahasuar me Senekën, Mark Aureli është më i përmbajtur në stil dhe më radikal në dorëzimin ndaj rendit kozmik.

Duhet theksuar se gjuha e tij filozofike është një nga arsyet kryesore të ndikimit të qëndrueshëm. Ai shkruan me qartësi, me aforizma të mprehta dhe me një ndjenjë urgjence morale. 

Edhe kur përdor metafora, ato janë të thjeshta dhe funksionale, si mjete sqaruese dhe jo zbukurime retorike. Ky stil e bëri stoicizmin e tij të aksesueshëm dhe të zbatueshëm, duke ndikuar jo vetëm në antikitetin e vonë, por edhe në mendimin e krishterë dhe humanizmin e Rilindjes.

Stoicizmi i Senekës nuk është një sistem i mbyllur doktrinar, por një praktikë reflektimi të vazhdueshëm. Ai i fton lexuesit të ushtrojnë veten në vëmendje morale, në vetëanalizë dhe në përgatitje për vështirësitë e jetës. 

Në këtë aspekt, filozofia e tij mbetet aktuale: ajo nuk premton lumturi të lehtë, por një qëndrueshmëri të arsyeshme përballë pasigurisë. 

Si një shtyllë guri në mes të rrjedhës së kohës, mendimi i Senekës nuk e ndalon lumin e historisë, por ofron një pikë mbështetjeje për ata që kërkojnë ekuilibër midis arsyes, fatit dhe dinjitetit njerëzor.