Nga ana tjetër Durrësi priti dhe përcolli vitin e kaluar sipas pretendimit të autoriteteve rreth 1 milion vizitorë, ndërsa këtë vit syonohet që kjo shifër të tejkalohet. Por ndërsa vizionet janë të mëdha, autoritetet duket se e kanë braktisur monumentin antik në Porto-Romano, i shpallur i tillë që prej vitit 1948.

Me përfundimin e punimeve kryesore për ndërtimin e portit, monumenti gjendet brenda rrethimit dhe jashtë parashikimeve ligjore për mbrojtjen e tij, që do të ishin një perimetër i dedikuar, sinjalizimet se është monument kulture, tabela informuese dhe rruga e dedikuar që do të lejonte vizitimin e tij.

Media Amfora zbuloi vitin e kaluar se monumentit që ishte në këmbë prej të paktën 16 shekujsh, i ishte shkatërruar pjesa simbolike, ajo e portës hyrëse. Gjatë punimeve për ndërtimin e portit ishin rrafshuar rreth 25 metra mur antik, mbi të cilat ngrihej porta hyrëse, dikur e kuruar me qemer.   

Ajo që ka mbetur sot nga monumenti është mbuluar nga bimësia dhe pluhrat e shumta të shkaktuara nga materialet e depozituara në port. Ndërsa mbeturinat industriale gati duken si pjesë e fortifikimit që i dha emrin zonës.

Muri rrethues dikur fortifikonte një rrip toke midis detit dhe kënetës në Porto-Romano, rreth 7 kilometra në veri të Durrësit, duke e mbrojtur nga zbarkimet e papritura të anijeve armike.     

Ndërsa linja e mbetur është kthyer prej kohësh në një vend parkimi për automjetet portuale dhe për meterialet në funksion të tij, autoritetet e kulturës nuk kanë reaguar deri më sot për situatën e krijuar apo për masat e marra ndaj përgjegjësve.

The post Monumenti gjysmë i shkatërruar në Porto-Romano, “i burgosur” brenda portit të hidrokarbureve first appeared on Amfora.

Tërmeti i 26 nëntorit 2019 që goditi Shqipërinë, la pasoja edhe në shumë objekte të trashëgimisë kulturore, veçanërisht në ato qytete që u prekën më shumë, siç ishte Durrësi. Por dy vite nga lëkundjet e fuqishme sizmike, vetëm në 7 objekte ka nisur puna për restaurimin e dëmeve,  ndërsa 55 objekte të dëmtuara mbeten në pritje të ndërhyrjeve.

Në zemër të qytetit bregdetar, në lagjen ku ndodhen kullat e kalasë antike, qytetarët i kanë sytë tek punimet që po kryen prej muajsh në një prej kullave të saj, muret e së cilës nuk arritën që t’i rezistonin tronditjes së tokës së fund te nëntorit 2019.

Ajo që njihet si “Kulla C”,  u dëmtua nga tërmeti dhe prej muajsh aty po punohet për rikthimin në vendin ku ishin të “blloqeve masive” prej tullash dhe llaçi antik, që u shkëputën nga struktura.

Për banorët më të vjetër të qytetit, “Kulla C” ashtu si simotrat e saj, “B” dhe “D”, janë simbole të Durrësit antik dhe çdo ditë presin që punimet të përfundojnë dhe kulla të jetë sërish si më parë.

“Ajo që shohim më terren është që punimet ende nuk kanë përfunduar. Duket si një reklamë e madhe gjithçka dhe për gurin që u vu në vend, erdhi vetë ambasadorja amerikane, por përtej fasadës, asgjë nuk po shihet”, thotë për Median Amfora, Abdulla Deliallisi, banor në një nga lagjet historike të qytetit.

“Kulla C” nuk është objekti i vetëm që është dëtmuar në Durrës. Ngjashëm me të u dëmtuan muret antike të fortifikimit në Porto-Romano, Kalaja e Ishmit, Kalaja e Rodonit dhe Kisha e Shën Ndoit, në Kepin e Rodonit, Hamami në oborrin e Shkollës “16 Shtatori” dhe  Muzeu Etnografik.

Ministria e Kulturës që ka nën administrim objektet e trashëgimisë kulturore bën me dije se menjëherë pas tërmetit nisi puna për inspektimin e objekteve që ndodheshin në zonat e prekura.

“Janë inspektuar 111 objekte nga ana e specialistëve të Institutit Kombëtar të Trashëgimisë Kulturore dhe janë përcaktuar 55 objekte të dëmtuara nga tërmeti”, tha Ministria e Kulturës në një përgjigje zyrtare për Median Amfora.

E ndërsa në “Kullën C” vijon procesi i restaurimit nga Organizata Trashëgimia Kulturore pa Kufij – Shqipëri (CHwB Albania), me mbështetjen e financiare të Departamentit Amerikan të Shtetit dhe Fondit të Ambasadorëve për Trashëgiminë Kulturore të SHBA-së,  në objektet e tjera të dëmtuara nga tërmeti në Durrës, gjendja është njësojë si pas tërmetit.

“Nga  55 objekte janë hartuar projektet e restaurimit për 38 prej tyre dhe për 7 objekte ka filluar puna e restaurimit dhe 3 janë në proces të fillimit”, shpjegoi Ministria e Kulturës zyrtarisht, ndërsa shtoi se  ka përfunduar puna për 2 objekte, pa i përcaktuar e cilat janë.

Muzeu Etnografik që ndodhet në një  banesë  të shekullit XIX, e stilit qytetar dhe  e vetmja me çarllak në qytetin e Durrësit, u dëmtua nga tërmeti dhe pret restaurimin.  Në këtë godinë ka jetuar për një periudhë kohe edhe aktori me famë botërore, Aleksandër Moisiu.

Banesa muze qëndron e mbyllur prej dy vitesh, ndërkohë që vendosja e saj në shërbim të vizitorëve është një mundësi më tepër për t’i mbajtur sa më gjatë në qytet edhe jashtë sezonit turistik.

E ndodhur në lagjen e vjetër të qytetit, muzeu është në pritje të nisjes së punimeve, ndërkohë që të tjera probleme e shoqërojnë, që nga konflikti me ish-pronarët apo konceptimi i ambienteve të saj.

Për drejtorin e Qendrës Kulturore “Aleksandër Moisiu” në Durrës, Elio Bajramaj, që ka në varësi edhe Muzeun Etnografik është e rëndësishme që ai të jetë plotësisht në shërbim të vizitorëve, duke e restauruar dhe zgjidhur konfliktin e pronësisë.

“Godina ka dëmtime në pjesën tavanit, dyshemesë dhe për mos rrezikuar objektet, kryesisht skulpturat, i kemi vendosur ato në mjediset e Pallatit të Kulturës, ndërkohë që zyrtarisht i jemi drejtuar Ministrisë së Kulturës për nisjen e punimeve në muze, por na u bë e ditur se nuk disponohen fondet”, shpjegoi për Median Amfora, Bajramaj.

Ministria e kulturës u përgjigj zyrtarisht se muzeu  është përfshirë në listën e objekteve,  të cilat do të financohen në kuadër të programit “EU4Culture” (Bashkimi Europian për Kulturën), me qëllim “Rijetëzimin e trashëgimisë kulturore të Shqipërisë”.

Abdulla Deliallisi, kryetar i Shoqatës Durrësi Autokton, shprehet se kjo banesë është e veçantë për qytetin, pasi është unike në llojin e vet dhe duhet të nisi sa më herët puna për restaurimin e godinës.

“Në Muzeun Etnografik, parë nga jashtë nuk ka asnjë lëvizje. Dhe pse dëmet nuk janë të verifikueshme nga jashtë, çfarë do që të ketë, rënie suvaje apo tavani, apo çdo lloj dëmtimi tjetër, mendoj se është i riparueshëm, ndaj të nisi puna pasi nuk mund të qëndroj një muze i mbullur për dy vite”, shton ai.

Muzeu Etnografik i Durrësit, Kulla C apo muret antike në Porto-Romano dhe procesi i restaurimit të monumenteve pas tërmetit të nëntorit, u renditën nga qytetarët si shqetësime dhe sugjerime për tu raportuar, përmes një pyetësori që Media Amfora i drejtoi audiencës për raportimin e rasteve të dëmtimit të trashëgimisë kulturore.

Trashëgimia kulturore në kuadër të procesit të rindërtimit pas tërmetit të nëntorit 2019 ka qenë në fokusin e donatorëve, të cilët kanë mbështetur restaurimin e monumenteve të dëmtuara nga lëkundjet sizmike, kryesisht me fonde të Bashkimit Europian dhe të Shteteve të Bashkuara të Amerikës.

________

Media Amfora fton herë pas here të apasionuarit dhe të gjithë qytetarët që të raportojnë mbi raste konkrete që lidhen me trashëgiminë kulturore dhe arkeologjinë, duke dhënë informacione apo plotësuar pyetësorët që publikohen në faqe. Klikoni KËTU dhe ndiqni lajmet tona rreth raportimeve tuaja apo plotësoni pyetësorët që ne publikojmë për “Raportimin e Qytetarëve të Angazhuar”.

Foto në krye: Kulla C e Kalasë së Durrësit gjatë procesit të restaurimit, në muajin tetor 2021. Foto: Media Amfora.

The post Dy vite nga tërmeti i nëntorit, vetëm 7 nga 55 objekte të dëmtuara kanë nisur të restaurohen first appeared on Amfora.

Pas rënies drastike të vizitorëve vendas dhe të huaj për shkak të pandemisë së COVID-19, parqet arkeologjike dhe kalatë historike nisën të rigjallërohen sërish këtë vit. Ndërsa dy autobusë me turistë polakë ndaluan në hyrje të kalasë së Beratit në mesin e tetorit, guida që i shoqëronte nuk e fsheh entuziazmin për kërkesat në rritje për turizmin kulturor.  

“Çdo ditë e më tepër kemi interes të vizitorëve të huaj për sitet arkeologjike shqiptare.  Kryesisht vizitorë nga Europa Perëndimore, por edhe shumë vende të tjera të botës, deri nga Azia e largët”, tha Klodian Pandelimoni, guidë turistike.

Shqipëria e vogël ofron burime të pasura të monumenteve kulturore, por sipas të dhënave që Media Amfora mblodhi nga qytetarët, ekspertët dhe institucionet publike – është ende e papërgatitur që t’i mbrojë, zhvillojë dhe t’i promovojë ato.

Përmes një pyetësori të publikuar në muajin gusht, Amfora.al mblodhi përvojën e dy duzinave me qytetarë nga vizitat e tyre të fundit në nëntë parqet arkeologjike dhe gjashtë kalatë kryesore me pagesë të vendit.

• Gjetjet kryesore ishin: 
• 59 për qind e të anketuarve thanë se nuk ishin pajisur me biletë që saktësonte orën dhe datën; Ndërsa 41 për qind thanë se ishin pajisur me një të tillë;
• 85 për qind e të anektuarve u ankuan se nuk kishin gjetur ciceron apo staf që t’u shpjegonte historinë;
• Sinjalistika, tabelat informuese dhe pastërtia në monument u vlerësuan me notën “keq” ose “shumë keq”nga 51 për qind e të anketuarve; “Mjaftueshëm” nga 33 për qind dhe “mirë” ose “shumë mirë” nga vetëm 14 për qind.

Përshtypjet e vizitorëve për gjendjen e monumenteve të kulturës duket se i kanë rrënjët tek mungesa e dyfishtë e vëmendjes dhe e investimeve.

Të dhënat e siguruara nga Media Amfora përmes kërkesave për të drejtë informimi tregojnë se ndërsa numri i vizitorëve dhe i parave të mbledhura nga biletat ka ardhur në rritje, investimet në gjashtë vitet e fundit kanë qenë thuajse inekzistente ose janë mbuluar në pjesën më të madhe të tyre nga donacione të huaja.

Sipas arkeologut Neritan Ceka, mungesa e financimeve për parqet arkeologjike nuk prek vetëm monumentet ekzistuese.

“Prej vitesh nuk kemi monumente të reja në parqet arkeologjike, për shkak të mosfinancimit të gërmimeve. Vetëm në Bylis kemi zbulimin e një monumenti, që ka edhe vlera turistike”, tha Ceka.

Rriten të ardhurat, por pak investime

Shqipëria numëron nëntë parqe arkeologjike dhe gjashtë kala të vizitueshme me pagesë. Parqet arkeologjike janë: Butrinti, Apolonia, Kalaja e Shkodrës, Kalaja e Lezhës, Bylisi, Amantia, Orikumi, Finiqi dhe Antigonea, me bileta që variojnë nga 300 lekë në Antigone, në 1000 lekë në Butrint.

Gjithashtu kalatë e Beratit, Gjirokastrës, Porto-Palermos, Kaninës, Himarës dhe Manastiri i Mesopotamit janë të vizitueshme në këmbim të biletave nga 200-400 lekë.

Nga viti 2015 deri në gusht të këtij viti, pesëmbëdhjetë monumentet e mësipërme u vizituan nga 2.8 milionë turistë vendas apo të huaj dhe mblodhën së bashku nga biletat 685.7 milionë lekë ose gati 5.6 milionë euro, sipas të dhënave që Amfora.al siguroi nga Ministria e Kulturës. 

Monumenti më i vizituar në Shqipëri është parku i Butrintit me rreth 985 mijë vizitorë ose 34% të totalit, i ndjekur nga kalaja e Beratit dhe ajo e Gjirokastrës. Butrinti është gjithashtu parku më fitimprurës në vend – ai mblodhi rreth 412 milionë lekë në gjashtë vjet ose 60% të parave që të gjitha monumentet siguruan së bashku nga biletat.

Të ardhurat nga shitja e biletave kanë shkuar në pjesën më të madhe në buxhetin e shtetit dhe vetëm një përqindje e vogël është investuar për restaurim, infrastrukturë apo mirëmbajtje të siteve arkeologjike.

Sipas të dhënave që Media Amfora siguroi nga Ministria e Kulturës, të gjitha monumentet së bashku përfituan projekte, donacione apo fonde me vlerë investimi prej 396.6 milionë lekësh ose 3.2 milionë euro në gjashtë vitet e fundit – shifër kjo pothuajse sa gjysma e parave të mbledhura nga biletat.  

Nga këto, rreth 205.3 milionë lekë janë investuar nga Fondacioni Shqiptaro-Amerikan i Zhvillimit, AADF, në bashkëpunim me Fondin Shqiptar të Zhvillimit; 53.2 milionë lekë nga fondet IPA të Bashkimit Europian dhe vetëm 138 milionë lekë janë investimet e kryera nga institucione shtetërore, si Ministria e Kulturës, Bashkia e Beratit apo vetë parku i Butrintit.

Investimet kanë qenë kryesisht në ndërtime biletarish, ndriçim, infrastrukturë dhe pak ndërhyrje restauruese.

Sipas arkeologut Neritan Ceka, shumica e gërmimeve dhe e investimeve për monumentet e kulturës në Shqipëri mbështeten nga donacionet dhe fondet e huaja. Ceka mbështet idenë që të ardhurat që sitet arkeologjike gjenerojnë, duhet t'i kthehen pas në investime dhe jo të shpërndahen shumica në buxhetin e shtetit.

“Kjo ekziston në ligj, por nuk zbatohet në praktikë, sepse duhet të krijohet një koncern i parqeve, që të bashkërendojë promovimin e tyre, por edhe të shpërndajë në mënyrë inkurajuese investimet nga të ardhurat e parqeve të pasur (Butrinti, Apolonia) edhe për parqet ende të varfër, por që kanë perspektivë, si Bylisi, Antigonea, Amantia", tha Ceka.

Xhoxhi Fani, restaurues në qytetin e Beratit tha gjithashtu se specialistët kanë ngritur disa herë zërin për mënyrën se si menaxhohen fondet që sigurohen nga vizitorët.

“Ne e kemi ngritur si shqetësim me ish-ministren e Kulturës, Mirela Kumbaro, se ku shkojnë gjithë këto të ardhura", thotë Fani me një eksperiencë pune mbi 40 vjeçare.

"Në takimin e organizuar në Berat ku kanë qenë prezent edhe kryeministri, ministri i ekonomisë Ahmetaj është ngritur pikërisht kjo pyetje dhe u bë e ditur se ato shkojnë në buxhetin e shtetit”, shtoi ai.

Sistemi i menaxhimit

Nga një vëzhgim i Medias Amfora në disa prej kalave dhe parqeve arkeologjike të vendit rezulton se në pjesën më të madhe funksionon vetëm sistemi i biletarisë, ndërsa sinjalistika dhe ndriçimi janë amortizuar ndjeshëm.

Në disa prej tyre, si parqet arkeologjike në Shkodër dhe në Lezhë, Ministria e Kulturës nuk numëron asnjë ndërhyrje që prej vitit 2015, ndërsa në parkun e Apolonisë, i vetmi investim ishte siguruar përmes një projekti të Bashkimit Europian.

Në kalanë e Beratit, ndërhyrjet restauruese në një numër shtëpish janë emergjente sipas Xhoxhi Fanit.

“Edhe kalaja ka nevojë për investime, pasi ka banesa që po rrënohen. Problemi më i madh është që këto banesa nuk do të bëhen dot më, për faktin se edhe restauratorë nuk do të ketë më në të ardhmen…”, shprehu shqetësimin Fani.

Në pyetësorin e publikuar nga Amfora.al, qytetarët raportuan për probleme nga më të ndryshmet, që përfshijnë që nga manipulimi me biletat, problemet me infrastrukturën e deri tek promovimi arkaik i monumenteve të kulturës.

“Në përgjithësi, parku [Butrinti] ka nevojë për një sinjalistikë të plotë dhe shpjegime më të detajuara. Ka nevojë të theksuar për banjo dhe kosha për të ruajtur ambientin”, shkruan një vizitore që kërkoi t'i ruhej anonimati.

Ndërsa një tjetër qytetar vizitën në parkun e Finiqit në pyetësor e përshkruan kështu, “Nuk kishte asnjë punonjës në biletari. Hymë e dolëm pa prerë biletë. Parku ishte lënë pas dore, tabelat ishin zbardhur nga dielli dhe bimësia ishte e madhe. Nuk kishte mirëmbajtje dhe pak zbulime arkelogjike ishin bërë”.

Menaxhimi i parqeve arkeologjike dhe kalave në disa raste nga Drejtoritë Rajonale të Trashëgimisë Kulturore, sipas specialistëve krijon vështirësi në menaxhim. Ceka bën thirrje për shpërbërjen e këtij sistemi dhe aplikimin e një modeli të ngjashëm me Italinë apo Greqinë fqinje.

“Urgjentisht duhet shpërbërë sistemi i drejtorive rajonale, që është jo vetëm i dështuar, por edhe shkatërrimtar,” tha Ceka.

“Nuk duhet të insistojmë tek zgjidhjet alla shqiptarçe të inkompetentëve të preferuar të Ministrisë së Kulturës, por duhet të marrim një sistem të provuar…”, përfundoi Ceka.

_________

Media Amfora fton herë pas here të apasionuarit dhe të gjithë qytetarët që të raportojnë mbi raste konkrete që lidhen me trashëgiminë kulturore dhe arkeologjinë, duke dhënë informacione apo plotësuar pyetësorët që publikohen në faqe. Klikoni KËTU dhe ndiqni lajmet tona rreth raportimeve tuaja apo plotësoni pyetësorët që ne publikojmë për “Raportimin e Qytetarëve të Angazhuar”.

Foto në krye: Parku Arkeologjik i Orikut. Foto: Media Amfora.

The post Investime me pikatore: Qeveria i lë parqet arkeologjike në harresë first appeared on Amfora.

*Autor: Geri Emiri | BIRN | Durrës

Shirat në fund të muajit nëntor 2017 mbuluan me ujë zbulimet arkeologjike në gropat e hapura në një shesh ndërtimi pallatesh fare pranë Muzeut Arkeologjik në Durrës.

Tre furrat e qeramikës, që mendohet se i përkasin periudhës së antikitetit të vonë dhe që u zbuluan  gjatë gërmimeve arkeologjike të kryera nga kompania A.K.e.R sh.p.k, u shkatërruan pjesërisht. Dy prej tyre, sipas dokumeneteve që BIRN disponon u shkërmoqën si pasojë e qëndrimit në ujë, ndërsa një e tretë mbijetoi me dëmtime.

Shkatërrimi i furrave u bë fakt i pranuar dhe Këshilli Kombëtar i Arkeologjisë, KKA, i drejtuar nga ministrja Mirela Kumbaro, i cili  miratoi në janar një procesverbal të përpiluar me kërkesë të kompanisë së ndërtimit REI Shpk, të cilin BIRN e disponon,  që kërkon ruajtjen “in-situ” të vetëm njërës prej tyre dhe mbetjeve të dy të tjerave.

Por ndërsa procesverbali pranon de facto humbjen e gjetjeve arkeologjike, interesimit të BIRN nëse ishin marrë masa apo nëse ishin identifikuar përgjegjës për këtë situatë, KKA dhe Agjencia e Shërbimit Arkeologjik (ASHA) në varësi të saj, u përgjigjën në mënyrë evazive duke referuar kontratën me kompaninë ndërtuese dhe ligjin, sipas të cilave përgjegjësia “për ruajtjen nga kushtet atmosferike ishte e investitorit”.

E pyetur nga BIRN nëse ishin marrë masa apo ishin identifikuar përgjegjësi pas verifikimit të shkatërrimit, ASHA u përgjigj se “bazuar në ligjin “Për trashëgiminë kulturore”, të drejtën e vendosjes së gjobave e kanë inspektorët e institucioneve të specializuara…,” por pa referuar cilët ishin këto institucione.

Për të njëjtën pyetje, Ministria e Kulturës i shpjegoi BIRN në një përgjigje me shkrim hapat e ndërmarrë nga Këshilli Kombëtar i Arkeologjisë, por jo përgjegjësit e shkatërrimit të dy furrave të qeramikës.

Nga ana e saj, kompania REI Shpk, e cila ka marrë leje ndërtimi në zonë dhe pajtoi  A.K.e.R sh.p.k fajëson Këshillin Kombëtar të Arkeologjisë dhe Agjencinë e Shërbimit Arkeologjik për mosmarrje të masave.

Në të njëjtin procesverbal të hartuar nga tre restauratorë, në prani të dy konstruktorëve dhe administratorit të kompanisë, Dritan Meminaj më 21 dhjetor 2017, i cili u miratua nga KKA në janar 2018, fajësohet ASHA se “nuk reagoi” pas shkresave nga ndërtuesi që ngrinin alarmin se furrat po dëmtoheshin nga uji. Po ashtu, procesverbali fajëson KKA se nuk mori vendim në kohë për ruajtjen e furrave.

BIRN kontaktoi me telefon administratorin e kompanisë REI Sh.p.k, Dritan Meminaj, i cili tha se moti ishte shumë i keq, ndërsa ai kishte lajmëruar institucionet të shkonin në terren. Atij iu adresuan disa pyetje përmes emailit, por BIRN nuk mori përgjigje deri në botimin e këtij shkrimi.

Fatin e furrave të qeramikës të zbuluara në shtator 2017 pranë Muzeut të Arkeologjisë në Durrës e kanë pasur më herët edhe objekte të tjera arkeologjike të zbuluara në qytet. Siç ka gjetur BIRN në disa shkrime të mëparshme, mozaikë me vlera të veçanta, ndër më të njohurit ai i Meandrit, janë izoluar në bodrume pallatesh dhe madje disa prej tyre janë dëmtuar gjatë ndërtimeve.

Në vitin 2010, një zbulim i rëndësishëm arkeologjik, e cila njihet si Lagjja Romake u mbulua me betonin e një pallati pasi Këshilli Kombëtar i Arkeologjisë në atë kohë dha leje ndërtimi me kushtin që një objekt i vetëm arkeologjik të mos mbulohej.

Probleme për gjetjet arkeologjike kanë sjellë edhe projektet publike. Më i njohuri ndër ta, ndërtimi i Velierës, solli protesta dhe një gjyq ende në vijim mes bashkisë së Durrësit dhe shoqërisë civile që akuzon këtë të fundit për dëmtimin e gjetjeve arkeologjike. Ndërkohë, BIRN gjeti në një shkrim të para pak kohëve se edhe dy projekte të tjera publike, për ndërtimin e një tuneli dhe ai i Pallatit të Drejtësisë në Durrës, rrezikonin një zonë të pasur me gjetje arkeologjike.

Gjetja dhe shkatërrimi  

Tre furrat dolën si rezulat i kërkimeve arkeologjike të shpëtimit gjatë shtatorit të vitit të shkuar në sheshin e ndërtimit, ku firma “REI” sh.p.k pritet të nisë punimet për një pallat 5 katësh.

Gërmimet u realizuan nga ana e shoqërisë “A.K.eR.” Shpk Tiranë, me porosinë e kompanisë së ndërtimit “REI” sh.p.k. Durrës dhe nën kontrollin e ASHA-s dhe KKA-së.

Nga dokumentet që ka siguruar BIRN prej Agjencisë së Shërbimeve Arkeologjike mësohet se gërmimet gjetën tre furra të qeramikës, tjegullave dhe tulla. Dy prej tyre të identifikuara me numrat “103” dhe “104”, të cilat sipas arkeologëve të “A.K.eR.” Shpk Tiranë, paraprakisht datohen prej antikitetit të vonë deri në mesjetën e hershme.

Furra e tretë me nr “106”, e cila sipas arkeologëve ishte me formë të ndryshme nga dy të parat mendohet se mund të ishte përdorur për prodhime të enëve prej qeramike. Arkeologët thonë se nuk mund të përcaktonin nëse ajo ishte e të njëjtës kohë me dy furrat e tjera apo më e hershme, por vënë në dukje se ishte më e veçantë nga të tjerat.

“Ndërtime me planimetri rrethore furrash qenë edhe në vetë periudhën romake të rralla, të cilat kryesisht u destinuan për djegien e enëve prej qeramike,” thuhet në raportin e “A.K.eR.” Shpk, i cili iu vu BIRN në dispozicion nga ASHA. Gërmimet zbuluan po ashtu edhe një skelet njeriu dhe një strukturë të ngjashme me pusin.

Rezultatet e këtij zbulimi në lagjen numër 1 të qytetit pranë shëtitores buzë detit nuk ishin surprizë, pasi nga gërmimet e viteve’ 80-90, në hapësirën e këtij trualli është gjetur një furrë për prodhimin e qeramikës e periudhës romake, e cila ndodhet sot e ekspozuar pjesërisht në Muzeun Arkeologjik.

Po ashtu, raporti i gërmimit dhe procesverbali i restauratorëve konfirmojnë se zona në fjalë është e pasur me furra të ngjashme.

Sa i përket rëndësisë së gjetjeve raportet janë evazive. Tek relacioni i vlerësimit për strukturat arkeologjike dhe gjendjen e tyre, hartuar nga tre ekspertët privatë, Gjerak Karaiskaj, Valter Shtylla dhe Lida Miraj të pajtuar nga firma ndërtuese, thuhet se “Të tre furrat janë dëshmi e prodhimit vendas prej qeramikës, nga antikiteti deri në mesjetë”.

Por në të njëjtin relacion duke iu referuar gjetjeve të “A.K.eR.” Shpk, thuhet se “tre furrat klasifikohen si ndërtime spontane pa pretendime arkitektonike, madje të një fushate porosie për prodhime qeramike me shpejtësi, ndoshta për ndërtimin e një objekti pranë tyre. Nga kjo pikëpamje, vlera e tyre i takon më shumë një dëshmie historike, se sa një vepre ekspozimi të nivelit arkitektonik”.

Nga ana e saj, ASHA në një përgjigje për BIRN tha se furrat e gjetura janë të veçanta, përsa i përket strukturave të ngjashme të gjetura në vend. “Nga verifikimi në arkivën e ASHA rezulton se nuk disponohet informacion mbi zbulimin e furrave të ngjashme në territorin e vendit tonë”, thuhet në përgjigjen e ASHA.

Megjithatë, një furrë qeramike u gjet në këtë zonë dhe tani ruhet pjesërisht në Muzeun Arkeologjik aty pranë dhe përmendet edhe në raportet në lidhje me këtë zbulim.

Po ashtu „AKeR“ shpk në përfundimet e saj thotë se në të njëtën zonë mund të gjendeshin me siguri furra të ngjashme. “Disa prej tyre, si të thuash në radhën e një “baterie” ndodhen me siguri në rrëzën e kodrës prej argjile”, thuhet në raportin mbi gërminin e shpëtimit të nënshkruar nga drejtuesi i projektit Gjergj Frashëri dhe drejtuesja e gërmimit Dr. Antonia Schütz.

Përtej kësaj, 2 muaj pasi u zbuluan dy nga furrat antike të qeramikës u shkatërruan, ndërsa e treta pësoi dëmtime. Në një procesverbal të mbajtur për të treguar gjendjen e tyre prej tre ekspertëve Gjerak Karaiskaj, Valter Shtylla dhe Lida Miraj, thuhet se të treja furrat ishin dëmtuar gjatë shirave në fundin e nëntorit, ndërsa vihej në dukje se njëra prej tyre, ajo “106” ishte gjetur e dëmtuar dhe se po ashtu nuk kishte vlerë të ruhej.

Furra “103” sipas procesverbalit u bë “e paaftë për t’u ruajtur sepse e ka humbur të gjithë konsistencën e vet dokumentare”, pas shirave të fundit të nëntorit. Po ashtu raporti thotë se “është e palejuar të restaurohet, pasi çdo përpjekje për rindërtimin e saj “in situ” me pretendimet e rikthimit të një pjese të vlerave dokumentare të saj, do të ishte një falsifikim”.

Raporti, i cili u pranua nga KKA thotë se mundësia për ruajtjen “in situ”, kishte vetëm për mbetjet e Furrës nr. 104, e cila po ashtu u dëmtua, duke “humbur pjesë nga muri fundor (verior), fragmente nga qemeri i gojës (hyrjes) së zjarrit dhe pjesë të mbulesave të skarës në anën lindore të konstruksionit të saj”.

Shkaqet e dëmtimeve në raport cilësohen shirat e fundit të nëntorit dhe ujërat nëntokësorë/burimore dhe fakti se furrat duke u nxjerrë nga shpati i kodrës ku ishin ndërtuar nuk kishin themele të qëndrueshme.

Faji jetim

Rreziku për dëmtimin e furrave është bërë me dije menjëherë pas zbulimit të tyre nga gërmimet arkeologjike të shpëtimit. Në raportin e A.K.e.R shpk thuhet se gjatë gërmimeve ishin vënë në dijeni institucionet për prani të ujërave nëntoksore dhe burimore në zonë dhe “rrezikun për rrëshqitje të skarpatit”.

Po ashtu në raportin që i është dorëzuar ASHA, KKA dhe ndërtuesit në fund të shtatorit kërkohej ndërhyrje e shpejtë për të ruajtur gjetjet. “Tërheqim vëmendjen për një vendim sa më të shpejtë, me qëllim që të fillohen sa më parë masat përforcuese të skarpatit në anën veriore”, thuhet në rekomandimet e AKeR shpk, të cilat BIRN iu vunë në dispozicion nga ASHA.

Por në raportin “Relacion vlerësimi për strukturat arkeologjike të zbuluara në gjendjen e sotme”, mbajtur në 21 dhjetor 2018, raport mbi të cilin KKA vendosi në janar të këtij viti ruajtjen “in situ” të vetëm njërës prej furrave pas dëmtimit, thuhet se institucionet përgjegjëse nuk morën asnjë vendim për muaj me rradhë.

Në raport thuhet se megjithë paralajmërimet e herëpasherëshme dhe megjithëse ASHA dhe KKA morën në dorëzim rezultatet e raportit të gërmimit, një vendim për ruajtjen e tyre nuk u mor deri më 13 dhjetor 2017, ku siç vëren raporti KKA miratoi ruajtjen “in situ” të furrave  “çka nuk përkonte në atë moment me realitetin e paranjoftuar”.

Raporti vëren se përfshi konkluzionet e A.K.e.R shpk, ASHA-ja dhe përmes saj KKA u njoftuan 4 herë për rrezikun që u kanosej gjetjeve arkeologjike, madje dy herë me urgjencë për shkak të situatës së krijuar nga reshjet. Në raport thuhet po ashtu se një grup pune i ngritur me vendim të KKA verifikoi situatën në terren në fund të tetorit, para shkatërrimit, por vendim për ruajtjen nuk pati as pas kësaj vizite. Në një shënim në kllapa, pjesë e proceverbalit raportuesit shkruajnë:“Këtu ngrihet pyetja, nëse anëtarët e Grup-punës ishin pajisur me aftësi teknike inxhinierie ndërtimore, konstruktive apo gjeologjike për të gjykuar mbi rrezikshmërinë e situatës?”.

Raporti fajëson ASHA se nuk reagoi dhe nuk u përgjigj as kur u njoftua nga kompania e ndërtimit se furrat kishin pësuar dëme, pas shirave të fundit të nëntorit.

Ndërkohë edhe Ministria e Kulturës në përgjigjen e saj për këtë çështje iu referua të njëjtit raport, i cili bën përgjegjës ASHA dhe KKA për mos marrje të një vendimi të shpejtë, por duke referuar pjesë të tjera të tij. Minstria i dërgoi BIRN të cituara pjesë nga raporti i tre ekspertëve, i cili më pas shërbeu si bazë për vendimin e KKA në janar, për ruajtjen “in situ” të vetëm njërës prej furrave.

Ministria citoi nga raporti pjesën ku restauratorët thonë se “strukturat e furrave janë të dobëta dhe si rezultat i kushteve të rënda atmosferike të datës 29-30 Nëntor 2017, këmbët e mureve të furrave Nr. 103, Nr. 106 janë shkriftuar, çka ka sjellë rrëzimin e mureve.”

Por ajo nuk iu përgjigj pyetjes se kush kishte përgjegjësi për mos reagimin në kohë të institucioneve siç thuhej në të njëjtin raport.

ASHA nga ana e saj tha se kishin zbatuar ligjin dhe ndërmarrë të gjithë hapat e nevojshëm bazuar mbi ligj dhe po ashtu kishte njoftuar KKA pas vëzhgimeve në terren.

Përndryshe nga raporti që pretendon se dëmi erdhi pas mungesës së një vendimarrje dhe reagimi nga ASHA, agjencia thotë në përgjigjen e saj se ishte investitori ai që duhej të ruante objektet nga kushtet atmosferike.

Ajo po ashtu vuri në dispozicion kontratën e nënshkruar mes saj, kompanisë së ndërtimit dhe komanisë arkeologjike, ku këto të dyja marrin përsipër ruajtjen e gjetjeve arkeologjike nga moti. “Sigurimi i sheshit dhe ruajtja e gjetjeve arkeologjike që rrezikohen nga kushtet atmosferike janë përgjegjësi e investitorit dhe e subjektit arkeologjik”, thuhet në përgjigjen e ASHA.

Por as kjo e fundit dhe as ministria nuk janë në gjendje të thonë nëse në sheshin e ndërtimit kishte masa për ruajtjen e furrave nga dëmtimet prej shiut dhe as se kush duhej ta verifikonte këtë.

Për restauratorin Qazim Kërtusha, problemi qëndron pikërisht në faktin se nuk ishin marrë masa paraprake. “Gërmimet duhet të kenë elementin konservues. Problemi është përse nuk u morën masa për t’i mbrojtur pas zbulimit, duke hapur qoftë edhe një kanal kullues për ujërat ose duke vendosur motopompa”, thotë ai.

Edhe në procesverbalin e firmosur nga tre restauratorët, dy konstruktorë  dhe administratorit Meminaj, nuk përmendet nëse ishte marrë ndonjë masë për tharjen e ujit nga gropa ku u gjetën tre furrat.

Ndërsa theksohen një sërë detajesh, përfshi sigurimin fizik të sheshit dhe faktin se furrat nuk mund të mbroheshin me tendë pasi në zonë kishte ujëra nëntokësorë, në procesverbal nuk thuhet nëse ishte vendosur pompë për tharjen e ujit apo nëse ishin hapur kanale kullimi.

Megjithatë KKA e pranoi këtë raport dhe vendosi në Janar për ruajtjen “in situ” të njërës prej furrave dhe vendosjen pranë saj të mbetjeve të të tjerave.  Në mars, ajo po ashtu miratoi edhe projektin e kompanisë “REI” sh.p.k për konservimin e furrës së mbetur dhe i kërkoi kësaj kompanie “të kontraktojë një subjekt të licencuar, i cili duhet të kryejë konservimin dhe restaurimin e furrës Nr. 104 si dhe pjesëve të elementëve të furrave Nr. 103 dhe Nr. 106”.

Ndërkohë, fotot e bëra nga BIRN më datën 6 Maj tregojnë se furrat nuk i kanë shpëtuar ende plotësisht rrezikut nga uji.

*SHËNIM: Ky shkrim është publikuar nga autori më datë 8 maj 2018 në median Reporter.al dhe po ripublikohet këtu në përputhje me “politikat e ripublikimit” të BIRN Albania.

The post Neglizhenca shkatërron një tjetër zbulim arkeologjik në Durrës first appeared on Amfora.

Mbrëmjen e djeshme dhe të sotme, gjatë punimeve për ndërtimin e sheshit “Veliera” në qytetin e Durrësit, është mbushur më beton rruga përbri dhe lart gjetjeve arkeologjike.

Në vendimin e gjykatës Administrative Durrës (bashkëlidhur në fund), argumentohet se nuk duhet mbuluar me beton pjesa e shtuar me (gurë) çakull, përbri “Torrës Veneciane”, por siç raportoi “Amfora.al”, me datë 20 shkurt, firma që po zbaton projektin derdhi beton në rrugën që kalon përbri “Torrës Veneciane”. Këtu është mbuluar edhe një fragment i murit rrethues të qytetit, që është në “mëshirën” e betonit.

Ndërkohë këto dy netë, pas protestës së katërt të qytetarëve të Durrësit për ndërprerjen e punimeve, është shtruar me beton rruga pranë gjetjeve arkeologjike.

Betoni i hedhur mbulon vijimin nëntokë të mureve të zbuluara, duke moslejuar gërmimin direkt për zbulimin e godinës disashekullore.

Megjithëse vendimi i Gjykatës Administrative i ndalon punimet në këtë pjesë të sheshit, ato kanë vijuar, duke shkelur kështu edhe sigurinë teknike, me mungesën e ndriçimit dhe punën gjatë orëve të mbrëmjes.

Sa ligje janë shkelur?

1. Vendim i Gjykatës Administrative Durrës, për pezullimin e punimeve në zonat e sipërpërmendura;
2. VKM-ja e vitit 2011-të, “Për administrimin e zonës arkeologjike A dhe B në qytetin e Durrësit”, që nuk lejon ndërtimet në zonën arkeologjike A;
3. Ligji nr. 9048, i vitit 2003, “Për trashëgiminë kulturore”, që ndalon vazhdimin e punimeve pas gjetjes së gjurmëve apo objekteve me vlerë arkeologjike dhe etnografike;
4. VKM nr. 172, datë 02.06.1961 “Për nëntokën e Durrësit”, që Këshilli i Rregullimit të Territorit në Bashkinë Durrës e ka shkelur, me dhënien leje për të ndërtuar në këtë zonë arkeologjike A dhe të njohur për nëntokën e pasur me objekte arkeologjike.

Zyra e Përmbarimit Durrës

Me datë 24 shkurt, Zyra e Përmbarimit Durrës (që ndodhet përballë sheshit ku po kryhen punimet) ka nxjerrë një urdhër (bashkëlidhur në fund), që detyron bashkinë Durrës të ndërpresë punimet në “vendin ku janë gjetur zbulimet arkeologjike (sesioni i pallatit)”.

Urdhëri ka afat lënie kohë ndaj bashkisë 5 ditë, e ndërkohë që kanë kaluar 4 ditë nga lëshimi i tij, punimet dhe pompat e betonit nuk kanë ndalur së punuari edhe përgjatë orëve të mbrëmjes.

Çfarë thonë arkeologët?

Drejtuesit e sondazheve arkeologjike thanë për “Amfora.al”, se “nuk parashikohen gërmime arkeologjike në këtë fazë (në pjesën e shtruar me beton), por nëse më vonë do të vendoset për të gërmuar, nuk është pengesë betoni”.

Por megjithëse betoni është shtruar mbi vazhdimin nëntokësor të mureve të zbuluara, kjo rrugë mendohet të shërbejë provizorisht për kalimin e automjeteve ndërkohë që do të hapet tuneli nëntokësor për kalimin e tyre, e më vonë kjo rrugë do të shërbejë për kalimin e këmbësorëve. Duke sjellë kështu rrezikun e dëmtimit të objekteve arkeologjike nga pesha e automjeteve, pasi ato gjenden pak centimetra nëntokë.

SHËNIM:

*Sqarimet në kllapa janë vendosur nga autori i shkrimit.

The post Thellohen shkeljet pranë zbulimeve arkeologjike dhe dalja mbi gjykatën tek “Veliera” first appeared on Amfora.