Vendi ku është gjetur mozaiku njihet nga banorët e qytetit me toponimin “Gjergji”. Për një rastësi të çuditshme, nga ato që vetëm historia di t’i dhurojë, zona në fakt është shumë e lidhur me emrin “Gjergj”.

Që në mesjetë, më saktësisht në vitin 1266 aty duhet të ketë pasur një kishë dedikuar shenjtorit me të njejtin emër, e cila në një letër të Papa Klementit IV, del si “Sancti Georgii Dyrracchii”. 

Më pas, në fillim të shekullit XX mbi këtë kodër u ngrit një kishëz e re, dedikuar përsëri Shën Gjergjit dhe më tutje në vitin 1967 përfundoi ndërtimi i një shkolle të mesme, e cila mbante emrin e heroit tonë kombëtar, Gjergj Kastrioti Skënderbeu. 

Këto struktura në njëfarë mënyrë përcaktuan edhe toponiminë, pra emrin e kodrës, e cila për arkeologët njihej si “Kodra me kuotë 59”, për shkak lartësisë që ka nga deti, pikërisht 59 metra. 

Mbi këtë kodër është ruajtur një pjesë e murit fortifikues që perandori Anastas ndërtoi aty nga fundi i shekullit V dhe fillimi i shekullit VI, pjesë të të cilit ne arrijmë t’i dallojmë ende sot. 

Një horizont i ri

Gjithësesi në jug të fortifikimit, aty ku po ndërtohet ndërtesa e re e gjimnazit “Gjergj Kastrioti Skënderbeu”, së fundmi u zbuluan rastësisht gjatë punimeve gjurmët e një mozaiku që mendohet se i përket periudhës së antikitetit.

Më herët zona ka qenë cilësuar si “zonë arkeologjike me dendësi të ulët”. Në të shkuarën aty janë gjetur disa objekte arkeologjike të periudhave të ndryshme, si rrënojat e një furre të shekullit III Para Erës Sonë, rrënojat e një shtëpie që daton në shekujt V-VI të Erës Sonë dhe më në perëndim, një muri tarracimi (i shek. IV Para Erës Sonë) dhe kolona graniti (shek. V-VI të Erës Sonë). 

Përveç këtyre, është gjetur shumë pak material tjetër, duke i bërë arkeologët të mendojnë se zona ka qenë shumë pak e banuar gjatë epokave të ndryshme historike. Ajo është menduar gjithmonë si një zonë e përshtatshme për veprimtari artizanale, varrezë, ndonjë vendbanim i izoluar ose sidoqoftë si një zonë e parëndësishme në urbanistikën e përgjithshme të Dyrrachiumit. 

Por zbulimi i ri arkeologjik që dëshmon për ekzistencën e një mozaiku aq cilësor, kompleks dhe të madh, hap një horizont të ri në lidhje me të gjithë zonën. 

Mozaiku

Nëse siç sugjerojnë vëzhgimet e para, mozaiku i zbuluar më 13 tetor 2023 i përket një vile të periudhës romake, ndërtuar në fundin e shekullin I apo fillimin e shekullit II të Erës Sonë, atëherë na duhet ta rimendojmë funksionin e zonës në një perspektivë te re, akoma më të rëndësishme. 

Mozaiku që dyshohet të ketë një sipërfaqe “rreth 30 metra katrorë” sipas njoftimit zyrtar të Institutit Kombëtar të Trashëgimisë Kulturore, na bën të mendojmë për praninë e një vile romake në pronësinë e ndonjë patrici të rëndësishëm të kohës. Kushdo që ka ndërtuar aty, me atë cilësi, madhësi dhe perspektivë, duhet t’i ketë përkatur një klase të lartë fisnikësh. 

Pozicioni sundues mbi Gjirin e Durrësit dhe pranë portit, nga ku mund të kontrolloheshin më mirë anijet dhe ngarkesat e tyre, e bënin zonën tërheqëse për elitën tregtare.

Simbolika

Motivet simbolike me të cilat është kompozuar mozaiku mund të na japin disa të dhëna të tërthorta, por të rëndësishme në lidhje me vilën në fjalë. Bëhet fjalë për simbole floreale dhe për një thurje hekzagonësh, pa figura të tjera mitologjike apo antropomorfike. 

Duke qenë natyraliste dhe abstrakte, këto lloj mozaikësh nuk i përkisnin klasave të ulta të aristokracisë, pasi bëhej fjalë për koncepte filozofike dhe teologjike shumë komplekse, të cilat i përkisnin pothuajse gjithmon grupeve elitare. 

Hekzagoni për shembull ishte një simbol që përfaqësonte bashkimin e tokësores (materiales) me qielloren (shpirtëroren) në një figurë të vetme. 

Ai ishte simbol i të gjithë universit dhe ndërthurja në një mozaik të vetëm nënkuptonte harmoninë e kozmosit. Tipike kjo për shembull e filozofisë stoike, shumë e përhapur në Perandorinë Romake gjatë shekullit I-III.

Pikëpyetjet e zbulimit arkeologjik

Është ende shumë herët për të dhënë përfundime në lidhje me mozikun e gjetur së fundmi. Do të duhen ende shumë vite punë për ta vendosur në kontekst, studiuar, datuar dhe interpretuar. 

Kështu që çdo përfundim sot për sot duket i nxituar dhe i guximshëm. Edhe vetë ekzistenca e një vile nuk është e sigurtë përtej çdo dyshimi. Deri më tani interpretimet zyrtare nga autoritetet përgjegjëse janë për 2 versione, herë për një rezidencë dhe herë për një vilë.

Këto janë dy koncepte shumë të ndryshme në botën antike, pasi vetëm vila kishte disa tipologji të cilat duhen specifikuar (psh. “villa rustica”, “villa urbana”, etj). 

Gjithashtu edhe datimi i mozaikut duhet “kalibruar”, pasi mungesa e figurave antropomorfike apo mitologjike mund ta shtyjnë datimin edhe më vonë se sa ai fillestar. Ashtu siç duhet sqaruar edhe konteksti më i gjerë i ngrehinës në këtë hapësirë.

Sidoqoftë është e qartë se jemi përpara një zbulimi shumë të rëndësishëm, i cili hap horizonte të reja për historiografinë, arkeologjinë dhe urbanistikën e Dyrrachiumit.

Rindërtimi i gjimnazit po realizohet në kuadër të programit “EU4Schools” (“Bashkimi Evropian për Shkollat”), finacuar nga BE-ja dhe që po zbatohet nga UNDP dhe ky është rasti i dytë pas zbulimit të strukturave arkeologjike gjatë rindërtimit të Shkollës 9-vjeçare “Eftali Koçi”. 

The post Zbulimi i një mozaiku mund të ndryshojë historinë e zonës përtej amfiteatrit të Durrësit first appeared on Amfora.

Banorët e Durrësit dhe vizitorët mëngjesin e kësaj të diele ndoqën një tur kulturor të ndërthurur me njohjen e historisë dhe zbavitjes përmes “lojës me petëza”.

Aktiviteti nisi në Muzeun Arkeologjik Kombëtar Durrës, me vizitën në objektet e ekspozuara dhe duke u njohur me funksionin e tyre, duke vijuar më tej me vizitën në Amfiteatrin Romak, përmes bashkëpunimit të Qendrës Muzeore Durrës.

“Tradita ka qenë për ndeshjen e gladiatorëve, ku organizoheshin dyluftimet midis tyre apo me kafshët e egra”, shpjegoi Udhërrëfyesja e Amfiteatrit, Ina Ajazi. Ajo shtoi se monumenti i periudhës romake nuk është zbuluar i plotë dhe pritet që të ndërmerren hapa të rinj në këtë drejtim.

Pjesëmarrësit që vinin nga qyteti i Durrësit dhe Tiranës u njohën më tej me historikun e qytetit nga antikiteti deri në periudhën moderne, kur ai nisi të merrte peizazhin urban që Bulevardi Epidamn ka sot.

“Në vitet’ 30 qytetarët e Durrësit nisën të tregtonin me Italinë, si familja Dovana dhe të tjerë, që dërguan edhe fëmijët që të arsimoheshin atje”, shpjegoi për të pranishmit Dorina Xheraj-Subashi, lektore për muzeologjinë dhe trashëgiminë kulturore.

“Edhe paratë e këtyre familjeve nuk u kursyen kur bëhej fjalë për ndërtimin e e qytetit”, shtoi ajo, duke lexuar për të pranishmit një listë me familjet e rëndësishme tregtare që ngritën ndërtesat përbri Bulevardit Epidamn.

Të pranishmit u ndalën pranë Banesës së Familjes Tedeschini (Tedeskini), për të mësuar mbi nismën “Qyteti që Rrëfen”, që po realizohet nga Grupimi Informal “Busulla e Trashëgimisë” dhe synon të mbledhë rrëfenjat e pinjollëve të familjeve që ndikuan në historinë e qytetit të Durrësit. 

Një grup të rinjsh të apasionuar pas trashëgimisë kulturore dhe historisë së Durrësit, në bashkëpunim me ekipin e Medias Amfora, po dokumentojnë historitë përmes mbështetjes nga Leviz Albania, një projekt i Agjencisë Zvicerane për Zhvillim dhe Bashkëpunim, SDC. 

Turi i organizuar si pjesë e nismës “Qyteti që Rrëfen” angazhoi të rriturit dhe fëmijët, të cilët zhvilluan lojën e “Qilimit Lëvizës”. Ata formuan imazhet e 3 mozaikëve të zbuluar: Bukuroshes së Durrësit, Orfeut dhe Mozaikut të Meandrit (me Kryq të Thyer). Të rriturit kujtuan fëmijërinë e tyre duke luajtur me fëmijët me petëza mbi “Qilimat Lëvizës” (movable carpet – © MuZEH Lab), një lojë që është pjesë e memories kolektive.

Foto në krye: Një vajzë duke luajtur me petëza mbi imazhin e Mozaikut të Meandrit. Foto: Geri Emiri/ Media Amfora.

The post Reflektim mbi memorien kolektive për të rriturit dhe fëmijët, përmes monumenteve e zbavitjes first appeared on Amfora.

*Struktura arkeologjike dolën në dritë gjatë punimeve të Ujësjellës Kanalizimeve Durrës (UKD) pranë prefekturës së qytetit, më 5 shkurt. Strukturat e evidentuara nga arkeologët janë identifikuar si të palëvizshme nga vendi.

Sipas arkeologes Brikena Shkodra-Rrugia, zbulimi i strukturave në 3 metra thellësi dhe nga materiali i pranishëm në to, datojnë përafërsisht në periudhën e Antikitetit të Vonë, rreth shekullit të V të Erës Sonë. Zbulimi që arkeologët e shohin me shumë interes për njohjen e kontekstit historik të zonës ka ekspozuar edhe një dysheme të shtruar me mermer, por që është dëmtuar gjatë periudhës së përdorimit, me gjasë nga një goditje e fortë.

“Paraprakisht është konstatuar prania e një muri që ngjason me një nishe, e cila përdorej për ekspozim skulpturash në një monument publik ose vendosje sarkofagësh në një monument religjioz, megjithatë jemi ende herët për ta përcaktuar”, shpjegoi për Portën Vendore arkeologia Brikena Shkodra-Rrugia, nga Instituti i Arkeologjisë.

Strukturat arkeologjike u pikasën rastësisht gjatë gërmimeve të UKD-së. “Ne u njoftuam nga ujësjellësi për zbulimin dhe menjëherë u pezulluan punimet. Njoftuam Institutin Kombëtar të Trashëgimisë Kulturore dhe një ditë më pas ata sollën 2 arkeologë që dokumentuan zbulimin për ta përcjellë për vlerësim”, shpjegoi për Portën Vendore, Alban Ramohitaj, drejtor i Qendrës Muzeore Durrës.

Këshilli Kombëtar i Arkeologjisë pritet të vlerësojë rastin dhe mënyrën se si do trajtohet zbulimi, nëse do të vijohet me gërmim arkeologjik për të dokumentuar plotësisht strukturat e zbuluara dhe mënyrën se si do të konservohen ato.

Vitet e fundit tre investime me vlerë mbi 50 milionë euro kanë prekur të gjithë territorin e Bashkisë Durrës, duke hapur kanale në rrethinat e qytetit dhe në zonat urbane me risk të lartë arkeologjik. Zyrtarisht për punimet e ndërtimit të rrjetit të ri të ujësjellësit dhe kanalizimeve janë nënshkruar kontrata monitorimi arkeologjik, por më herët Porta Vendore në një hulumtim njëvjeçar në disa raste ka konstatuar mungesën e arkeologëve që duhej të mbikëqyrnin punimet.

Në kuadër të këtij hulumtimi më herët arkeologu Neritan Ceka e vendosi theksin tek rëndësia e monitorimit nga arkeologët të terrenit ku kryhen punimet nëntokësore. “Ajo që po ndodh në Durrës, ku punimet e infrastrukturës prekin shtresat arkeologjike në mungesë të monitorimit nga arkeologët, është ajo që ndodhi edhe në Pazarin e Gjirokastrës”, krahasoi Ceka.

Arkeologët e qytetit të Durrësit shprehen entuziastë për zbulimin e bërë rastësisht gjatë punimeve të ujësjellësit dhe shprehen se është me rëndësi të realizohet dokumentimi i plotë i tij, me qëllim njohjen e kontekstit të ndërtimit dhe funksionit të strukturave.

Zona është e njohur për praninë e monumenteve të antikitetit. Pranë hyrjes së bibliotekës së qytetit, në thellësinë 3 metër gjendet një mozaik antik. “Në krejt sipërfaqen janë përdorur kubikët e vegjël dyngjyrësh bardhë e zi, prej guri gëlqeror”, shkruan arkeologu Fatos Tartari, në librin e tij “Përmbledhje artikujsh e studimesh”, botuar në vitin 2008.

Arkeologët kanë zbuluar në të shkuarën gjurmë të monumenteve të kultit në zonë. Sipas tyre, mendohet se në zonën ku doli zbulimi arkeologjik gjatë punës së ujësjellësit, të jenë ngritur më herët një katedrale katolike dhe një ortodokse. Katedralja katolike mendohet se i përket Antikitetit të Vonë, rreth shekullit V dhe ajo është rindërtuar në mesjetë, rreth shekullit X. Arkeologët dyshojnë se zbulimi i ri arkeologjik mund të lidhet me pjesë të këtyre monumenteve të kultit.

*SHËNIM: Ky shkrim është publikuar nga autori më datë 13 shkurt në median Portavendore.al dhe po ripublikohet këtu në përputhje me “politikat e ripublikimit” të Portës Vendore.

The post Zbulim i ri arkeologjik në Durrës, gjatë punimeve të ujësjellësit first appeared on Amfora.

Mozaiku u zbulua në vitin 1947 nga arkeologu Vangjel Toçi dhe pas konservimit të tij, ai ka qëndruar për shumë vite i mbuluar me rërë. Në fund të viteve’ 80, mozaiku u rihap nga arkeologu Moikom Zeqo, i cili ka kryer dokumentimin dhe mbulimin e tij.

Në vitin 2016 Drejtoria Rajonale e Kulturës Kombëtare Durrës njoftoi se mozaiku u mor në mbrojtje, me qëllim që të shpallej monument kulture pasi rrezikohet nga ujërat nëntokësore dhe nevojitet një investim për përmirësimin e gjendjes së tij.

Mozaiku me motive marine i përket shekullit I Para Erës Sonë dhe sot ende nuk janë marrë masa konkrete për hapjen e tij, verifikimin e gjendjes dhe ndërhyrjes për drenazhimin e ujërave nëntokësore që sipas ekspertëve janë me trysni të lartë në Durrës dhe mund të kenë dëmtuar një pjesë të mozaikut.

The post Rindërtohet “Mozaiku me Hipokamp” në Durrës first appeared on Amfora.

Gjatë punimeve për ndërtimin e një godine banimi në bllokun “Partizani”, në vitin 1972, u hasën rrënojat e një ndërtese antike. Me të filluar gërmimet, arkeologët nga Instituti i Monumenteve të Kulturës dhe Instituti i Historisë, zbuluan se ambientet ishin të shtruara me mozaik, ku u konstatua edhe prania e ambienteve të një kishe të kultit kristian.

Pjesët e mureve, fragmentet e tullave, pjesë enësh qeramike, mozaiku, sipas informacionit në faqen e Institutit të Monumenteve të Kulturës, e datuan vendbanimin në shek. I pas Erës Sonë, e cila mendohet të ketë qenë banesë e tipit rural (“vila rustica”), me një sipërfaqe rreth 250 metër katror.

Në shek. III të Erës Sonë, vendbanimi mendohet se u zëvendësua nga një kompleks godinash, të ndara në dy pjesë, atë për banim (“pars urbana”) dhe në pjesën prodhuese të vilës (“pars rusticae”), të cilat po ashtu kishin funksion bujqësor.

Në vitin 313 pas Erës Sonë, me Ediktin e Milanos, Kostandini I (306-337), njohu lirinë e kultit kristian dhe i hoqi paganizmit të drejtën e të qenit besim zyrtar shtetëror. Deri në marrjen e këtij vendimi nga qendra e Perandorisë Romake, “besimi kristian konsiderohej i paligjshëm dhe për pasojë mbledhjet e komunitetit kristian zhvilloheshin në banesa private, të njohura ndryshe si ‘domus ecclesiae’”, shkruhet në tabelën e informacionit, paraqitur në hyrje të monumentit.

Rrënojat ku gjendet “Mozaiku i Tiranës”, renditen në tipologjinë e kishës paleokristiane njënefshe. Në fillimet e veta objektet e kultit kristian shfrytëzuan arkitekturën paraardhëse romake, duke përshatur ndërtimet e veçanta, në ambiente të kultit kristian.

Të tre ambientet janë të shtruara me mozaik, ku dominojnë motivet gjeometrike e floreale, si gërsheti i stilizuar, tipike këto në fillimin e artit paleokristian, si vazhdimësi logjike e atij romak. Në mozaikun e narteksit motivet paleokristiane janë më evidente, ku kemi simbolet e peshqve, gjetheve të urthit, gërshetit dysh, për dhe vetë simbolin e kryqit.

Si të gjitha kishat e kësaj periudhe edhe këtu kemi një riorganizim të ambienteve të brendshme. Brendësia ka tashmë një aks gjatësor dinamik, pikërisht si rezultat i hyrjes përballë altarit, që theksohet nga ritmi i arkadave.

Pjesa e gërmuar e monumentit u rrethua dhe u mor në mbrojtje nga Instituti i Monumenteve të Kulturës (IMK) në vitin 1973. Gjatë viteve 2003-2004, punimet e sistemimit të rrugëve dhe instalimeve të ndryshme të bllokut “Partizani” zbuluan pranë rrethimit të monumentit pjesë të tjera të kompleksit. Më kryesoret këtu ishin vaskat e fermentimit të mushtit të rrushit, por edhe pjesë të tjera muresh në dy pika të ndryshme.

Në ambientet e “Mozaikut të Tiranës” është vendosur edhe administrata e “Sektorit të Tiranës”, në varësi të Drejtorisë Rajonale të Kulturës Kombëtare Durrës, që merret me përkujdesjen dhe monitorimin e monumenteve të kulturës në territorin e Qarkut Tiranë.

Mozaiku u rihap për publikun në janar 2010. Vendndodhja e tij është pranë “Sheshit Zogu i Zi” dhe vetëm pak minuta larg nga aty, përbri rrugës “Sandër Prosi”. Hyrja në mozaik është falas dhe mund të vizitohet nga dita e hënë në të premte, nga ora 08:00-16:00.

The post Mozaiku i Tiranës, “thesari” arkeologjik i kryeqytetit first appeared on Amfora.

The post Dy projekte publike kërcënojnë me betonim lagjen romake të Durrësit first appeared on Amfora.