Ngjarja synonte të nxiste bashkëpunimin mes institucioneve, diasporës dhe aktorëve kërkimorë, si ura për të përshpejtuar afrimin e Ballkanit Perëndimor me Bashkimin Evropian.

Në fjalën e saj, Blerjana Bino, drejtore Ekzekutive e Qendrës Shkencë dhe Inovacion për Zhvillim (SCiDEV), e përkufizoi kërkimin dhe inovacionin e bazuar në mobilitet si një imperativ demokratik dhe evropian.

Ajo solli në vëmendje evolucionin e SCiDEV-it, nga një rrjet studiuesish në Shqipëri në një qendër kërkimore – analitike rajonale, që operon me ndërthurjen e shkencës, demokracisë dhe integrimit evropian, duke reflektuar rolin e institutit si urë mes komunitetit kërkimor dhe politikave publike.

“Shkenca forcon demokracinë”, theksoi ajo, duke shtuar se kërkimi i bazuar në evidencë ndërton besim, fuqizon qytetarët dhe forcon llogaridhënien.

Sipas Binos mobiliteti i dijes dhe bashkëpunimi ndërkufitar duhet të shihen si mjete për përshpejtimin e konvergjencës evropiane, ku diaspora e Ballkanit Perëndimor luan një rol kyç në ndërtimin e një ekosistemi të hapur dhe bashkëpunues kërkimor.

Takimu u zhvillua në kuadër të nismës #IGNITA – një platformë e mbështetur nga Fondacionet e Shoqërisë së Hapur – Ballkani Perëndimor (OSF-WB) që promovon bashkëpunimin rajonal dhe integrimin evropian përmes shkencës, inovacionit dhe mobilitetit.

Abi Dodbiba, eksperte e jashtme e “Nismës IGNITA”, e vendosi diskutimin në kuadrin më të gjerë të politikave të zgjerimit të BE-së dhe zhvillimit të kërkimit e inovacionit në rajon.

“Mobiliteti nuk duhet parë vetëm si lëvizje njerëzish, por si qarkullim idesh, njohurish dhe përvoje institucionale – një proces që duhet të jetë pjesë themelore e politikave të konvergjencës me Bashkimin Evropian”, vuri në dukje ajo në fjalën e saj.

Duke shtuar më tej se ndonëse Ballkani Perëndimor ka shënuar përparime të dukshme në fushën e shkencës dhe inovacionit, bashkëpunimi ndërmjet institucioneve mbetet ende i fragmentuar.

Tryeza mblodhi përfaqësues nga institucionet e BE-së, mekanizmat e bashkëpunimit rajonal, akademisë, shoqërië civile, institutet kërkimore dhe diaspora e Ballkanit Perëndimor, të cilët shkëmbyen ide mbi mënyrat se si kërkimi dhe inovacioni i bazuar në mobilitet mund të shërbejnë si nxitës për afrimin e rajonit me familjen evropiane.

Diskutimi u zhvillua në një kontekst të ri angazhimi për shkencën dhe inovacionin, të reflektuar në Planin e Rritjes së BE-së për Ballkanin Perëndimor dhe në rezultatet e Samitit të Procesit të Berlinit në Londër, që theksuan rolin e kërkimit dhe arsimit jo vetëm si motorë ekonomikë, por si shtylla të qëndrueshmërisë demokratike dhe kohezionit social.

Duke iu referuar Takimit Ministror BE – Ballkani Perëndimor për Kërkimin dhe Inovacionin dhe Samiti i Procesit të Berlinit në Londër, Blerjana Bino prezantoi gjetje kyçe nga kërkimi i nismës IGNITA, të cilat tregojnë se investimet publike në kërkim dhe zhvillim në rajon mbeten nën 1% të Produktit të Brendshëm Bruto (PBB), autonomia universitare është ende e brishtë, ndërsa mobiliteti akademik shpesh përkthehet në “rrjedhje truri”, në vend të “qarkullimit të trurit”, për shkak të mungesës së mekanizmave të qëndrueshëm për riintegrimin e studiuesve.

Ajo bëri thirrje për një kalim nga përafrimi në letër në pjesëmarrje reale, duke theksuar se “kërkimi dhe inovacioni pasqyrojnë themelet tona demokratike”.

Bino nënvizoi se SCiDEV avokon për reciprocitet me diasporën përmes bursave, programeve të mentorimit dhe projekteve të bashkëdrejtuara, të cilat synojnë të kthejnë mobilitetin në angazhim afatgjatë dhe bashkëkrijim institucional.

“Pa investime strukturore dhe lidership institucional, Ballkani Perëndimor do të mbetet i përafruar në letër, por periferik në praktikë”, përfundoi ajo.

Në fjalën e tij, Ambasador Ferit Hoxha, përfaqësues i Shqipërisë në Bashkimin Evropian, theksoi rëndësinë strategjike të momentit për vendin dhe për rajonin, teksa Shqipëria përgatitet për hapat e ardhshëm drejt integrimit evropian deri në vitin 2027.  Ai vuri në dukje se diaspora shqiptare dhe ajo e Ballkanit Perëndimor përfaqëson një aset strategjik, jo thjesht simbolik – një fuqi mendimi dhe inovacioni, e cila mund të lidhet më ngushtë me zhvillimet vendore përmes mekanizmave efektivë të bashkëpunimit dhe politikave gjithëpërfshirëse.

Ambasadori Hoxha bëri thirrje për ta kthyer “rrjedhjen e trurit” në “qarkullim truri”, duke e parë procesin e zgjerimit të BE-së si një mundësi për lidhje të reja me idetë, dijen dhe inovacionin që diaspora mund të ofrojë.

Diskutimi vijoi me theksin tek bashkëpunimi rajonal dhe roli strategjik i diasporës në forcimin e kërkimit dhe inovacionit në Ballkanin Perëndimor.

Përfaqësues nga një sërë institucionesh ndërkombëtare dhe rajonale sollën perspektiva konkrete për mënyrat se si rajoni mund të ndërtojë ura efektive midis akademisë, biznesit dhe politikëbërjes.

The post Diaspora si urë e dijes: Ballkani Perëndimor drejt konvergjencës evropiane përmes shkencës dhe inovacionit first appeared on Amfora.

Vendi ynë është njohur me programet e BE-së që ofrojnë mundësi për zhvillimin e profesionistëve të rinj dhe të sipërmarrjes, por ajo ende numëron një numër të ulët nismash të miratuara. 

“Përfitimi real nga programet si ‘Horizon 2020’ dhe ‘Horizon Europe’ mbetet i kufizuar. Shqipëria ka një numër shumë të ulët projektesh të fituara krahasuar me vendet e tjera të Ballkanit Perëndimor”, konstatoi Dorina Gjipali, pedagoge dhe kërkuese shkencore.

Sipas ekspertes zhvillimet janë inkurajuese dhe megjithëse tregohet vullnet institucional për të ndërtuar ura bashkëpunimi me komunitetin shkencor evropian, përfitimet mbeten minimale. 

“Shqipëria ka ndërmarrë disa hapa pozitivë drejt forcimit të përfshirjes në Hapësirën Evropiane të Kërkimit dhe Arsimit të Lartë, duke shënuar përfshirje në rrjete dhe aleanca universitare evropiane që synojnë ndërkombëtarizimin e arsimit, shkëmbimin akademik dhe bashkëpunimin në projekte kërkimore”, shpjegoi për Amforën Gjipali.

“Këto zhvillime janë inkurajuese dhe tregojnë vullnet institucional për të ndërtuar ura me komunitetin shkencor evropian”, komentoi më tej Gjipali, pedagoge në Universitetin “Aleksandër Moisiu” dhe anëtare e Komitetit Drejtues të Aleancës Universitare Evropiane “STARS EU”.

Shqipëria dhe potencialet e pashfrytëzuara në programet e BE-së

Bashkimi Evropian ofron prej vitesh një sërë fondesh dhe programesh mbështetëse për vendet e Ballkanit Perëndimor në fushën e kërkimit shkencor dhe inovacionit, të cilat janë pjesë e përpjekjeve për të afruar këto vende me BE-në dhe për të forcuar bashkëpunimin në fusha të rëndësishme, si shkenca, arsimi dhe teknologjia. 

Programi “Horizon Europe” ka nisur në vitin 2021 dhe parashikohet që të përfundojë në vitin 2027, mbetet programi kryesor i BE-së për kërkimin dhe inovacionin, me një buxhet mbi 95 miliardë euro.  

Shqipëria është pjesëmarrëse e njohur në këtë program që prej nisjes së zbatimit të tij në vitin 2021, por me një numër shumë të ulët projektesh të zbatuara krahasuar me vendet e tjera të Ballkanit Perëndimor. 

Në vitin 2023 vendi ynë mori pjesë në 15 projekte me një financim rreth 2 milionë Euro. Ndërsa nga ana tjetër, Serbia vlerësohet si lideri rajonal për sa i përket këtij programi dhe numëron mbi 130 projekte, që kapin një financim mbi 35 milionë Euro.

Maqedonia e Veriut është përfituese e mbi 50 projekteve, me rreth 10 milionë Euro, ndërsa Mali i Zi dhe Bosnja-Hercegovina kanë më pak projekte se Serbia, por më shumë se Shqipëria në vlerë financimi. Kosova mund të krahasohet me Shqipërinë për sa i përket numërit të projekteve, por me financim edhe më të ulët. 

Sipas ekspertëve kjo lidhet me faktin se Shqipëria vazhdon që të ketë mungesë kapacitetesh për tu përfshirë në programe të tilla ndërkombëtare, që lidhet me planifikimin, aplikimin dhe zbatimin e këtyre projekteve.

“Shpesh mungon kapaciteti për të marrë pjesë si koordinator ose partner të barabartë në konsorciume ndërkombëtare”, analizoi Gjipali. Sipas saj kjo mungesë kapacitetesh pasqyron mungesën e përvojës në hartimin dhe menaxhimin e projekteve, por dhe mungesën e infrastrukturës së qëndrueshme kërkimore.  

“Kjo pasqyron ende mungesën e përvojës në hartimin dhe menaxhimin e projekteve, por mbi të gjitha mungesën e kapacitetve dhe të një infrastrukture të qëndrueshme kërkimore të njësive mbështetëse brenda universiteteve, siç janë zyrat për transferimin e teknologjisë apo për menaxhimin e pronësisë intelektuale”, shtoi ajo. 

Ndërsa referuar shpenzimeve qeveritare për shkencën dhe kërkimin, Shqipëria renditet në vendin e parafundit në Evropë, duke lënë pas vetëm Rumaninë. Referuar të dhënave të Eurostat për vitin 2024, buxheti i alokuar nga qeveria shqiptare për kërkim-zhvillimin ishte 0.19% e Prodhimit të Brendshëm Bruto ose 40.9 milionë euro në vlerë absolute – Dhe nëse do i referohemi vetëm Serbisë në rajonin tonë, treguesi është 0.4% e PBB-së.

Sipas ekspertëve një tjetër sfidë e rëndësishme lidhet me faktin që rezultatet e kërkimit të studiuesve shqiptarë nuk përkthehen në produkte të aplikueshme sepse mungojnë strukturat që ndihmojnë këtë proces – si zyrat për inovacion, inkubatorët e teknologjisë apo platformat për komercializimin e ideve. 

“Kjo vjen për shkak të fragmentimit të kërkimit, mungesës së financimit të qëndrueshëm dhe boshllëqeve në politikat e inovacionit”, analizoi Gjipali.  

Filli i këputur me projektet e BE-së 

Alba Brojka, një tjetër hulumtuese që ka përgatitur një studim për “Qendrën Shkencë dhe Inovacion për Zhvillim (SCiDEV)”, shpjegoi se lidhjet e dobëta midis sektorit privat dhe insitucioneve kërkimore në Shqipëri bëjnë që vendi ynë të përfitojë më pak nga programet e Bashkimit Evropian.  

“Në nivel institucional, hulumtimi nxjerr në pah gjithashtu lidhjet e dobëta midis sektorit privat dhe institucioneve kërkimore siç është akademia”, konstatoi Brojka, analiste e politikave digjitale.  

Raporti – i përgatitur në kuadër të projektit “Përmirësimi i kërkimit dhe inovacionit të drejtuar nga lëvizshmëria në Ballkanin Perëndimor për rritje ekonomike të qëndrueshme dhe përshtatje me Bashkimin Evropian”, udhëhequr nga ekspertët dhe ekipi i organizatës zbatuese të projektit, “SCiDEV”, si pjesë e iniciativës “Ignita” – theksoi nevojën për reformë strukturore në arsimin e lartë, përmirësimin e infrastrukturës kërkimore, koordinimin më të mirë rajonal dhe ndërkombëtar, si edhe krijimin e programeve të lëvizshmërisë të përshtatura për kontekstin lokal. 

Gjithashtu më tej ai rekomandoi rritjen e angazhimit të institucioneve rajonale dhe mbështetjen e diasporës për të nxitur kthimin e njohurive dhe ekspertizës në Shqipëri. Ndërsa të tjera programe ku vendi ynë mund të ishte përfitues me më shumë projekte është Instrumenti për Asistencë të Para-Anëtarësimit (IPA III, 2021–2027).

Ndërsa “European Cooperation in Science and Technology”, i njohur si “COST”, është një program që ofron mbështetje për rrjete bashkëpunimi shkencor, përfshirë mobilitetin e studiuesve dhe organizimin e ngjarjeve shkencore.

Shqipëria është pjesë aktive e “COST” dhe programit të lëvizshmërisë së “POLICY ANSWERS”. Në vitin 2024 studentë shqiptarë dhe studiues postdoktoralë morën pjesë në skemat rajonale të shkëmbimit dy javë deri në dy muaj. Por megjithatë niveli i lëvizshmërisë mbetet i ulët krahasuar me Serbinë dhe Maqedoninë e Veriut, që kanë qasje më të strukturuar dhe grante më të mëdha.

Në krahasim me vendet e tjera të Ballkanit Perëndimor, niveli i përfitimeve financiare, kapacitetet kombëtare dhe ndikimi i projekteve në Shqipëri mbeten më të ulëta. 

Ekspertët konfirmojmë se në krahasim me vendet si Serbia, Mali i Zi dhe Maqedonia e Veriut, Shqipëria ndodhet në një pozicion më pak të favorshëm si përfituese e këtyre programeve. 

“Këto vende kanë ndërtuar qendra të ekselencës kërkimore, kanë përfituar më shumë projekte evropiane dhe kanë avancuar në krijimin e mekanizmave për transferimin e teknologjisë në ekonomi reale”, analizoi Gjipali për Amforën. 

“Universitetet shpesh nuk kanë kapacitete të mjaftueshme për të ndërtuar njësi të qëndrueshme kërkimore me fuqi konkurruese ndërkombëtare. Po ashtu, mungojnë strukturat që mund të lidhin kërkimin akademik me industrinë apo shërbimet publike”, shtoi ajo. 

Përftimi nga këto programe nga ana tjetër do të sillte bashkëpunim ndërinstitucional mes shumë akrorësh dhe politikash, me qëllimin mbajtjen e studiuesve të rinj në vendin tonë. 

“Për të kaluar nga një ‘treg i lirë pune’ në një treg që ofron mundësi kuptimplote për studiues/profesionistë të kualifikuar, ekspertët mbështesin bashkëpunimin ndërdisiplinor dhe ndërsektorial midis politikave dhe aktorëve”, analizoi studiuesja Alba Brojka. 

Sipas ekspertëve investimet në ekosisteme kërkimi dhe inovacioni janë të domosdoshme për të ndërtuar një ekonomi të bazuar në dije dhe për të modernizuar sektorë kyç për zhvillimin e vendit, si energjia, shëndetësia, teknologjia digjitale apo drejtësia. 

The post “Shqipëria jashtë loje”: Të fundit në garën për fondet e BE-së për shkencën dhe inovacionin first appeared on Amfora.

Në një takim hibrid të mbajtur në Tiranë, me pjesëmarrjen “online” të ekspertëve nga Evropa, u bënë bashkë zyrtarë dhe kërkues, të cilët diskutuan për agjendat evropiane dhe rajonale të kërkimit dhe inovacionit, me qëllim ndikimin e vendimmarrësve për të rritur investimet dhe për të krijuar më shumë mundësi për Ballkanin Perëndimor.

“Kjo do të thotë ‘qarkullim i trurit’ brenda rajonit, por edhe nga rajoni drejt Bashkimit Evropian dhe mbi të gjitha nga BE-ja drejt rajonit, në mënyrë të tillë që të kapërcehen këto vështirësi që kemi me ‘largimin e trurit’, me gjetjen e forcës së punës dhe për të mbushur mangësitë sistemike, strukturore, që ka arsimi, kërkimi dhe shkenca”, shpjegoi Blerjana Bino, drejtoreshë ekzekutive e “Qendrës për Shkencë dhe Inovacion për Zhvillim” – SciDev.

Takimi bëri bashkë palët e interesuara, studiuesit dhe politikëbërësit për të reflektuar dhe për të avancuar rolin e kërkimit dhe inovacionit të drejtuar nga lëvizshmëria në Ballkanin Perëndimor. Aty u prezantuan shkurtimisht politikat, gjetjet, rekomandimet dhe ngritja e një platforme për të shtyrë përpara gjetje konkrete për vendimmarrësit.

Gjatë takimit të zhvilluar në Tiranë me pjesëmarrjen e ekspertëve vendorë dhe ndërkombëtarë, u theksua rëndësia e lëvizshmërisë akademike, shkëmbimit të përvojave dhe qasjes në fondet evropiane si mjete për zhvillim të qëndrueshëm dhe integrim më të shpejtë në strukturat evropiane.

“Ne synojmë ngritjen e një mekanizmi për aftësitë, kërkimin dhe inovacionin që të ofrojë mbështetje financiare, zhvillimin e infrastrukturës, laboratorëve, rijetëzimin dhe ndërtimin e partneriteteve në mënyrë të tillë që universitetet, qendrat kërkimore dhe aktorët e tjerë në Ballkanin Perëndimor të jenë të sukseshëm në përthithjen e fondeve që janë për kërkimin, por që janë të bazuara tek ekselenca”, shpjegoi më tej Bino.

Pjesëmarrësit treguan nevojën për të ndërtuar sinergji me Konferencën e Përbashkët të Shkencës të Procesit të Berlinit dhe me Planin e Ri të Rritjes së BE-së për Ballkanin Perëndimor, që kontribuon më tej në kërkimin dhe dialogun rreth integrimit të Ballkanit në Zonën Evropiane të Kërkimit dhe Zhvillimit të Qëndrueshëm Ekonomik përmes shkencës, teknologjisë dhe inovacionit.

Takimi ekspozoi edhe pozicionin e Shqipërisë në raport me vendet e tjera ballkanike, në përthithjen e fondeve të rëndësishme të BE-së. Midis viteve 2021 dhe 2023, Ballkani Perëndimor përfitoi mbi 111 milionë euro nga programi “Horizon Europe”, ku Serbia dhe Mali i Zi shfaqin kthim më të lartë nga investimi në krahasim me Shqipërinë, Bosnjë dhe Hercegovinën, Kosovën dhe Maqedoninë e Veriut. Ndërsa vendet me performancë të lartë karakterizohen nga institucione të fuqishme, vendet e tjera vazhdojnë të përballen me pengesa sistemike, përfshirë infrastrukturë të dobët, mekanizma të fragmentuar mbështetës, korniza të kufizuara të tregut të punës dhe sisteme të ngadalta bashkëfinancimi kombëtar.

“Kishim të ftuar edhe kolegë nga rajoni, nga Maqedonia e Veriut, për të ndarë përvojën e tyre dhe përfaqësues nga ministritë, Komisioni Evropian dhe nga Delegacioni i BE-së në Shqipëri, për ta lidhur këtë me të gjithë kuadrin e përgjithshëm të Shqipërisë drejt integrimit evropian”, shpjegoi Bino mbi aktorët pjesëmarrës dhe kontributin për procesin e integrimit në BE.

Takimi ishte pjesë e iniciativës “IGNITA”, të Fondacioneve të Shoqërisë së Hapur në Ballkanin Perëndimor, si një bashkëpunim midis organizatave rajonale të shoqërisë civile për të krijuar një qendër për palët e interesuara, të fokusuara në bashkëpunimin rajonal dhe integrimin në BE.

The post Shoqëria Civile në Ballkan nxit kërkimin dhe inovacionin përmes integrimit evropian dhe lëvizshmërisë rajonale first appeared on Amfora.