Përvoja e Luftës së Dytë Botërore dhe e Holokaustit pati një rëndësi vendimtare në zhvillimin e mendimit të tij. Levinas kaloi vite në kampet gjermane të robërve të luftës, ndërsa shumë anëtarë të familjes së tij u vranë nga nazistët. Këto ngjarje e bindën se filozofia nuk mund të mbetej e mbyllur në abstraksione teorike, por duhej të përballej me pyetjen themelore të përgjegjësisë ndaj marrëdhënies me Tjetrin. Kjo bindje do të formësonte veprat e tij më të rëndësishme, ndër të cilat dallohen Totality and Infinity dhe Otherwise than Being, dy tekste që konsiderohen sot ndër kryeveprat e filozofisë kontinentale bashkëkohore.

Pika e nisjes së filozofisë së Levinasit është kritika ndaj traditës metafizike perëndimore. Sipas tij, që nga filozofia greke e deri te mendimi modern, filozofët kanë qenë të prirur ta kuptojnë realitetin duke e reduktuar atë në kategori që mund të zotërohen nga mendimi. Njohja shpesh është konceptuar si një proces përmes të cilit subjekti studion objektin brenda skemave të veta konceptuale. Në këtë mënyrë, Tjetri rrezikon të humbasë veçantinë e tij dhe të shndërrohet në një objekt të mendimit.

Levinas e quan këtë prirje logjikë të totalitetit. Totaliteti është përpjekja për ta përfshirë gjithçka brenda një sistemi të vetëm, ku çdo gjë gjen vendin e vet dhe ku asgjë nuk mbetet vërtet e jashtme ndaj mendimit. Sipas tij, shumë sisteme filozofike kanë synuar pikërisht këtë lloj përfshirjeje universale. Megjithatë, ai argumenton se ekziston diçka që i reziston çdo totalizimi: Tjetri si person.

Për Levinasin, marrëdhënia me Tjetrin nuk është një marrëdhënie njohjeje në kuptimin tradicional, por një ngjarje etike. Tjetri nuk paraqitet fillimisht si objekt që duhet kuptuar, por si një prani që më thërret dhe më kërkon përgjegjësi. Kjo ide shprehet në konceptin e tij të famshëm të fytyrës. Fytyra nuk duhet kuptuar vetëm si pamja fizike e një njeriu; ajo është shfaqja e drejtpërdrejtë e tjetrit si qenie që nuk mund të reduktohet në kategori, role ose përkufizime.

Kur përballem me fytyrën e tjetrit, sipas Levinasit, unë përballem me një kërkesë morale që vjen përpara çdo kontrate, ligji ose sistemi etik. Fytyra më thotë në mënyrë të heshtur: mos më dhuno, mos më redukto, mos më trajto si objekt. Pikërisht në këtë takim lind etika. Për këtë arsye, Levinas argumenton se etika është filozofia e parë, sepse marrëdhënia me tjetrin është më themelore sesa çdo teori mbi qenien ose njohjen.

Një nga aspektet më radikale të mendimit të tij është koncepti i përgjegjësisë së pakushtëzuar. Në shumicën e teorive morale, përgjegjësia paraqitet si rezultat i një marrëveshjeje, i një norme juridike ose i një detyrimi racional. Për Levinasin, përgjegjësia lind përpara çdo zgjedhjeje të vetëdijshme. Ai shkon aq larg sa të thotë se subjekti njerëzor formohet pikërisht nëpërmjet përgjegjësisë ndaj tjetrit. Njeriu nuk është fillimisht një qenie autonome që më pas zgjedh të kujdeset për të tjerët; përkundrazi, ai bëhet subjekt përmes kësaj thirrjeje etike.

Kjo mënyrë e të menduarit përmbys shumë prej supozimeve tradicionale të filozofisë moderne. Ndërsa mendimtarë si René Descartes e nisnin filozofinë nga vetëdija e vetvetes, Levinas e nis nga prania e tjetrit. Ndërsa filozofia moderne shpesh e vendoste autonominë në qendër të subjektivitetit, ai e vendos heteronominë, domethënë faktin se njeriu thirret nga diçka që vjen nga jashtë vetes.

Një rol të rëndësishëm në filozofinë e tij luan edhe nocioni i pafundësisë. Tjetri, sipas Levinasit, është bartës i një pafundësie që nuk mund të përmblidhet kurrë nga mendimi im. Çdo përpjekje për ta njohur plotësisht tjetrin dështon, sepse ai mbetet gjithmonë më shumë sesa ajo që unë mund të kuptoj. Pikërisht kjo tejkalueshmëri e tjetrit është themeli i respektit etik. Nëse tjetri do të mund të reduktohej plotësisht në një objekt njohjeje, atëherë marrëdhënia etike do ta humbiste kuptimin e saj.

Mendimi i tij është i lidhur ngushtë edhe me traditën hebraike, megjithëse ai e zhvilloi filozofinë e vet në dialog të vazhdueshëm me fenomenologjinë dhe filozofinë evropiane. Në shumë prej shkrimeve të tij, etika paraqitet si një mënyrë për të kuptuar transcendencën jo si arratisje nga bota, por si hapje ndaj Tjetrit. Në këtë kuptim, transcendenca nuk është largim nga marrëdhëniet njerëzore, por thellim i tyre.

Filozofia e Levinasit ka ushtruar një ndikim të jashtëzakonshëm në etikë, teologji, filozofi politike, pedagogji dhe studime kulturore. Mendimtarë të shumtë kanë gjetur tek ai një alternativë ndaj individualizmit modern dhe ndaj sistemeve filozofike që rrezikojnë ta zhdukin veçantinë e personit brenda kategorive abstrakte. Veçanërisht në fushën e etikës, ai ka kontribuar në rivendosjen e marrëdhënies ndërpersonale si themel i reflektimit moral.

Në fund, rëndësia e Emanuel Levinasit qëndron në faktin se ai e zhvendosi qendrën e filozofisë nga pyetja “Çfarë është qenia?” drejt pyetjes “Çfarë i detyrohem Tjetrit?”. Duke vendosur fytyrën, përgjegjësinë dhe kujdesin për tjetrin në zemër të mendimit filozofik, ai krijoi një nga vizionet më të fuqishme etike të epokës bashkëkohore. Në një botë ku marrëdhëniet njerëzore shpesh rrezikojnë të reduktohen në interesa, funksione ose kalkulime, filozofia e tij vazhdon të kujtojë se dinjiteti i personit fillon aty ku njeriu pranon të dëgjojë thirrjen e tjetrit.

The post Emanuel Levinas: Etika e tjetrit dhe primati i përgjegjësisë në filozofinë  first appeared on Amfora.

Vepra që e bëri të njohur në mbarë botën ishte “Being and Time”, e konsideruar gjerësisht si një nga tekstet më të rëndësishme të filozofisë së shekullit të njëzetë. Në këtë libër, Hajdegeri nuk fillon nga analiza e natyrës, e shkencës apo e logjikës, por nga qenia njerëzore si ajo qenie që pyet për kuptimin e ekzistencës së vet. Sipas tij, vetëm njeriu është i aftë të shtrojë pyetjen mbi ekzistencën dhe për këtë arsye analiza e qenies njerëzore bëhet rruga e domosdoshme për të kuptuar vetë Qenien.

Për të shmangur kuptimet tradicionale të nocionit “njeri”, Hajdegeri përdor termin gjerman “Dasein”, që zakonisht përkthehet si “qenie-atje” ose “të-qenit-atje”. Dasein-i nuk është thjesht individi biologjik ose psikologjik; ai është ajo qenie që jeton duke u përballur me pyetjen e ekzistencës së vet. Njeriu nuk është një objekt midis objekteve të tjera, por një qenie që ka marrëdhënie me qenien e vet dhe që duhet vazhdimisht të vendosë se çfarë do të bëhet.

Një nga idetë themelore të Hajdegerit është se njeriu nuk ekziston kurrë si një subjekt i izoluar që përballet me një botë të jashtme. Përkundrazi, ai është gjithmonë në botë. Ky koncept, i njohur si “qenia në botë”, shpreh bindjen se ekzistenca njerëzore është e ndërthurur që në fillim me mjedisin, me të tjerët, me gjuhën dhe me kulturën. Ne nuk e ndërtojmë më vonë marrëdhënien me botën; ne gjithmonë e gjejmë veten tashmë brenda saj.

Kjo ide përfaqëson një kritikë të fuqishme ndaj shumë formave të filozofisë moderne, veçanërisht atyre që e ndanin subjektin nga objekti. Për Hajdegerin, kjo ndarje është artificiale. Njeriu jeton fillimisht në një botë ku vepron, punon, komunikon dhe kujdeset për gjërat. Një vend qendror në filozofinë e tij zë nocioni i kujdesit. Sipas Hajdegerit, struktura themelore e ekzistencës njerëzore është kujdesi. 

Njeriu është gjithmonë i përfshirë në projekte, shqetësime, dëshira dhe mundësi. Ai nuk ekziston si një qenie statike, por si një qenie që vazhdimisht shtrihet drejt së ardhmes dhe përpiqet të realizojë mundësitë e veta. Ekzistenca është, në thelb, një proces i vazhdueshëm i të qenit drejt diçkaje.

Një nga analizat më të njohura të Hajdegerit lidhet me dallimin midis ekzistencës autentike dhe ekzistencës joautentike. Në jetën e përditshme, sipas tij, shumica e njerëzve priren të humbasin në botën e zakonshme të zakoneve, opinioneve dhe pritshmërive shoqërore. Ata jetojnë sipas asaj që “thuhet”, “mendohet” ose “bëhet” nga të gjithë. Hajdegeri e përshkruan këtë gjendje me termin “das Man”, që zakonisht përkthehet si “ata” ose “njerëzit në përgjithësi”.

Në këtë gjendje, individi rrezikon të humbasë veçantinë e vet dhe të jetojë sipas modeleve të imponuara nga shoqëria. Megjithatë, ekziston mundësia e një ekzistence autentike, në të cilën njeriu merr përgjegjësinë për jetën e vet dhe për zgjedhjet e veta. Autenticiteti nuk nënkupton izolim ose individualizëm ekstrem, por vetëdije të plotë për faktin se jeta ime është e imja dhe se askush nuk mund të zgjedhë në vendin tim.

Kjo ide lidhet ngushtë me analizën e famshme të vdekjes. Për Hajdegerin, vdekja nuk është thjesht një ngjarje biologjike që ndodh në fund të jetës, por mundësia më personale dhe më e pashmangshme e ekzistencës njerëzore. Askush nuk mund të vdesë në vendin tim. Vetëdija për vdekjen e çliron njeriun nga iluzioni i pavdekshmërisë së përditshme dhe e shtyn të jetojë në mënyrë më autentike.

Ankthi luan gjithashtu një rol të rëndësishëm në filozofinë e tij. Ndryshe nga frika, e cila ka gjithmonë një objekt të caktuar, ankthi e vendos njeriun përballë vetë faktit të ekzistencës së tij. Në përvojën e ankthit, bota e zakonshme humbet sigurinë e saj dhe njeriu përballet me lirinë dhe fundin e vet. Pikërisht për këtë arsye ankthi ka një vlerë filozofike: ai zbulon dimensione të ekzistencës që zakonisht mbeten të fshehura.

Pas periudhës kur shkroi “Qenia dhe Koha”, mendimi i Hajdegerit pësoi një zhvillim të rëndësishëm. Ai filloi të largohej gradualisht nga analiza e ekzistencës njerëzore dhe të përqendrohej më shumë te vetë historia e qenies. Sipas tij, filozofia perëndimore kishte harruar pyetjen mbi qenien dhe ishte përqendruar gjithnjë e më shumë te kontrolli, përfaqësimi dhe zotërimi i realitetit.

Kjo kritikë arrin kulmin në analizën e tij mbi teknologjinë moderne. Hajdegeri nuk e kundërshton teknologjinë si mjet praktik, por argumenton se epoka teknologjike ka krijuar një mënyrë të re të të menduarit, ku çdo gjë shihet si burim që mund të përdoret dhe të kontrollohet. Natyra, kafshët dhe madje edhe vetë njeriu rrezikojnë të reduktohen në objekte të menaxhueshme. Problemi nuk është teknologjia në vetvete, por mënyra e të menduarit që ajo nxit.

Në këtë fazë të mendimit të tij, gjuha fiton një rëndësi të veçantë. Hajdegeri e quan gjuhën “shtëpia e qenies”, sepse beson se qenia zbulohet përmes gjuhës. Për këtë arsye ai i kushtoi vëmendje të madhe poezisë, veçanërisht veprës së Friedrich Hölderlin, duke parë tek ajo një mënyrë më të thellë dhe më autentike të banimit njerëzor në botë.

Megjithatë, figura e Hajdegerit mbetet e debatueshme për shkak të lidhjes së tij të përkohshme me regjimin nazist gjatë viteve tridhjetë. Kjo çështje ka nxitur diskutime të shumta mbi raportin midis jetës së tij politike dhe filozofisë së tij. Megjithëse studiuesit vazhdojnë të debatojnë mbi këtë problem, rëndësia filozofike e veprës së tij mbetet e padiskutueshme.

Ndikimi i Martin Hajdegerit në mendimin bashkëkohor është jashtëzakonisht i gjerë. Ai ndikoi drejtpërdrejt në ekzistencializmin e Jean-Paul Sartre, në hermeneutikën e Hans-Georg Gadamer, në filozofinë e Emmanuel Levinas, si dhe në shumë zhvillime të mëvonshme të fenomenologjisë dhe filozofisë kontinentale.

Në fund, rëndësia e Martin Hajdegerit qëndron në faktin se ai e riktheu në qendër të filozofisë pyetjen mbi qenien dhe mbi kuptimin e ekzistencës njerëzore. Duke analizuar kohën, vdekjen, ankthin, lirinë, gjuhën dhe teknologjinë, ai krijoi një mënyrë të re të të menduarit që vazhdon të sfidojë dhe të frymëzojë filozofët edhe sot.

The post Martin Hajdeger: Pyetja mbi qenien dhe kërkimi për kuptimin e ekzistencës njerëzore first appeared on Amfora.