Organizatat e Shoqërisë Civile në Shqipëri prej dekadash japin kontribute në disa fusha dhe ndër më të spikaturat janë demokracia, të drejtat e njeriut dhe vitet e fundit është fuqizuar ndjeshëm përkushtimi ndaj çështjeve mjedisore.

Një pjesë e tyre ofrojnë shërbime që kompensojnë nevojat që nuk i përmbushin dot autoritetet publike, duke bashkëpunuar edhe me to.

“Bëjnë edhe rolin e ‘watch dog’ [‘qenit roje’], të monitorimit dhe kërkesës së llogarisë ndaj qeverisë edhe aktorëve të tjerë shtetëror, si Kuvendi, institucionet e pavarura, bashkitë, këshillat, përmes nxjerrjes së raporteve, studimeve, realizimit të tryezave apo dialogut”, evidenton studiuesja Blerjana Bino.

Kontributi i Organizatave të Shoqërisë Civile (OSHC-të) ndikon në përmirësimin e proceseve demokratike në vend, duke nxitur transparencën dhe llogaridhënien nga ana e institucioneve publike. Gjithashtu ato advokojnë për kauza që lidhen me nevojat e komuniteteve të caktuara apo me karakter mjedisor.

“Ato japin kontribut edhe për zhvillimin e kapitalit social dhe këtu nënkuptoj hapësirat që ato krijojnë për punësim, praktika pune apo për zhvillimin e kapaciteteve të të rinjve”, analizon Blerjana Bino.

“Në këtë kuptim ndikojnë në zhvillimin e kapitalit social dhe natyrisht më pas edhe në angazhimin qytetar dhe në pjesëmarrje”, shton Bino, drejtoreshë ekzekutive e Qendrës Shkencë dhe Inovacion për Zhvillim (SCiDEV Center).

Nismëtarë ligjesh dhe barrierë ndaj cënimit të demokracisë

Organizatat e Shoqërisë Civile dhe aktivistët kanë ndihmuar në hartimin e disa ligjeve në vendin tonë dhe vijojnë të monitorojnë procesin e zbatimit të tyre.

“Një nga shembujt është Ligji për Rininë, i cili i ka hapur rrugë krijimit të Këshillave Rinorë Vendorë pranë bashkive, duke i dhënë të rinjve hapësirën për pjesëmarrje të drejtpërdrejtë në proceset vendimmarrëse dhe një besim të shtuar në proceset demikratike në nivel lokal”, analizon aktivistja Fiona Dinollari.

“OSHC-të ishin aktive në një numër nismash për të ndryshuar legjislacionin gjatë vitit 2020”, evidentoi “Indeksi i Qëndrueshmërisë së OSHC-ve për vitin 2020”, duke renditur një sërë nismash ligjore që Shoqëria Civile propozoi dhe dërgoi përpara.

“Në prill 2020, OSHC-të mbikëqyrëse dhe qendrat studimore i kërkuan Kuvendit të ngadalësojë ndryshimet e Kodit Penal, të cilat kërkonin rritjen e dënimeve për shkeljen e dispozitave ligjore gjatë situatës së jashtëzakonshme”, evidentoi raporti.

“Sipas pikëpamjes së OSHC-ve, ndryshime të tilla shkelin të drejtat e njeriut dhe liritë civile, si edhe përbëjnë një kërcënim për demokracinë”, shkruan raporti i përgatitur nga Instituti për Demokraci dhe Ndërmjetësim (IDM), me mbështetjen e Agjencisë së Shteteve të Bashkuara për Zhvillimin Ndërkombëtar, USAID.

Por megjithëse këto përpjekje për advokim dështuan dhe ligji u ndryshua në fund nga Kuvendi, OSHC-të dëshmuan me rolin e tyre jo vetëm në propozimin e ligjeve, por edhe në monitorimin e zbatimit të tyre apo ndryshimeve që ndodhin herë pas here.

“Mendoj se dy nga arritjet më të mëdha në 6 vjeçarin e fundit, kanë qenë miratimi i Ligjit për Konsultimin Publik dhe Ligjit për të Drejtën e Informimit, si edhe ngritja e institucioneve të pavarura”, evidenton studiuesja Blerjana Bino.

Qeveria shqiptare propozoi një paketë ligjore të njohur si “Anti-shpifja”, për rregullimin sipas saj të medias online, por 14 OSHC i bënë thirrje që ta tërhiqte paketën nga procedura legjislative dhe të mbështeste funksionimin e një organi vetë-rregullues për median.

“Gjithë ai koalicion krijoi një bashkëpunim shumë të mirë për të ushtruar presion mbi qeverinë dhe njëkohësisht mbi ndërkombëtarët, që të ushtronin presion mbi qeverinë, për ta kthyer pas dhe për të mos e lejuar siç ishte atë ligj aq problematik”, shpjegon Bino.

Në maj të 2020-ës Komisioni i Venecias e vlerësoi paketën e qeverisë Anti-Shpifje, si “të pazbatueshme” dhe shumë problematike, duke mbështetur kështu shoqërinë civile kundër kufizimeve dhe masave ndëshkuese të përcaktuara në rregulloren ligjore për mediat online.

“Duke vlerësuar rolin kyç që OJF-të kanë në angazhimin qytetar për mbrojtjen dhe përfaqësimin e interesave të tyre, mbetet e rëndësishme rritja e pjesëmarrjes dhe rolit të tyre në hartim e zbatim politikash”, shkruan raporti “Pjesëmarrja e shoqërisë civile dhe qytetarëve në vendimmarrje”, publikuar në vitin 2013 nga “Partnerët Shqipëri”.

Të kudo gjendur në komunitet edhe në raste krizash

Ndërlidhja e OSHC-ve me komunitetin dhe fleksibiliteti është një pikë e fortë për mbështetjen dhe reagimin e shpejtë në rastet e krizave natyrore. Tërmeti i nëntorit 2019 dhe kriza që shkaktoi pandemia e COIVD-19 dëshmoi për rëndësinë e OSHC-ve që ofrojnë shërbime.

“Ato u pozicionuan menjëherë në dhënien e ndihmës për grupe të caktuara, por edhe për të ndihmuar përmes vullnetarizimit autoritetet lokale, që u gjendën të papërgatitura në përballje me këtë”, shpjegon Blerjana Bino, bashkëautore e studimit, “Roli i shoqërisë civile dhe medias në menaxhimin e krizave në Shqipëri: Tërmeti shkatërrimtar i 26 nëntorit 2019 dhe pandemia COVID-19”.

Puna e OSHC-ve duket se po ndihmon edhe në fuqizimin e të rinjve, të cilët shpesh e targetojnë sistemin arsimor në Shqipëri se nuk përmbush kushtet për një edukim gjithëpërfshirës dhe me kurrikula bashkëkohore.

“Kam vënë re se të rinjtë e përfshirë në aktivitetet e organizuara nga shoqëria civile, kanë aftësi sociale më të zhvilluara, janë më të informuar mbi të drejtat e tyre, më aktivë e më pjesëmarrës”, analizon aktivistja Fiona Dinollari.

“E veçanërisht i kushtojnë një vëmendje të veçantë ndryshimeve që bëhen, duke qenë të kujdesshëm që vendi të mos shkojë në regres”, shton ajo për Median Amfora.

Organizatat e mjedisit në Shqipëri vitetet e fundit janë kthyer jo vetëm në zë të komuniteteve lokale, por edhe në “ambasadorë të Shqipërisë” për çështjet mjedisore në nivel ndërkombëtar. Ngjashëm si fushata për mbrojtjen e Lumit Vjosa, nga ndërtimi i Hidrocentraleve të Vegjël për Prodhimin e Energjisë, OSHC-të po nxisin edhe diskutimet në nivel shkencor, duke realizuar matje dhe monitorime me ekspertë vendas dhe të huaj.

“OSHC-të janë të vetëdijshme dhe ngrenë zërin e tyre me shqetësim nëse plane ose projekte mund të ketë efekte negative në zonat me vlera natyrore apo raste kur kafshët e egra trajtohen e mbahen në kushte të papërshtatshme”, gjeti raporti, “Këndvështrimi alternativ i progresit mjedisor – Negociatat e Shqipërisë në BE dhe Kapitulli 27”, publikuar në prill 2021 nga organizatat mjedisore vendase.

Pas disa protestave nga komuniteti dhe OSHC-të e mjedisit për ndalimin e ndërtimit të hidrocentraleve në Parkun Kombëtar të Zall-Gjoçajt, me mbështetjen ligjore të Klinikave të ligjit të OSFA-së, që i siguruan komunitetit ndihmë juridike dhe përfaqësim në Gjykatën Administrative në Tiranë, ajo vendosi shfuqizimin e vendimit të Entit Rregullator të Energjisë për të licensuar prodhimin e energjisë.

Të gatshëm për të çuar përpara bashkëpunimin “OSHC – institucione”

Organizatat e Shoqërisë Civile në Shqipëri në një pjesë të tyre janë organizuar në formën “think tank”, pra të instituteve kërkimore që synojnë të sjellin studime për çështje të caktuara.

Raportet dhe ekspertët evidentojnë rëndësinë e OSHC-ve dhe në procesin e integrimit të Shqipërisë në Bashkimin Europian dhe plotësimin e detyrave që i vendosen qeverisë shqiptare.

“Përpos punës së institucioneve, një vëmendje e shtuar po kërkohet gjithnjë e më shumë dhe nga organizatat e shoqërisë civile si dhe biznesi”, tregon aktivistja Fiona Dinollari, e fokusuar tek çështjet që lidhen me Bashkimin Europian.

“OSHC-të duhet të monitorojnë aktivisht procesin e integrimit bazuar në një qasje me dy objektiva kryesore: 1) Monitorimi i procesit duhet të çoj në një vlerësim të tij dhe ofrim rekomandimesh sesi mund të përmirësohet dhe 2) Duhet monitorim dhe i nivelit të zbatimit të rekomandimeve që OSHC-të ofrojnë”, evidentoi studimi “Përfshirja e shoqërisë civile në procesin e integrimit europian”.

Por bashkëpunimi me institucionet shtetërore dhe marrja parasysh e sugjerimeve shpesh herë diktohet nga proceset e integrimit, presioni ndërkombëtar apo procedurat ligjore dhe jo vullneti i institucioneve.

“Të dhënat që nxjerr shoqëria civile, pra evidencat, puna shkencore, studimet, që të kenë ndikim duhet domosdoshmërisht që të merren, të përthithen dhe të vihen në zbatim nga aktorët politik dhe këtu çalon në shumë aspekte”, analizon studiuesja Blerjana Bino.

“Pavarësisht disa përmirësimeve, mbetet problem pjesa e konsultimeve dhe përdorimit të të dhënave në politikë bërje, që shihet vetëm si një proces formal, i cili duhet se e kërkon Bashkimi Europian”, shton ajo.

Kjo dekadë është emërtuar edhe si “Dekada e Veprimit”, që lidhet me “Agjendën 2030” apo të quajtur ndryshe, Objektivat e Zhvillimit të Qëndrueshëm, një zotim i shteteve anëtare të OKB-së për eliminimin e varfërisë së skajshme, uljen e pabarazisë dhe krijimin e një planeti më të gjelbër.

Aktivistët e rinj theksojnë nevojën e përshirjes së tyre dhe të sugjerimeve të OSHC-ve në agjendat politike të vendit, me qëllim përafrimin edhe me standardet dhe zhvillimet ndërkombëtare.

Fiona Dinollari më herët përfaqësoi Shqipërinë në Organizatën e Kombeve të Bashkuara, si delegate rinore për vitin 2020-2021.

“Ne u përpoqëm të çojmë përfaqësimin e të rinjve shqiptarë në nivelet më të larta dhe ia dolëm me sukses, duke qenë një ndër pesë shtetet e vetme të cilat u përfaqësuan nga delegatët rinorë në Komitetin e Tretë të Asamblesë së Përgjithshme të 75-të të OKB-së”, rrëfen ajo.

“Shpresoj që në të ardhmen të shoh më shumë të rinj të angazhuar në nivele ndërkombëtare, duke përfaqësuar me krenari vendin tonë”, shprehet Dinollari.

_________

Ky shkrim synon njohjen me peizazhin e Organizatave të Shoqërisë Civile në Shqipëri, situatës aktuale, sfidave dhe arritjeve për përmirësimin e shoqërisë shqiptare dhe institucioneve shtetërore. Shkrimi u përgatit me mbështetjen e “Co-PLAN – Instituti për Zhvillimin e Habitatit”, në kuadër të “Ditës Kombëtare e Aktivizmit”, që organizohet çdo datë 22 tetor.

Foto në krye: Aktivistët e Korpusit Shqiptar të Vullnetarëve duke pastruar nga mbetjet urbane Plazhin e Shëngjinit në Lezhë. Foto: Geri Emiri/ Media Amfora

The post Organizatat e Shoqërisë Civile kthehen në faktor ndikues në jetën sociale dhe politike të vendit first appeared on Amfora.

Në Shqipëri koncepti dhe ndërveprimi përmes Organizatave të Shoqërisë Civile erdhi me pluralizmin politik dhe rënien e sistemit komunist, gjatë të cilit organizimi kolektiv ishte i ndarë deri në qelizë për çdo sektor të shoqërisë, por brenda një kornize strikte politike.

“Shoqëria civile” sipas një raporti të publikuar nga OSBE në vitin 2018 përfaqëson, “grupime të ndryshme aktorësh, komunitetesh dhe formacionesh shoqërore, të regjistruara zyrtarisht ose jo, që përfaqësojnë një shumëllojshmëri rolesh dhe angazhimesh në jetën publike, për mbrojtjen dhe promovimin e vlerave dhe objektivave të përbashkëta”.

Deri në fund të vitit 2020 në Shqipëri sipas Gjykatës së Shkallës së Parë në Tiranë, rezultojnë të regjistruara 11.962 Organizata të Shoqërisë Civile (OSHC). Nënndarja më pas është e organizuar në 6331 shoqata, 1442 qendra dhe 742 fondacione.  

Por “Indeksi i Qëndrueshmërisë së OSHC-ve për vitin 2020” gjeti se në fund të vitit 2020, vetëm 4972 e OSHC-ve ishin të regjistruara në organet tatimore, ndër to 175 organizata ishin të regjistruara së fundmi.

Raporti i përgatitur nga Instituti për Demokraci dhe Ndërmjetësim, me mbështetjen e Agjencisë së Shteteve të Bashkuara për Zhvillimin Ndërkombëtar, USAID,  gjeti se përgjatë vitit 2020 u regjistruan gjithsej 223 organizata të reja, ndër to 138 shoqata, 63 qendra dhe 22 fondacione.

Ekspertët mendojnë se prania e OSHC-ve ka ndikuar në përmirësimin e shoqërisë dhe ato kanë evoluar sipas nevojave të kohës, duke u profilizuar edhe në fusha e grupe specifike të shoqërisë.

“Gjithmonë objektivi është i lëvizshëm, lëviz bashkë me shoqërinë, që nga momenti në vitet’ 90 me ardhjen e demokracisë, objektivat dhe aspiratat ishin të ndryshme nga ato që kemi sot”, tregon për Median Amfora, Spiro Paço, drejtor ekzekutiv i Institutit për Integrim dhe Kohezion Social.

Teksa thekson se nevojitet një rrjetëzim dhe forcim i kapaciteteve të OSHC-ve dhe nuk përbën ndonjë shqetësim numri i tyre.

“Në momentin që nuk ka një produkt, ato reshtin së operuari. Kur nuk kanë një historik pozitiv në realizime, financimi i huaj apo i brendshëm shkon duke u limituar”, shton ai.

Në Shqipëri sot Shoqëria Civile nuk ka vetëm statusin ligjor. Shumë individë apo grupime informale kanë zgjedhur të veprojnë brenda apo jashtë komuniteteve të tyre, duke i përfaqësuar dhe nxitur veprimet për çështje të caktuara.

“Më shumë sesa OSHC-të, do të kisha theksuar që janë të rëndësishme organizimet kolektive, qofshin edhe ato informale të cilat krijohen organikisht nga banorë, të rinj, studentë, punëtorë e të papunë që e jetojnë dhe banojnë zonën në të cilën angazhohen”, tregon Diana Malaj, aktiviste në grupimin informal të quajtur “Ata”, themeluar në vitin 2014 nga rinjtë në Kamëz.

Të paqëndrueshëm financiarisht, por me vullnet për të vijuar

Organizatat e Shoqërisë Civile vitet e fundit kanë dërguar përpara kauza që shqetësojnë komunitete të gjera në vendin tonë, por tërmeti i nëntorit dhe pandemia e COVID-19, përveç se nxorri në pah rëndësinë e tyre, ekspozoi edhe brishtësinë financiare që ato kanë.

“Organizatat e Shoqërisë Civile krijohen nga vullnetarë, operojnë nëpërmjet vullnetarëve dhe vazhdojnë të ekzistojnë falë vullnetarizmit të njerëzve. Ka që paguhen, por sepse bëjnë një punë me kohë të plotë”, analizon Spiro Paço.

Qëndrueshmëria e tyre financiare pësoi një përkeqësim të lehtë gjatë vitit 2020, referuar “Indeksit të Qëndrueshmërisë së OSHC-ve për vitin 2020”, si efekte të krizës së COVID-19, që shkaktoi efekte negative në mbledhjen e fondeve, diversifikimin e burimeve të financimit dhe menaxhimin financiar të granteve apo financimeve të akorduara.

“Viti 2020 shënoi nivelin më të ulët të financimit publik në dispozicion të OSHC-ve gjatë pesë viteve të fundit”, gjeti raporti.

“90 % e të ardhurave vijnë kryesisht nga projektet, të cilat kanë të ardhura të destinuara për objektiva të caktuara dhe nuk lejon në asnjë rast Organizatat e Shoqërisë Civile për të pasur mjetet financiare për të krijuar iniciatica të tyre”, analizon Paço për Median Amfora.

Aktorë të tjerë të shoqërisë civile renditen edhe ndër përfaqësuesit kryesorë të komunitetit, ndër to të rinjtë, gratë apo udhëheqësit fetarë, që luajnë rol të rëndësishëm në aktivizmin dhe advokimin për përmirësimin e  mirëqenies së shoqërisë.

“Shpesh, aktivitetet tona kanë qenë kërkuese kundrejt komunitetit dhe qytetarit, për t’u përballur me realitetin aspak të rehatshëm të tijin, përkundër shtysës që kanë për t’u arratisur dhe për të menduar ndryshe”, analizon Diana Malaj.

“E gjithë përpjekja jonë është në rikrijimin e qytetit brenda nesh, për aq kohë sa qyteti jashtë nesh është zaptuar nga interesa të ngushta private”, rrëfen aktivistja për Median Amfora.

Eklipsimi nga aktorët shtetërorë

Gjatë punës së tyre Organizatat e Shoqërisë Civile dhe aktivistët kanë në fokus edhe institucionet, duke i monitrouar për ofrimin e shërbimeve, lehtësuar apo ofruar sugjerime dhe zgjidhje.

“Rritja e kontrollit të institucioneve shtetërore mbi veprimtarinë e OSHC-ve, përmes miratimit të ligjeve mbi paketën e parandalimit të pastrimit të parasë dhe financimit të terrorizmit, të cilat cënojnë pavarësinë e sektorit”, gjeti raporti, “Matrica e Monitorimit mbi Mjedisin Mundësues për Zhvillimin e Shoqërisë Civile” për vitin 2019, përgatitur nga Partnerët Shqipëri për Ndryshim dhe Zhvillim.

Aktivistët dhe studiuesit vërejnë gjithashtu se nevoja që disa nisma të realizohen në bashkëpunim me aktorët shtetëror krijon një hapësirë keqpërdorimi të imazhit të punës së Shoqërisë Civile nga ana e institucioneve.

“Për shembull, një mbledhje e shoqërisë civile që merret me çështjen e mbrojtjes së fëmijëve, nuk bëhet dot pa aktorët shtetërorë sepse çfarëdo lloj gjëje që propozohet, kërkon bashkëpunimin e institucioneve shtetërore”, krahason studiuesi Spiro Paço për Median Amfora.

“Shpesh herë duket sikur institucionet shtetërore shfaqen në ‘finish’, në krah të Organizatës së Shoqërisë Civile, për të bërë pjesën e publicitetit, të reklamës, ishim edhe ne këtu, kontribuam edhe ne këtu”, vëren ai, duke theksuar se duhet shmangur keqpërdorimi apo politizimi.

“‘Ata” do të kishin thënë se kushdo lëvizje sociale apo grupim, a kolektivitet që nuk ia rreh shpatullat kryetarit të bashkisë apo partisë, nuk i ka fort të kollajta lëvizjet dhe të qenurit kudo qoftë ajo: në qendër a në periferi”, tregon aktivistja Diana Malaj nga grupimi informal “Ata”.

“Ndërkohë, organizata të cilat nuk i problematizojnë marrëdhëniet e pushtetit, lokal apo qendror, ekzistojnë kudo nëpër periferitë e Shqipërisë, pa pasur shumë vështirësi operimi”, shton ajo.

Monitorimi i institucioneve nga Organizatat e Shoqërisë Civile për shërbimet që ato ofrojnë apo për nivelin e transparencës dhe zbatmit të ligjit, shpesh herë shtojnë hendekun me institucionet, që i konsiderojnë si “qëndrime armiqësore” dhe ulin nivelin e bashkëpunimit me to.

“Strategjitë dhe mekanizmat e krijuara për bashkëpunimin Shtet-OSHC (Udhërrëfyesi dhe KKSHC) nuk po japin rezultatet e pritura drejt një mjedisi mundësues për shoqërinë civile, për shkak të zbatimit të dobët dhe mungesës së reflektimit rreth problematikave të sektorit”, ishte një tjetër gjetje e raportit “Matrica e Monitorimit mbi Mjedisin Mundësues për Zhvillimin e Shoqërisë Civile”.

Misioni për të dërguar përpara nismat

Për aktivistët përballja me aktorë të tjerë në emër të interesit publik dhe përfaqësimit të komuniteteve ka brenda edhe riskun e arritjes ose jo të objektivave.

“Jemi të vetëdijshëm që për sa kohë as nuk u premtojmë dhe as nuk u besojmë zgjidhjeve të shpejta, në njëfarë mënyre ne ‘luajmë’ për të humbur”, tregon aktivistja Diana Malaj për Median Amfora.

“Aktivizmin tonë e kemi matur me sa kemi arritur të zgjerojmë mundësitë, mjetet dhe fuqitë tona të shprehjes, imagjinatës dhe manifestimit tonë në qytet”, shton ajo.

Teksa puna e Organizatave të Shoqërisë Civile duket se shpesh herë humbet në sirtarët e zyrave të qeverisë në nivel qendror apo vendor, për pamundësi financiare për zbatimin e propozimeve të Shoqërisë Civile.

“Kemi pafundësi raportesh dhe analizash të bëra nga Shoqëria Civile, të cilat i dorëzohen institucioneve shtetërore dhe më pas flenë mbi tavolina”, tregon Spiro Paço, njëkohësisht lektor në Unviersitetin “Aleksandër Moisiu” Durrës. 

“Por shohim që pas kësaj faze nuk ka më reagim dhe në momentin që nuk ka veprim, nuk sjell pasoja, përfitime për shoqërinë i gjithë ky mund”, shton ai, duke theksuar se kjo thellohet edhe më shumë në rastin e institucioneve në nivel lokal.

Angazhimi i Organizatave të Shoqërisë Civile edhe gjatë krizave dëshmoi për funksionimin efektiv të saj, por nxorri gjithashtu në pah mungesën e koordinimit të duhur me institucionet shtetërore.

“Tërmeti dhe COIVD-19, të marra si studime rasti në këtë hulumtim, nxorën në pah se OSHC-të në Shqipëri kanë qenë shumë të suksesshme në mobilizimin e burimeve dhe vullnetarëve brenda fazës së përgjigjes ndaj krizës”, gjeti raporti “Roli i shoqërisë civile dhe medias në menaxhimin e krizave në Shqipëri: Tërmeti shkatërrimtar i 26 nëntorit 2019 dhe pandemia COVID-19”, i publikuar në nëntor 2020.

“Gjithësesi, siç u theksua edhe nga pjesa më e madhe e të intervistuarve, të dy krizat ishin të papritura dhe sektori nuk ishte i përgatitur për kriza të tilla”, shkruante më tej raporti.

Aktivistët dëshmojnë për rëndësinë e vijimit të marrëdhënieve me komunitetin dhe mos lënien e përshtypjes sikur të jenë “trup i huaj” për ta.

“Përgjithësisht e kemi mbështetur ne komunitetin, duke u bërë pjesë nëpër protesta, organizime lokale për çështje mjedisore, urbane, infrastrukturore dhe duke organizuar aktivitete ndërdisiplinore mes artit, politikës e organizimit komunitar”, rrefen aktivistja Diana Malaj.

Për studiuesin Spiro Paço, nga Instituti për Integrim dhe Kohezion Social, nevojitet që Organizatat e Shoqërisë Civile të zhvillojnë më tej mekanizma për t’i dërguar përpara nismat e tyre dhe duke mos mbetur vetëm në pritje të reagimeve institucionale.

“Nuk duhet të mbetet vetëm tek pjesa e propozimit, duhet të angazhohet në rastet kur nga aktori shtetëror nuk ka një reagim, të angazhohet shoqëria, për pjesën e mbledhjes së firmave, për krijimin e blloqeve të grupeve të interesit, të cilat duhet të lobojnë tek përfaqësuesi i tyre në Kuvend, në pushtetin lokal”, sugjeron ai.

“Por jo çdo gjë mund të bëhet kështu. Nëse është iniciativë ligjore për shembull, propozim për një ndryshim në një ligj, nuk mund ta bëjë shoqëria civile, bëhet nga institucionet shtetërore, Kuvendi i Shqipërisë”, thekson ai për nevojën e nxitjes së reagimit institucional.

_________

Ky shkrim synon njohjen me peizazhin e aktivizmit në Shqipëri, përmes shembujve konkretë, që paraqesin sfidat e arritjet për përmirësimin e shoqërisë shqiptare dhe organeve qeverisëse. Shkrimi u përgatit me mbështetjen e “Co-PLAN – Instituti për Zhvillimin e Habitatit”, në kuadër të “Ditës Kombëtare e Aktivizmit”, që organizohet çdo datë 22 tetor.

*Foto në krye: Protestë kundër dhunës dhe abuzimeve seksuale ndaj vajzave dhe grave në Durrës, më 13 maj 2021. Foto Geri Emiri/ Media Amfora.

The post Organizatat e Shoqërisë Civile: Të brishta financiarisht, por të motivuara first appeared on Amfora.

Xhemali Luca u vendos në vitin 1980 në fshatin Priskë e Madhe, rrëzë Malit të Dajtit. Burri i ardhur nga fshati Zall-Dardhë i Peshkopisë, së bashku me familjen nuk u mjaftuan vetëm me punimin e tokës bujqësore.

“Në këtë pjesë tokat janë hapur në kohën e koperativës dhe quhen parcela komunale, që i ka hapur Komunalja e Tiranës me aksion në atë kohë dhe ja ka dhuruar si tokë të re koperativës bujqësore”, rrëfen sot 69 vjeçari.

“Këtu nuk futeshe dot as në hije”, kujton burri për Median Amfora. Pak nga pak, me familjarët e tij nisën të kujdesen për parcelat që ishin mbuluar nga shkurret mesdhetare, duke mbjellë filiza drurësh të rinj.

Me rënien e komunizmit dhe privatizimin e tokës së koperativës, së bashku me 8 fëmijët, vëllezërit dhe motrat, ata u kujdesën për filizat e rinj që sot janë kthyer në një pyll me sipërfaqe rreth 7 hektarë dhe me drunj që mesatraisht shkojnë në lartësinë 19 metra.

Por shembullin e Xhemaliut duket se e kanë ndjekur pak banorë të qyteteve tona dhe aq më pak pushteti vendor. Pak kilometra nga aty, nga analizimi i pamjeve satelitore të kryeqytetit për vitet 2007-2018, rezulton se kanë humbur 52.58 hektarë gjelbërim, referuar zonës që përfshihet brenda Unazës së Madhe.

Të dhënat që u gjetën gjatë zbatimit të projektit “Mushkëri të gjelbra për qytetet tona” – një platformë alternative për monitorimin e sipërfaqeve të gjelbëra – tregojnë se edhe qytetet e tjera kanë pësuar tkurrje të ndjeshme të hapësirave të gjelbëra.

“Sipërfaqja që po ndërtohet është shumë më e madhe se sipërfaqja e gjelbëruar dhe ai është bërë më tepër dekorativ, se sa për t’i vlerësuar aspektet mjedisore”, analizon Paola Zhamo, eksperte mjedisi e angazhuar në studim.

Në betejë për pyjet

Zhurma e betoniereve dhe motosharrave që rrëzojnë pak nga pak drurët e fundit të kryeqytetit, eklipsohet nga periferia e mbushur me vullnetin për mbrojtjen e “mushkërisë së gjelbër”. Ndër vite banorët e fshatit Laknas vijonin të pashqetësuar kujdesin për “Plepat e Brukës”.

Disa prej atyre që luanin në fëmijëri midis pyllit, sot janë gra dhe burra që i dolën përpara fadromave që kishin shënjestruar pemët për t’i rrafshuar si bazament për ngritjen e një biznesi.

“Donin ta prenin, po ne dhe të parët tanë e kemi trajtuar shumë, sidomos këto 30 vite. Nuk kemi lënë njeri që të presin pemë”, tregon për Median Amfora, Bledar Gjokmeli, banor i Laknasit.

Protesta e banorëve për të mbrojtur pyllin ka nisur që prej vitit 2019, kur Bashkia Kamëz mori vendimin për të dhënë me qira një sipërfaqe prej 12.400 metër katror të hapësirës së gjelbër, për një biznes me qëllim ndërtimin e një agroturizmi, që përfshin edhe një thertore.

“Ne si komunitet reaguam dhe nuk e pranuam, për vetë faktin se shtëpitë ishin shumë afër, lumi kalon aty, ajëri i ndotur dhe pylli është mbrojtja jonë për mushkëritë”, rrëfen i shqetësuar Gjokmeli.

Mbështetja e banorëve nga aktivistët e Grupimit ATA në Kamëz dhe avokatëve të Organizatave të Shoqërisë Civile, e ndaluan përkohësisht kompaninë përmes procesit gjyqësor që të mos e vijonte ndërtimin e kompleksit.

Pas padisë së 17 banorëve dhe një shoqate në Gjykatën Administrative Tiranë, për të shpallur të pavlefshme lejen e ndërtimit dhe atë mjedisore, Gjykata e Lartë la në fuqi vendimin e “sigurimit të padisë”, për të mos lejuar kompaninë të punojë deri në përfundimin e procesit gjyqësor.

Në një tjetër kurorë të gjelbër, e njohur si Kodër-Vila në qytetin e Durrësit, pemët e larta janë zëvendësuar nga kullat prej betoni. Qyteti në vitet 2015-2020 ka humbur 8.7 hektarë gjelbërim.

“Ndërtimi i një rripi të gjelbër në kodrat rreth qytetit të Durrësit për parandalimin e shtrirjes urbane, për zgjerimin e hapësirave aktuale të gjelbra dhe për lidhjen e atyre ekzistuese”, ishte një rekomandim për Bashkinë Durrës, në raportin e përgatitur me mbështetjen financiare të Bashkimit Europian, nën drejtimin e Co-PLAN, Instituti për Zhvillimin e Habitatit dhe Mileukontakt Shqipëri.

Në një rrip toke midis pallateve dhe pemëve të larta në Kodër-Vilës, Bashkia Durrës miratoi lejen për ngritjen e 4 kullave për banim.

“Rreth fundit të vitit 2017 nga bashkia banorëve i është thënë se edhe pse është miratuar leja e zhvillimit, nuk do të ketë një leje ndërtimi. Por në gushtin e vitit 2018 u miratua leja e ndërtimit”, tregon për Median Amfora avokatja e banorëve, Dorina Ndreka-Asllani.

Vendimi ngriti në këmbë një lagje të tërë, të cilët rendën dyerve të prokurorisë dhe gjykatës, duke kërkuar ndalimin e punimeve dhe shfuqizimin e lejes së ndërtimit, pasi sipas tyre rrezikonte banesat pranë, ulte hapësirën e gjelbër dhe bllokonte peizazhin.

“Bashkia Durrës e ka refuzuar disa herë lejen e ndërtimit në këtë territor. E njëjta gjë ka ndodhur edhe në Laknas, vetë Bashkia Kamëz 5-6 muaj përpara se ta miratonte lejen e ka refuzuar, me të njëjtat kushte, për të njëjtin subjekt dhe më pas vendosi ta pranonte”, analizon qëndrimet kontroverse të pushtetit vendor, avokatja Ndreka-Asllani.

Urbanizimi përmbys raportet e gjelbëra

Interesat e kompanive për shfrytëzimin e pyjeve kanë përballur komunitetet rurale me nevojën për mbrojtjen e pyjeve shtetërore, ndërsa në qytete interesat e ndërtimit kanë ngritur herë pas here revolta brenda lagjeve.

Në vitin 2017 qytetarët e Tiranës kundërshtuan dhënien e një sipërfaqeje që shërbente si lulishte në zonën e Ish-Parkut të Autobuzave, për ngritjen e një kompleksi pallatesh. Formula e Bashkisë Tiranë për përfitimin e një sipërfaqeje pronësie në ndërtim i hapi rrugën ngritjes së kullave.

Një formulë që duket se u ndoq edhe me Ish-Parkun Sportiv në Durrës, ku bashkia e qytetit që kishte në pronësi një pjesë të sipërfaqes pranoi ta këmbente me një hapësirë në ndërtimin e ri, një bllok kullash që ka shfrytëzuar nga cepi në cep fushat sportive dhe palestrat e mundjes.

“Shpesh herë kur dikush kundërshton për një çështje të tillë, dyshohet se ka një interes pasuror të fshehur pas kësaj kauze”, analizon avokatja Dorina Ndreka-Asllani për rastin e Kodër-Vilës.

“I vetmi interes ishte ruajtja e saj. Disa pemë që aty janë prerë ishin të mbjella që në kohën e Mbretit Zog. Dëmet aty ishin shumë të mëdha sepse ka edhe ndërtime të jashtëzakonshme”, rrëfen ajo për ndërtimin e katër godinave.

Aktivizmi i banorëve për të mbrojtur interesat e komunitetit shpesh herë nuk është në të njëjtin ritëm me institucionet. Pas një vendimi që kërkohej të jepej të paktën që prej një viti, Gjykata Administrative Durrës më 13 dhjetor 2021 rrëzoi kërkesë-padinë e banorëve që kërkonin prej rreth 4 vitesh pezullimin e lejes së ndërtimit.

“Ky qëndirm bëri që një pjesë e madhe e banorëve të tërhiqeshin nga pjesëmarrja aktive, jo nga ndjekja e gjyqit sepse ata e kishin nisur tashmë procesin”, komentoi avokatja e banorëve për odisenë e përballjes me institucionet për ndalimin e betonizimit të Kodër-Vilës.

Qytete që valojnë nga betoni!

“Tirana është pre e fenomenit të ‘ishujve të nxehtë urban’, që janë hapësira në qytet ku është fokusuar nxehtësia dhe ndotja e ajrit”, analizon Paola Zhamo, eksperte mjedisi pranë Co-PLAN, Instituti për Zhvillimin e Habitatit.

“Kjo ndodh relativisht për shkak të betonizimit, materialeve të përdorura”, përfundon ajo, duke theksuar se drurët nuk duhen parë vetëm si elementë dekorativ, por edhe për shërbimet që i ofrojnë ekosistemit, duke filtruar ajrin, balancuar temperaturën apo ulur rrezikun e përmbytjeve.

Qyteti i Elbasanit, i njohur për ndotjen e ajrit nga kompleket industriale, në vitet 2015-2020 ka humbur 0.16 hektarë gjelbërim dhe sipas ekspertëve atje është bërë një përpjekje për shtimin e sipërfaqeve të gjelbëra, por duke ngjallur shpesh diskutime për përdorimin e tepërt të betonit apo përdorimin e drurëve dekorativ.

“Puna me gjelbërimin urban në qytet e përmirëson cilësinë e jetës”, analizon për Median Amfora Ahmet Mehmeti, ekspert mjedisi në qytetin e Elbasanit.

“Duhet futur vullnetarizmi jo për të mbjellë 3-4 pemë, siç për shembull mblidhet një shkollë dhe mbjell 3-4 pemë dhe mbaroi puna. Duhen ndërmarrë iniciativa që për shembull një nxënës të mbjellë 1 pemë”, sugjeron Mehmeti.

Sipas tij duhen krijuar mekanizmat për nxitjen e aktivizmit mjedisor, informimin e qytetarëve për rëndësinë e hapësirave të gjelbëra dhe ndërgjegjësimin për ruajtjen e investimeve publike në këtë sektor.

Komunitetet lokale vitet e fundit po dëshmojnë përkujdesje ndaj sipërfaqeve të gjelbëra dhe janë kthyer në “gardianë” të mbrojtjes së tyre nga prerjet për interesa biznesi.

“Kur hyri’ 90-ta ato u prenë nga individë jo të lagjes dhe u rrafshua si pyll, nuk mbeti shumë. Por me ndihmën tonë rreth’ 93-it u mblodhëm ne si komunitet dhe atë pjesën e rrethuam edhe e lamë ashtu, nuk linim njeri me e prek, e trajtuam dhe sot është bërë në një gjendje të mrekullueshme”, kujton me krenari Bledar Gjokmeli.

“Ne kërkojmë nga Bashkia Kamëz që ta bëjnë pronë publike pyll tek Kadastra dhe ta kthejnë në kamp për fëmijët, siç ka qenë”, apelon burri ndaj pushtetit vendor për “Plepat e Brukës”, në Laknas.

“Me mirëmbajtje e mbajmë ne, por të jetë me letra pyjore, që mos të ekzistoj më mundësia që të vijë një firmë tjetër e ta presi”, përfundon ai.

Në fshatin Priskë e Madhe, shembullin e Xhemali Lucës nisën ta ndjekin shpejt edhe banorët e tjerë.

“Një komshi që kam këtu, filloi ta ruante edhe ai. Sot si unë, si ai, po njëlloj e kemi. Plus edhe 2-3 të tjerë më pas, që na panë ne dhe filluan edhe ata”, rrëfen ai për aktivizmin e komunitetit në ruajtjen e pyllit.

“Ky nuk duron t’i presh një filiz apo një dushk”, e përmbyll bisedën duke qeshur bashkëshortja e Lucës, që së bashku me familjen dhe fqinjët mbollën dhe u kujdesën për rritjen e një pylli që sot shtrihet në rreth 7 hektarë.

_________

Ky shkrim synon njohjen me peizazhin e aktivizmit në Shqipëri, përmes shembujve konkretë, që paraqesin sfidat e arritjet për përmirësimin e shoqërisë shqiptare dhe organeve qeverisëse. Shkrimi u përgatit me mbështetjen e “Co-PLAN – Instituti për Zhvillimin e Habitatit”, në kuadër të “Ditës Kombëtare e Aktivizmit”, që organizohet çdo datë 22 tetor.

*Foto në krye: Sheshi Liria, në qendër të Durrësit. Foto Geri Emiri/ Media Amfora

The post Në luftë për frymëmarrjen, banorët përballen me humbjen e hapësirave të gjelbëra first appeared on Amfora.

“Kjo jo vetëm që izolonte zonën, por sillte edhe pasoja për breza me radhë. Në qytetin e Fierit ka shumë shkolla profesionale, por që të rinjtë detyroheshin të mos shkonin për shkak të mungesës së transportit”, kujton Lorena, në atë kohë ende gjimnaziste.

Në vitin 2015 ajo kontaktoi Qendrën Epoka e Re, një Organizatë Jo-Qeveritare dhe së bashku në 2 vite zhvilluan takime në Këshillin Bashkiak. Prej vitesh banorët ja përcillnin si kërkesë çdo kandidati në zgjedhjet e radhës, por pa rezultat.

Lorena, në atë kohë vetëm 17 vjeçe arriti të bind bashkinë Fier që të detyronte personin që kishte licensën, që të shtonte oraret e transportit dhe të ulte çmimin. Lorena u kthye kështu në aktiviste apo veprimtare, duke adresuar dhe kërkuar zgjidhjen e problemit të transportit.

“Sidomos në zonat rurale, aktivizmi i të rinjve dhe qytetarëve është i domosdoshëm. Kjo për shkak se të rinjtë duhet të kuptojnë rolin dhe fuqinë e tyre në vendimmarrje”, tregon sot Lorena. Që prej vitit 2017 adresimi i problemit prej saj i dha frymëmarrje 6 fshatrave që ishin ngjeshur prej vitesh në 1 furgon, me vetëm 1 orar.

Klaudio Hysenin e ka shoqëruar megafoni dhe fleta e peticionit që në adoleshencë. “Aktivizmi është çfarëdolloj gjëje që lëviz. Nëse do e shohim nga koncepti social, quhet ‘lëvizje shoqërore’. Nëse do e shohësh nga ana juridike, janë format e të drejtave, tubimi, peticioni, format demokratike që ndërmerren për të zgjidhur çështje të ndryshme”, përkufizon 33 vjeçari nga Durrësi.

Aktivizmi gjyqësor dhe mediatik

Në qytetin bregdetar të Durrësit kurora e gjelbër gjendet në kodrën mbi qendrën e banuar. Në një parcelë në trajtë pylli, nisi rënia e pemëve dhe puna për ngritjen e 4 pallateve, me nga 5 kate secili. Banorët e lagjes përreth kërkuan në gjykatë shfuqizimi ne lejes së ndërtimit, me argumentet se toka ishe e pa qëndrueshme, po priteshin pemët dhe rrezikohej arkeologjia. Pak kohë pasi Gjykata e Apelit i hapi dritën jeshile projektit, në grupin e Whats Up-it të banorëve, u shkruajt mesazhi, ‘erdhën punëtorët’!

“Të gjithë banorët dolën aty, duke debatuar, deri sa pezulluan punimet dhe prerja e pemëve. Kjo mund të bëhej vetëm në një periudhë x dhe u detyruam ta nxirrnim në media që të reagonin institucionet, megjithëse nuk reaguan fare”, tregon Jola Hysaj, shtëpia e së cilës është në këmbët e pallateve që po ndërtohen.

“Aktivizmi mediatik” është një kategori e gjerë aktivizmi, që përdor median dhe teknologjitë e komunikimit për lëvizjet shoqërore dhe politike. Ai lidhet me publikimin e lajmeve në faqet e internetit, krijimin e videe, audiove dhe formave të tjera të publikimeve mediatike.

“Secili nga ne ka detyrat e veta, kemi ngritur një industri tonën, është “institucioni i Kodër-Vilës”. Dikush merret me pjesën e sizmiologjisë, tjetri merret me gjeologjinë, dikush me IKMT-në, me median, filmimet, etj.”, shpjegon Jola, me profesion lektore e gjuhës angleze.

Kjo është një betejë që do edhe financim. Secili nga banorët paguan në mënyrë të përpjesëtuar kuotën e tij. Janë pajtuar dy avokate për ndjekjen e çështjes në gjykatë. Pjesa më e vështirë për aktivizmin qytetar është ngritja e një barrikade të fortë ndaj presioneve të jashtme.

“Presioni ka qenë i jashtëzakonshëm. Njërit nëpërmjet punës, dikujt përmes taksave, pasi po flasim për një grupim banorësh që kanë të bëjnë me institucionet dhe në rast se dikujt i pret anën financiare, i ‘ke marrë jetën’. Edhe pse ka ndodhur kjo në 2-3 raste, ne jemi munduar t’i gjejmë punë”, tregon Hysaj.

“Është ndërlidhja e qytetarit aktiv me interesat personale dhe mos përgjegjësia personale, që ka bërë të mos ketë zë. Politika në Shqipëri e ka atrofizuar, e ka tharë aktivizmin”, analizon me kujdes Kaludio Hyseni.

Por stepja nga këto faktorë nis të bie kur banorët organizohen në grupe të mëdha. Projekti i pallateve në Kodër-Vilë prek rreth 200 familje të zonës. “Pasi ne bëmë këtë lloj organizimi, shumë qytetarë të tjerë nisën të na thonë hajdeni edhe për hallet tona. Kam edhe unë pronën këtu thotë dikush, po si t’ia bëjmë, si të veprojmë”, tregon Hysaj duke qeshur.

Aktivizmi ekonomik

15 kilometra larg Tiranës gjendet fshati Mënik. Me ardhjen e demokracisë shumë nga banorët u zhvendosën nga Mënik-Kodër, për të ndërtuar banesa në fshatin e ri, Mënik-Fushë. Lidhja me tokën bujqësore është shpesh motivi i të jetuarit në fshat. Vit pas viti rruga për në Mënik-Kodër degradonte, deri sa rrezikoi të humbiste gjurmën.

Altin Hysa klasën e tetë e përfundoi në fshat. Pak vite pas studimeve të larta në Turqi, e gjeti veten në sektorin e veshjeve, duke administruar sot një zinxhir dyqanesh në Shqipëri dhe Kosovë. Rruga prej 2 km nga Mënik-Fushë, deri në kodër, ishte kthyer në të pa kalueshme nga automjetet. Zhytur në baltën e dimrit, i mbeti gjatë në mendje Altinit.

“Në këmbë mbante rreth 50 minuta dhe fshati ka rreth 250 familje, me afro 1000 banorë”, shpjegon ai. Në fshat u rikthye këtë verë, së bashku me një projekt që e riktheu rrugën në gjendje të kalueshme.

“Banorët bënë festë!”, tregon Altini duke qeshur, teksa duket i kënaqur që riktheu shpresën për banorët e Mënikut. Ai nuk është mjaftuar vetëm në bamirësi, por e ka parë si një lloj aktivizmi, duke kontribuar aty ndër vite. “Sikur çdo biznesmen të investonte në fshatin nga ka prejardhjen, janë pak para për biznesin, por që ndryshon shumë gjëra për fshatin”, përfundon bisedën.

Aktivizmi mjedisor

Me shtimin e dendësisë urbane në fillim të viteve’ 90, mbetjet u kthyen në një problem që mori zgjidhje përmes grumbullimit në një fushë të hapur në veri të Durrësit. Asgjësimi përmes djegies ishte kthyer në normalitet, teksa helmonte ajrin që thithnin i madh e i vogël. Në vitin 2013 hapi dyert kampusi i Universitetit “Aleksandër Moisiu”, vetëm 2 km larg fushës së mbeturinave.

“Ky tym me erë të pakëndshme dhe asfiksuese, vinte nga djegia e plastikës, metaleve, kafshëve të ngordhura, ilaçeve apo baterive”, kujton Mariglen Qorri. Për 4 vite studioi në auditorë me dritare të mbyllura, për t’i shpëtuar gazrave që lëshonin mbeturinat që digjeshin pa ndërprerje.

“Ne e diskutonim me kolegët dhe do të linim punën sepse nuk mund të rrezikosh shëndetin”, tregon Dorina Asllanaj, lektore pranë Fakultetit të Shkencave Politike-Juridike.

Një grup prej 2-3 studentësh u futën auditor më auditor, për të njoftuar një protestë studentore kundër ndotjes. “Shumica e studentëve shpreheshin, kot të reagojmë pasi asnjë nuk do na dëgjoj dhe asgjë nuk do ndryshoj”, kujton Marigleni. Më 2 nëntor 2018, për rreth një orë qindra studentë, me pankarta në duar, “Duam dije, jo vdekje”, protestuan për vendgrumbullimin që është kthyer në një bombë mjedisore, pranë kërthizës së zonës të banuar të Porto-Romanos.

“Kërkesa e parë ishte ndalimi i djegies së mbeturinave. Kishte vite që ndodhte dhe u ndalua për 2 ditë. Shumë kolegë më thoshin, kot lodhesh se Shqipëri hesapi, ata e dinë që digjen dhe e bëjnë vetë. Por në fakt ndodhi”, tregon duke qeshur Dorina Asllanaj, që së bashku me pak pedagogë ju bashkuan protestës.

Aktivizmi mjedisor i referohet bashkimit të grupeve të ndryshme të individëve dhe organizatave, që punojnë së bashku në fushat sociale, shkencore dhe politike, me qëllim adresimin e shqetësimeve mjedisore.

“Mendoj se gjithmonë duhet pjesa ligjore, pasi më duket se kur mbetet vetëm tek protestat, nuk shkon deri në fund çështja, që të marrë një zgjidhje ligjore”, shpegon Dorina Asllanaj, avokate e studentëve dhe banorëve, në procesin gjyqësor që kanë nisur me mbështetjen e “Klinikës së Ligjit Durrës”, ndaj bashkisë së qytetit, si përgjegjëse për fushën e mbeturinave.

Në Shqipëri aktivizmi ka filluar të marrë vëmendjen e duhur përmes një date të dedikuar, 22 tetor, krahas akteve të panumërta të jetës së përditshme. Çdo vit në Sheshin Skënderbej mblidhen aktivistë dhe Organizata Jo-qeveritare nga i gjithë vendi, në  “Ditën Kombëtare të Aktivizmit” që synon të ofrojë përvojën dhe njohuritë e organizatave lokale të shoqërisë civile, për të sjellë ndryshime në komunitet. Aktiviteti organizohet nga “Co-PLAN – Instituti për Zhvillimin e Habitatit”, në bashkëpunim me Zyrën e Marrëdhënieve me Publikun të Ambasadës së SHBA-së në Tiranë.

Aktivizmi i mbështetur përmes grandeve

Përgjatë shtratit të Lumit Mat dhe Rrugës së Kombit, shtrihet Miloti. Së bashku me fshatrat ai numëron rreth 17 mijë banorë. Të rinjtë aty pothuajse nuk kanë asnjë mundësi për tu angazhuar në kohën e lirë. Prej vitesh as që flitej më për ambiente sportive dhe sociale.

Rivelino Ismalaj banon në Milot. 33 vjeçari që ka mbaruar studimet për drejtësi vendosi të angazhonte të rinjtë e qytetit dhe banorët, për të adresuar tek pushteti vendor mungesën e terreneve sportive. Me mbështetjen e Organizatës Jo-qeveritare, “Lëviz Albania”, përmes një granti, ai zhvilloi takime dhe propozime konkrete në gjashtë muaj, përgjatë vitit 2018.

“Nuk di të them nëse u arrit një zgjidhje, pasi ambientet nuk janë ndërtuar, por planifikim dhe premtime na kanë bërë, plus edhe verifikime në terren, se ku mund të ndërtohet fusha dhe këndi sportiv”, tregon Rivelino.

33 vjeçari shprehet se do e vijojë aktivizmin e tij, duke kërkuar që projekti të përfshihet në buxhetin e vitit 2020. Banorët e Milotit nën shembullin e tij kanë nisur të organizohen edhe për probleme të tjera, duke u nisur nga iniciativat individuale.

“Në një qytet si Miloti, mendoj se është shumë i rëndësishëm aktivizmi, pasi në qytetet e vogla nuk operojnë shumë organizata dhe projekte të tjera, prandaj ju takon banorëve të ngrenë problematikat e tyre”, shprehet Rivelino.

Aktivizmi i vetë-financuar

Klaudio Hyseni lidh biçikletën në Sheshin Liria. Drejton trupin dhe vjen drejt nesh i vetëkënaqur. Së bashku me disa djem e vajza që përdorin biçikletën, në vitin 2015 krijuan një grupim, pagëzuar me emrin “Bicycle Durrës”. Pas kërkesave zyrtare, peticioneve, përballjeve publike dhe protestave, sot kanë ndikuar që bashkia Durrës të vendosë vend parkime për biçikletat në mbarë qytetin.

Aktivizmi lidhet me përpjekjet për të promovuar, penguar apo ndërhyrë në reformat sociale, politike, ekonomike ose mjedisore, me qëllimin për të sjellë ndryshime në shoqëri. Ai mund të nis nga çdo qytetar, për probleme nga më utilitaret, duke u grupuar dhe krijuar lëvizje që sjellin ndryshime në jetën e mijëra njerëzve.

Nismat e ndërmarra në kuadër të aktivizmit qytetar në Shqipëri shpesh organizohen mbi bazën e financimit përmes grandeve nga Organizatat Jo-Qeveritare. Por pasja e një financimi të sigurt nuk është kusht për aktivizmin, teksa ai mund të realizohet mbi baza vullnetare dhe të vetë-financohet nga organizatorët e lëvizjes.

“Bicycle Durrës” i ka të ndara detyrat e organizatorëve sipas profesionit përkatës. Ata kontribuojnë duke e vetë-financuar lëvizjen që lobon për infrastrukturë biçikletash në qytet. Për Klaudion aktivizmi, “Është gjaku i të gjithë shoqërisë, ndryshe kthehet në një shoqëri të rrezikshme”. Mendohet pak dhe shton, “Aktivizmi është zëri që përçohet tek institucionet për përcjelljen e zërit të qytetarëve. Përmes tij demokracia ka ardhur deri në këtë nivel”.

Aktivizmi i komunitetit

Në trupin e “drurit të Danit”, majë një kodre që dominon fshatrat e Fushë-Bulqizës, është lidhur një pllakë mermeri. Një kontratë e firmosur në vitin 2015 brenda zyrave të ministrisë së Mjedisit dhe bashkimit të disa kompanive për të shfrytëzuar masivin pyjor “Sheshe Bulqizë”, çoi në konflikt banorët me kompanitë private.

Pllaka e mermertë i dedikohet rezistencës së banorëve dhe dëshmon lidhjen me malin, ku marrin drutë e zjarrit, grumbullojnë ushqim për bagëtitë, mbledhin çaj dhe mbi të gjitha pemët parandalojnë ortekët e borës në dimër.

Në tre vite rreth 3000 banorë e adresuan problemin e tyre përmes protestave, takimeve, ankesave, peticioneve, medias dhe rrjeteve sociale. Në verën e vitit 2018, për të mbrojtur pyllin e fundit të paprekur në Bulqizë, në rresht të parë u vendosën gratë e 3 fshatrave.

“U mboldhëm të gjitha gratë e fshatit dhe vendosëm ta rujm ne malin. U nisëm n’mal të gjitha. Kemi ec 5 orë dhe kemi nejt gjithë natën roje”, tregon Nadire Dedja, teksa i dridhet buza. Ajo banon në fshatin “Kodra e Danit”.

“Por e veçanta ishte që u përfshi edhe një grup personash me ndikim në media, sport, juristë, që ishin me origjinë nga zona dhe që dhanë një kontribut shumë të rëndësishëm”, shpjegon Sami Curri, me profesion gazetar.

Pas më shumë se katër vitesh përplasje të banorëve me kompaninë që kishte marrë koncesionin, protestave, shoqërimeve në polici, ministria e Turizmit dhe Mjedisit e pezulloi koncesionin. “Në po të njëjtën zonë ka pasur disa projekte për ndërtim HEC-esh. Banorët bllokuan disa herë mbledhjet në Këshillin Bashkiak të Bulqizës, që të mos lejoheshin projekte të tilla”, shpjegon aktivisti 24 vjeçar, Sami Curri.

Aktivizmi për trashëgiminë kulturore dhe përmes internetit

Ndërtimi i një sheshi të ri publik nga bashkia Durrës, me një “velë” prej betoni, solli erëra të forta dhe dallgë në opinionin publik të qytetit të qetë buzë Adriatikut. Projekti me vlerë 6 milion dollarë trazoi stomakun e shumë qytetarëve, para syve të të cilëve po dëmtoheshin zbulime arkeologjike që datojnë se paku nga periudha romake.

“Aktiv për Durrësin”, një lëvizje kryesisht me të rinj të qytetit nisi organizimin e protestave që synonin ndalimin e punimeve dhe marrjen në mbrojtje të arkeologjisë. Ata kanë sot një faqe në rrjetin social Facebook, por në adresë tjetër nuk i gjen!

*Luther Blissett e takojmë jo larg “Velierës”. Në një lokal buzë detit. Ditë e diel dhe fëmijët gëlojnë në verandën e lokalit. Mban një bluzë me kapuç. Pa ja përtuar, nis të tregojë se për të, “Aktivizmi është palestër për shoqërinë, palestër për individin dhe për një gamë shumë më të gjerë kauzash. Këto lloj formash ndihmojnë gjithmonë e më tepër në mbajtjen e një shoqërie sa më pluraliste”.

Lëvizja pati shtrirje virtuale, duke raportuar me foto dhe video zhvillimet rreth projektit. Përmes internetit u nënshkrua një peticion që kërkonte ndalimin e punimeve. Fuqia e “Aktivizmit të internetit” erdhi me protestat e Pranverës Arabe, në vitin 2010. Teknologjia e rrjeteve sociale u përdor nga aktivistët qytetarë për të anashkaluar mediat e kontrolluara nga shteti dhe për të komunikuar drejtpërdrejtë me pjesën tjetër të shoqërisë.

Luther Blissett është rreth të tridhjetave dhe shpjegon se, “Në shkollën 9 vjeçare fëmijët fillojnë të mësojnë vlerat, në gjimnaz nisin t’i praktikojnë dhe kur vjen momenti i universitetit, duhet t’i shfaqin këto lloj vlerash. Janë çështje që duhen ushqyer përgjatë jetëgjatësisë së njeriut”.

Në faqen në rrjetin Facebook të grupimit,raportohet edhe për shqetësime të tjera të qytetit, duke u kthyer në një forum diskutimi. Po ashtu ngjason me një dritare denoncuese për shqetësimet që prekin qytetarët.

“Ky është një drejtim që e zgjedhin disa njerëz, përfitimi më i madh i këtij anonimiteti nuk është fakti i mburojës, por më e rëndësishme është të mos qenurit në krye të një lidershipi, të një figure, por mbi të gjitha të krijuarit të një vaske të madhe ku hidhen kritika dhe vlon opinoni i ndryshëm”, janë fjalët e fundit të Luther Blissett, përpara se të shkrihet me turmën e njerëzve në Shëtitoren Taulantia.

_______

SHËNIME:

* Ky shkrim synon njohjen me peizazhin e aktivizmit në Shqipëri, përmes shembujve konkretë, që paraqesin sfidat e arritjet për përmirësimin e shoqërisë shqiptare dhe organeve qeverisëse. Shkrimi u përgatit me mbështetjen e “Co-PLAN – Instituti për Zhvillimin e Habitatit”, në kuadër të “Ditës Kombëtare e Aktivizmit” (22 tetor 2019).

* Luther Blissett është një emër me përdorim të shumëfishtë, një “yll popi i hapur”, i adoptuar në mënyrë informale nga qindra artistë dhe aktivistë në të gjithë Evropën dhe Amerikën, që nga viti 1994. Me këtë pseudonim u identifikua një nga organizatorët e grupimit “Aktiv për Durrësin”, për të ruajtur anonimatin.

* Fotografia në krye të shkrimit: Protestë e “Bicycle Durrës” përpara bashkisë Durrës, me kërkesën për ndërtimin e pistave të biçikletave. 15 shtator 2019. Foto Geri Emiri

The post Aktivizmi në Shqipëri midis sfidave dhe arritjeve, si po e përmirëson shoqërinë first appeared on Amfora.