Ai quhej Lev Vigotsky dhe nuk ishte thjesht një psikolog, por një njeri që kuptoi (ndoshta i pari) se mendja njerëzore nuk zhvillohej në boshllëk – ajo rritej në mes të njerëzve, në mes të diskutimeve, kulturës, pra në mes të shoqërisë. Vigotsky e pa zhvillimin njerëzor si një proces të thellë shkëmbimi.

Ndryshe nga shumë teoricienë të kohës së tij, ai nuk besonte se fëmija rritej vetëm duke mësuar nga përvoja personale apo duke ndjekur një cikël biologjik të paracaktuar. 

Ai besonte se fëmija e krijon personalitetin e tij përmes kontaktit me tjetrin. Kjo ide e thjeshtë, por tronditëse për kohën, do ta bënte atë një nga figurat më me ndikim në psikologjinë e shekullit XX.

Shoqëria si laboratori i mendjes

Në thelb të filozofisë së Vigotskyt qëndron koncepti që zhvillimi njohës është një proces shoqëror. Ai thoshte se çdo funksion psikologjik – kujtesa, të menduarit, vëmendja – lind fillimisht si një proces social dhe vetëm më vonë bëhet individual.

Nëse një fëmijë mëson të zgjidhë një problem matematikor, fillimisht ai e bën këtë me ndihmën e një të rrituri: mësuesit, prindit apo një shoku më të aftë. Me kohë, mënyra e të menduarit të tjetrit bëhet pjesë e mënyrës së tij të të menduarit.

Pra, njohuria nuk është një pasuri (apo pasurim) privat, por një trashëgimi e përbashkët kulturore që çdo brez e përvetëson përmes ndërveprimit.

Kjo qasje ishte revolucionare sepse sfidonte teoritë dominante të kohës, si ajo e Jean Piaget-it, i cili e shihte zhvillimin mendor si një proces biologjik të brendshëm të individit.

Vigotsky, përkundrazi, e shihte mendjen si një produkt kulturor, një strukturë që merr formë në marrëdhënie me botën shoqërore që ka përballë dhe me të cilën është në kontakt.

“Zona e Zhvillimit të Afërt”

Një nga idetë më të njohura të Vigotskyt është Zona e Zhvillimit të Afërt (ang. “Zone of Proximal Development” apo ZPD). Ai e përshkruante këtë si distancën mes asaj që fëmija mund të bëjë vetëm dhe asaj që mund të bëjë me ndihmën e dikujt tjetër.

Në këtë hapësirë të ndërmjetme ndodh zhvillimi i vërtetë. Nuk është mësimi i tepërt që ndihmon, as ai shumë i pakët, por pikërisht marrëdhënia me mësuesin, prindërit dhe shokët. Në këtë sens, Vigotsky i dha mësuesit një rol thelbësor: jo si transmetues informacioni, por si udhëheqës i procesit të mendimit, si një “partner në eksplorim”.

Kur një mësues i shpjegon një koncept nxënësit, ata të dy janë në “zonën e zhvillimit të afërt”: njëri mëson, tjetri ndihmon; por edhe ndihmësi mëson diçka për mënyrën se si të tjerët mësojnë. Kështu, mësimi bëhet një proces i dyfishtë i rritjes intelektuale.

Gjuha si ura midis mendjes dhe botës

Për Vigotskyn, gjuha ishte instrumenti më i fuqishëm i mendjes. Ai besonte se përmes fjalëve ne nuk shprehim vetëm mendime – ne i krijojmë ato.

Në fillim, fëmija përdor gjuhën për të komunikuar me të tjerët (p.sh. “mami, dua ujë!”), por me kohë ai mëson ta përdorë atë për të komunikuar me veten dhe më vonë kjo transformohet në mendim të brendshëm.

Ky proces është si ndërtimi i një ure që e lidh botën e jashtme me atë të brendshme. Gjuha nuk është thjesht mjet komunikimi; është mjeti për të ndërtuar vetëdijen, vetveten. Pa gjuhë, nuk do të mund të organizonim mendimet tona, të planifikonim apo të reflektonim.

Kjo ide ka ndikime të mëdha në edukim: mësuesit që e kuptojnë këtë përdorin dialogun si mjet për të nxitur të menduarit. Diskutimi, pyetjet, bisedat – këto nuk janë thjesht aktivitete klasike, por mekanizma zhvillimi mendor. Dija nuk jepet, ajo ndodhet tashmë brenda secilit në pritje për të dalë jashtë tij.

Instrumentet psikologjike dhe kultura

Një tjetër ide thelbësore e Vigotskyt është ajo e instrumenteve psikologjike – mjete mendore që njerëzit krijojnë për të kontrolluar dhe përmirësuar proceset e tyre njohëse. Gjuha është më e rëndësishmja, por ka edhe të tjera: shkrimi, numrat, simbolika, arti, ritet fetare, madje edhe mjetet teknologjike.

Përmes këtyre instrumenteve, njeriu nuk lidhet më drejtpërdrejt me realitetin si kafshët, por përmes një rrjeti simbolesh kulturore dhe teknologjike. Pra, çdo akt mendimi është në një farë mënyre i ndërmjetësuar nga kultura dhe teknologjia.

Në këtë kuptim, Vigotsky ishte një mendimtar thellësisht humanist: ai pa te njeriu të vetmen qenie që mund të kishte pavarësi nga natyra, madje ta fabrikonte atë.

Mosha biologjike dhe ajo mendore

Lev Vigotsky e kuptoi herët se zhvillimi mendor nuk është vetëm një proces biologjik që ndodh vetvetiu, si për shembull rritja e flokëve apo e kockave. Trupi rritet me kohën, por mendja rritet vetëm përmes kontaktit me tjetrin dhe mbi të gjitha përvojës.

Ai bëri dallimin e qartë midis moshës biologjike, që përcaktohet nga proceset natyrore të trupit, dhe moshës mendore, që përcaktohet nga mënyra se si njeriu mëson, përjeton dhe kupton botën përreth.

Në mendimin e tij, përvoja është ajo që aktivizon potencialet e mendjes. Dy fëmijë mund të kenë të njëjtën moshë biologjike, por të kenë zhvillim mendor krejt të ndryshëm në varësi të përvojave që kanë pasur.

Njëri mund të ketë jetuar në një mjedis të pasur me biseda, lojëra, libra dhe njerëz që e nxisin të mendojë; tjetri mund të ketë përjetuar mungesë stimulimi, frikë apo izolim. Për Vigotskyn, këto ndryshime përvojash formësojnë vetë strukturën e mendjes.

Ai nuk e shihte përvojën thjesht si diçka që shton njohuri, por si një fuqi që ndryshon mënyrën e të menduarit dhe të relacionuarit. Përvoja shoqërore, sidomos ndërveprimi me njerëz më të aftë, është themeli mbi të cilin ndërtohet zhvillimi mendor.

Pikërisht për këtë arsye ai thoshte se mësimi paraprin zhvillimin – përvoja e re krijon mundësi të reja mendimi, të cilat më pas stabilizohen në struktura të qëndrueshme njohëse. Në thelb, Vigotsky na mëson se mosha mendore nuk matet me vite, por me përjetime.

Një njeri që jeton shumë, por pa reflektim e ndërveprim, mund të mbetet fëmijë në mendje; ndërsa një fëmijë që është ekspozuar ndaj përvojave të pasura, dialogut dhe sfidave, mund të tregojë një pjekuri që i tejkalon vitet. Kështu, përvoja për Vigotskyn është jo vetëm mësuese, por forca që formëson vetë mendjen njerëzore.

Një jetë e shkurtër, një ndikim i gjatë

Vigotsky jetoi vetëm 37 vjet. Ai vdiq në vitin 1934 nga tuberkulozi, por në atë kohë kishte shkruar më shumë se shumë njerëz që jetuan trefish më gjatë. Idetë e tij u censuruan për një kohë të gjatë në Bashkimin Sovjetik, sepse mendimi i tij nuk përputhej plotësisht me doktrinën marksiste zyrtare të kohës.

Ai ishte një armik në Rusi sepse nuk iu nënshtrua kurrë neo-inkuizicionit bolshevik. Vetëm dekada më vonë, në vitet ’60, psikologët perëndimorë zbuluan thesarin që Vigotsky kishte lënë pas.

Sot, idetë e tij janë themel i shumë praktikave moderne të edukimit dhe psikologjisë. Mësimdhënia bashkëpunuese, tutorimi, mësimi përmes dialogut – të gjitha mbështeten në parimet e tij.

Ai i mësoi botës se truri nuk rritet në izolim, por në marrëdhënie me të tjerët; se çdo fëmijë është një mundësi dhe një gjeni, nëse i jepet udhëheqja e duhur.

The post Lev Vigotsky: Çdo fëmijë është një gjeni first appeared on Amfora.

Në këtë kontekst, dialogu me zëra me përvojë diplomatike, si ish-ambasadori Arben Çejku, bëhet i domosdoshëm për të sjellë më shumë qartësi dhe perspektivë mbi zhvillimet që ndikojnë drejtpërdrejt shqiptarët në rajon dhe më gjerë. Një bisedë që ju ftojmë ta ndiqni.

Ekipi realizues

Producent: Geri Emiri
Ideja dhe moderimi: Ruel Domi
Video-produksioni: Ekipi i Medias Amfora

The post Shqiptarët në Ballkan-“Diskuto”| Ep. 13 first appeared on Amfora.

Kush është Aleksandër Dugin?

Për të kuptuar Duginin, duhet të hysh në një botë ku hartat nuk janë thjesht kufij, por vija fronti në një luftë shpirtërore midis Lindjes dhe Perëndimit.

Lindur në Moskë në vitin 1962, në zemër të Bashkimit Sovjetik, Dugin u rrit në një familje ushtarakësh. Megjithatë, ai nuk u bë kurrë një “homo sovieticus” tipik. Që në rini, u tërhoq nga e ndaluara: tradicionalizmi integral, misticizmi dhe autorët e “Rrymës së Djathtë” evropiane që ishin tabu në sistemin komunist. Ky rebelim fillimisht nuk ishte ndaj liberalizmit perëndimor, por më shumë një përqafim i së kaluarës së lavdishme ruse dhe autoritarizmit perandorak.

Vepra e tij kulmore, Themelat e Gjeopolitikës, botuar në vitin 1997, shërbeu si një manual për ambiciet ruse pas rënies së Murit të Berlinit. Në këtë libër, Dugini nuk flet për paqe, por për “Eurasianizmin”. Ai e sheh botën si një përplasje të përhershme midis “fuqive të detit” (atlantistët, kryesisht SHBA dhe Britania, që përfaqësojnë tregtinë dhe liberalizmin) dhe “fuqive të tokës” (Eurasia, me Rusinë në qendër, që përfaqëson hierarkinë dhe traditën).

Ai beson se fuqitë e tokës (Behemothi – Rusia, Gjermania, Kina) duhet të krijojnë hapësirat e tyre për t’u mbrojtur nga fuqitë e detit (Leviatani – SHBA, Britania), të cilat përdorin tregtinë dhe teknologjinë për të “pushtuar” shpirtërisht popujt. Për Duginin, misioni i Rusisë është të bashkojë dy kontinentet kundër “hegjemonisë korruptuese” të Perëndimit.

Narracioni i jetës së tij ndryshoi rrënjësisht me ardhjen në pushtet të Vladimir Putinit. Edhe pse marrëdhënia e tyre mbetet subjekt spekulimesh – disa thonë se ai është këshilltari hije, të tjerë se është thjesht një zhurmues margjinal – idetë e tij filluan të reflektoheshin në retorikën zyrtare ruse. Termat si “Bota Ruse” (rus. “Russkiy Mir”) dhe kundërshtimi i hapur ndaj vlerave liberale perëndimore mbajnë vulën e tij filozofike.

Ai propozoi “Teorinë e Katërt Politike”, duke pretenduar se pas dështimit të liberalizmit, komunizmit dhe fashizmit, bota ka nevojë për një rrugë të re që bazohet te identiteti kombëtar dhe kundërshtimi i globalizmit. Libri “The Great Awakening Vs the Great Reset” është një manual politik i mirëfilltë ku ai propozon metodologjinë politike se si mund të shkohet te Teoria e tij e Katërt Politike.

Jeta e tij nuk ka qenë vetëm debate akademike, por edhe tragjedi e vërtetë. Në vitin 2022, vajza e tij, Daria Dugina, humbi jetën në një atentat me makinë në periferi të Moskës. Për Duginin, kjo nuk ishte vetëm një humbje prindërore, por një “sakrificë në altarin e idesë ruse”. Ai u shfaq në varrimin e saj jo si një njeri i thyer, por si një profet akoma më i vendosur, duke thirrur për fitore totale dhe transformim rrënjësor të shoqërisë ruse.

Sot, Aleksandër Dugin vazhdon të shkruajë dhe të ligjërojë, duke u shfaqur si një figurë gati mitologjike. Për kritikët, ai është arkitekti i një ideologjie të rrezikshme që ushqen konfliktet moderne. Për ndjekësit e tij, ai është mbrojtësi i fundit i traditës përballë asaj që ai e quan “nihilizëm perëndimor”. Vepra e tij mbetet një çelës i rëndësishëm për të kuptuar tensionet gjeopolitike të epokës sonë dhe rikthimin e Rusisë drejt një identiteti që kërkon të sfidojë rendin botëror.

Aleanca e shenjtë

Te libri “The Fourth Political Theory”, Aleksandër Dugin propozon një “Aleancë të Shenjtë” (ose Aleancë Strategjike) midis feve tradicionale si pjesë e projektit të tij dhe “Teorisë së Katërt Politike”. Kjo nuk është një shkrirje mekanike e feve në një të vetme dhe as një filozofi eklektike apo sinkretike, por një front i përbashkët, një aleancë e mirëfilltë kundër asaj që ai e quan “Moderniteti”, “Liberalizmi” dhe “Globalizmi”.

Sipas Duginit, të gjitha fetë tradicionale (Ortodoksia, Islami tradicional, Judaizmi hasidik, Hinduizmi, etj.) ndajnë një armik të përbashkët: botën perëndimore moderne laike, e cila ka shkatërruar kuptimin e të Shenjtës. Ai propozon që këto fe të lënë mënjanë mosmarrëveshjet teologjike për t’u bashkuar gjeopolitikisht kundër Perëndimit atlantist.

“Armiku i përbashkët na bashkon… Ne duhet të krijojmë aleanca strategjike për të përmbysur rendin aktual të gjërave – gjithçka që është fytyra e Bishës, e Antikrishtit apo Daxhallit.” – shkruan ai te The Fourth Political Theory.

Kuptohet që një qëndrim i tillë i shkon shumë përshtat frontit të brendshëm rus, i cili ka nevojë për një armik të jashtëm për t’u bashkuar. Kjo në kuadër të një heterogjeniteti të jashtëzakonshëm që ka brenda saj.

Për shembull, nuk duhet të harrojmë se në Rusi ‘vetëm’ 67% e popullsisë janë të krishterë. Aty jetojnë gjithashtu rreth 10 milion myslimanë, 1.8 milion paganë, 700.000 budistë, 100.000 hebrenj, etj. Në këtë kontekst, thirrja e Dugin ka shumë kuptim sepse i shërben politikës së brendshme ruse për të ruajtur kohezionin social dhe për të forcuar identitetin kombëtar rus.

Gjithashtu, Dugin dhe politika e jashtme ruse e dinë shumë mirë se aleatët më të ngushtë të Rusisë kanë qenë dhe janë aktualisht vendet arabe me shumicë myslimane si Egjipti, Algjeria, Siria, Irani, etj. Ndaj idetë e Dugin shkojnë edhe për të forcuar një front të jashtëm dhe ndihmojnë koniunkturën gjeopolitike të Moskës, e cila jo gjithmonë mund të mbështetet te burimet natyrore dhe ekonomike për të ruajtur hegjemoninë në disa zona të botës.

Sa më sipër ndodhet qartësisht e shprehur edhe në një dokument zyrtar të Ministrisë së Jashtme ruse të titulluar The Concept of the Foreign Policy of the Russian Federation, i publikuar në mars të vitit 2023 dhe aktualisht i aksesueshëm online.

Koncepti “Grossraum”

Dugin merr nga filozofi i nazizmit Carl Schmitt konceptin e “Grossraum” apo “Hapësirave të Mëdha” – siç mund ta quajmë në shqip. Sipas tij, Grossraum është një hapësirë e gjerë gjeografike që bashkohet rreth një fuqie apo ideje qendrore. Për shembull, duke qenë se Ballkani është një territor i banuar kryesisht nga popullsi sllave dhe ortodokse, atëherë gadishulli duhet të jetë pjesë e Grossraum-it rus.

Brenda një Grossraum-i mund të ketë fe të ndryshme (si Ortodoksia dhe Islami), por ato duhet të bashkohen kundër “anti-kulturës” djallëzore të globalizmit liberal. Sipas tij, vetëm një hapësirë e madhe që ka armë bërthamore, burime energjetike dhe një ushtri masive mund të quhet vërtet e lirë.

Si do të shohim më poshtë, Dugin e konsideron Shqipërinë pjesë të Grossraum-it rus, me përjashtimin se – ndryshe nga sa ndodh me disa vende të tjera – këtu ka një shumicë relative myslimanësh që ai po i fton në Aleancë kundër Daxhallit.

Pra, sipas tij, myslimanët shqiptarë duhet të zgjedhin të rreshtohen në krah të Rusisë dhe të futen nën mbrojtjen e saj për të luftuar të keqen e madhe që, sipas tij, është Europa dhe Amerika.

Nuk thotë ndërkohë se vetëm 30 vite më parë shqiptarët myslimanë masakroheshin pa dallim moshe dhe gjinie nga aleatët e tyre më të ngushtë dhe se Grossraumi i tij ka tentuar sistematikisht t’i asgjësojë myslimanët shqiptarë që nga koha e Romanovëve. Nuk thotë as që Shqipëria, që prej vitit 2022, konsiderohet nga qeveria ruse një vend armik (jo kundërshtar, por armik!).

Dezinformimi historik

Dugin e kupton se pengesa më e madhe për futjen e vendeve si Shqipëria në hapësirën e ndikimit rus është historia. Ndaj ai propozon, në rastin më të mirë, një rishikim të historisë dhe, në rastin më të keq (që ne besojmë se është edhe rasti i tij), një deformim të saj.

Në këtë version të ri të historisë, këshilltari i Putinit kërkon të faktorizojë, zmadhojë apo mitizojë disa elemente të përbashkëta që shqiptarët tashmë i ndajnë me Rusinë, si për shembull feja, dhe t’i instrumentalizojë ato në funksion të qëllimit të tij politik.

Më konkretisht, në postimin e datës 14 prill 2026, Aleksandër Dugin shkruan se Fan Noli është themeluesi i Shqipërisë moderne. Kujdes! Ai nuk shkruan i “shtetit shqiptar” apo i “Kishës Autoqefale Shqiptare”, por i “Shqipërisë moderne”.

Gjithashtu duhet të bëhet kujdes se si ai e përshkruan Fan Nolin. Jo si një ortodoks, por si një “prift ortodoks”, duke tentuar të lidhë Shqipërinë moderne me institucionin kishtar. Duke qenë se edhe rusët janë ortodoksë si Fan Noli, atëherë ne nuk duhet të kemi frikë prej tyre.

Sigurisht që nuk dua të bie në grackën e Dugin dhe të debatoj në lidhje me pohimet e tij. Fan Noli dhe komuniteti ortodoks kanë një peshë të jashtëzakonshme në krijimin e Shqipërisë moderne. Historia e Shqipërisë nuk do të harrojë kurrë as punën dhe sakrificën e qindra ortodoksëve të tjerë, si për shembull Kostandin Kristoforidhi, Jani Vreto, Pandeli Sotiri, Stath Melani, Kristo Negovani, etj.

Por medalja e meritës për krijimin e Shqipërisë moderne nuk mund t’i varet kurrë në qafë një njeriu apo një komuniteti të vetëm. Ajo është produkt i sakrificës dhe punës së një ushtrie të madhe intelektualësh, pa dallim feje, gjinie dhe krahine. Dhe kushdo që tenton ta reduktojë atë si produkt të punës së një njeriu të vetëm, është në fakt duke manipuluar historinë.

Neo-Antishqiptarizmi

Postimi i Dugin, edhe pse nuk ka gjetur jehonë në median shqiptare, nuk është një ngjarje e vogël. Ajo bën të dukshme luftën e nisur nga rusët dhe një pjesë e rëndësishme e fuqive lindore (Kina, Irani, por edhe Turqia) kundër shqiptarëve prej të paktën dy dekadash. Në këtë luftë të re nuk synohet dobësimi, përçarja, asgjësimi apo shfarosja e faktorit shqiptar, por asimilimi i tij.

Kalimi në sferën (Grossraum!) e influencës lindore. Turqit na quajnë vëllezër. Rusët simpatizojnë figurat tona patriotike. Kinezët flasin për lidhjet kulturore dhe bashkëpunimin ekonomik, ndërsa iranianët pretendojnë se po luftojnë për demokracinë tonë, duke na çliruar nga muxhahedinët e Ashraf-III.

Ky antishqiptarizëm i ri ka kuptuar diçka që ndoshta vetë ne shqiptarët nuk e kemi kuptuar ende plotësisht: një pemë e këputur nga rrënjët është një pemë e vdekur! Kurrë asnjëherë Lindja nuk ka qenë aleatja jonë. Kurrë asnjëherë Lindja nuk ka qenë drita jonë. Siç shkruante Naim Frashëri: “Dielli i shqiptarëve lind në Perëndim!”

The post Aleksandër Dugin: Ideologu i antishqiptarizmit modern first appeared on Amfora.

Edhe pse Kushtetuta e Republikës Popullore të Shqipërisë, e miratuar më 11 Janar 1946, garantonte të drejtën për ushtrimin e besimit fetar, në praktikë fetarët përballeshin me kufizime të rrepta dhe presion të vazhdueshëm. 

Shumë nxënës, punonjës dhe priftërinj shqiptarë u detyruan të largoheshin nga institucionet fetare dhe të përqendroheshin në punë ose aktivitete të tjera të lejuara nga shteti, duke u shkëputur nga komunitetet e tyre dhe traditat shpirtërore. 

Klerikët e huaj që ushtronin shërbesat e tyre në Shqipëri u detyruan të largoheshin drejt vendeve si Italia, Greqia dhe Turqia, duke e dobësuar ndjeshëm prezencën e fesë në vend. Përveç largimeve, shumë institucione fetare u mbyllën ose u shndërruan në objekte jo-fetare, si palestra, teatro, magazina apo kafene, duke e bërë të pamundur praktikimin e besimit në mënyrë të hapur.

Kjo fushatë sistematike për persekutim dhe mbyllje të institucioneve fetare synonte jo vetëm të dobësonte autoritetin e klerikëve, por edhe të krijonte një narrativë propagandistike ku feja paraqitej si pengesë për progresin dhe unitetin e popullit shqiptar.

Dy dekada më pas, në 1967, gjimnazistët e shkollës së mesme “Naim Frashëri” në Durrës, shprehën ndaj Enver Hoxhës me një letër urrejtjen mbi ushtrimin e feve të ndryshme në Shqipëri. 

Sipas propagandës komuniste, xhamitë, kishat, teqetë dhe monumente të tjera fetare u shndërruan në objekte kulturore ose u shkatërruan ose u shndërruan në ambjente të jetës së përditshme, si pallate sporti, kafene, teatro, magazina ose kinema. Disa nga shembujt që mund të permendim ju ndodhën konvertimit të xhamisë së madhe të Durrësit, kishës qëndrore të Shkodrës, kishës së Shën Thanasit në Karavasta dhe shumë institucione të tjera. 

Kjo fazë mbylljeje e institucioneve të ndryshme fetare i shërbeu popullit shqiptar ne desinformim, sepse propaganda e kohës e paraqiste transformimin e tyre si një proces “çlirimi” nga ndikimi i fesë, duke i ripërdorur hapësirat fetare për funksione kulturore dhe shoqërore, çka synonte të normalizonte gradualisht mungesën e praktikës fetare në jetën publike.

Përveç fushatave të ndryshme për mbylljen e institucioneve të ndryshme fetare, vazhdimit të persekutimeve ndaj klerikëve fetarë, propaganda komuniste, me anë të burimeve mediatike, letrare dhe vizuale vazhdonte të manipulonte mentalitetin e shqiptarëve, duke shfaqur filma, dokumentarë, dhe vepra propagandistike kundër besimit fetar. 

Njëra prej këtyre dokumentarëve, titulluar E vërteta mbi fenë (1974) e regjisorit Ilo Pando, tregon rolin e besimit fetar në historinë e Shqipërisë nga viti 1912-1967. Ky dokumentar shërbeu si alarmi i parë për ndryshimin e statusit të fesë në kushtetutën e Republikës Popullore të Shqipërisë. 

Për shembull, dokumentari përmend raste të ndryshme të bashkëpunimit të klerëve fetarë në Shqipëri me pushtues dhe politikanë të periudhës së Zogut, që varfëruan dhe poshtëruan nivelet e ulëta të shoqërisë shqiptare.

Gjithashtu, dokumentari vazhdon se si klerët fetarë gjatë Luftës së Dytë Botërore në Shqipëri, klerikët e krishterë dhe myslimanë si Patër Anton Harapi, At Vinçens Prendushi, Don Shtjefën Kurti dhe me rradhë bashkëpunuan me pushtuesit italianë dhe më vonë me gjermanët për të sabotuar Luftën Nacionalçlirimtare kundër pushtuesve nazifashistë.

Por e vërteta nuk qëndron këtu dhe ka pasur shumë polemika që bashkëpunimi midis klerëve të feve të ndryshme në Shqipëri dhe pushtueve nazifashistë ka qënë e rrallë.

Një rast tjetër u shfaq nëpër filmat artistikë shqiptarë. Në filmin Kapedani (1972), një nga momentet interesante qe pjea ku xha Sulo pyet një qytetar të Tiranës për xhaminë e Et’hem Beut, që u ruajt si monument kulture. Dialogu mes tyre vijon kështu:

• Ore çun, xhami është kjo?
• Po pse more xhaxho? Si të duket ty? S’të ngjan si xhami, hë?
• Dhe e njoha si xhami, prandaj po çuditem edhe unë.

Qytetari qesh. Pastaj, xha Suloja vazhdon:

• Ore po qenkeni prapa nga dynjaja juve tiranasit! Neve atje i kemi prishur me kohë.
• Ahh… këtë nuk e prishim ne. Bile e kemi me kimet. Kjo ruhet nga shteti se është e vjetër.
• Edhe unë jam me të. Kështu them edhe unë…

Rasti i kësaj skene interesante dhe propagandistike përçmoi vëmendjen e popullit për braktisjen e besimit fetar dhe rikthimit të jetës së përditshme gjatë periudhës socialiste në Shqipëri. 

Kjo skenë, megjithëse e ndërtuar me tone humori, përçon një mesazh të qartë ideologjik: përmes ironisë, shkatërrimi i objekteve fetare paraqitet si shenjë e “përparimit” socialist, ndërsa ruajtja e Xhamisë së Et’hem Beut justifikohet vetëm si monument kulture dhe jo si hapësirë e gjallë besimi.

Në këtë mënyrë, publiku udhëhiqej të perceptonte fenë si një mbetje të së kaluarës, të tejkaluar nga realiteti i ri socialist. 

Nuk është e rastësishme që filmi Kapedani u vlerësua nga Enver Hoxha, pasi ai përforconte me mjete të buta propagandistike narrativën zyrtare të shtetit ateist: feja nuk sulmohej drejtpërdrejt, por relativizohej dhe paraqitej si diçka folklorike e jo e domosdoshme për shoqërinë socialiste.

Përveç përdorimit të medias filmike, fushatave kundër institucioneve fetare dhe posterave propaganditstike për zgjerimin e propagandës kundër besimit fetar, u fabrikuan edhe histori mbi “operacionet” e Sigurimit kundër meshave dhe lutjeve të fshehta. Një rast tragjik është ai i Dom Shtjefën Kurtit në Kurbin.

Pas lirimit nga burgu i Burrelit në vitin 1963, ai qëndroi disa muaj në Rrashbull të Durrësit dhe më pas shërbeu si prift në famullinë e Gurëzit në Kurbin. 

Pas mbylljes së institucioneve fetare më 1967, mbeti pa punë dhe u detyrua të punonte në Ndërmarrjen Bujqësore të Kurbinit, nën mbikëqyrje të vazhdueshme të Sigurimit. Në vitin 1970 u arrestua në Gurëz, me akuzën absurde se kishte kryer shërbime fetare të fshehta, duke pagëzuar një fëmijë.

Shtypi i kohës përhapi dezinformacion për një “grup armiqësor” në zonën e Gurëzit. 

Pas pushkatimit të tij dhe dënimeve të bashkëpunëtorëve, lajmi u përhap edhe jashtë vendit. Një grua katolike u arratis përmes Jugosllavisë drejt Italisë për ta denoncuar rastin te autoritetet italiane.

Më pas, Papa Vojtila vizitoi Puljan, duke dënuar regjimin shqiptar, ndërsa nga presioni botëror dhe mediatik, Radio Tirana pranoi zyrtarisht ekzekutimin. Ngjarja u bë simbol i persekutimit fetar dhe i manipulimit propagandistik të realitetit në Shqipërinë e asaj periudhe historiko-politike.

Në përgjithësi, pas vitit 1990, propaganda e diktaturës komuniste kundër besimit fetar u zhduk, për shkak të ndryshimeve politike që ndodhën në Europën Lindore dhe Qëndrore, por edhe në Shqipëri, ku rënia e regjimit komunist solli rikthimin gradual të lirisë së besimit dhe hapjen e institucioneve fetare të mbyllura prej dekadash.

Me ndryshimet demokratike në Shqipëri, u rishikua roli i fesë në shoqëri dhe u zbuluan dokumente arkivore që dëshmonin përmasat reale të persekutimit ndaj klerikëve dhe besimtarëve. 

Ky proces ndihmoi në çmitizimin e narrativave propagandistike të periudhës komuniste dhe në rindërtimin e një kujtese historike më të balancuar.

Megjithatë, pasojat e dezinformimit ideologjik vazhduan të ndihen për vite me radhë në mentalitetin shoqëror, duke e bërë të domosdoshme studimin kritik të burimeve mediatike, letrare dhe filmike të asaj kohe për të kuptuar kontrastin midis propagandës zyrtare dhe realitetit të përjetuar nga komunitetet fetare në Shqipëri.

The post Kur ideologjia shpërfilli fenë: Klerikët nën propagandën komuniste first appeared on Amfora.

Pozicioni përfshin punë në terren dhe në redaksi, duke kontribuar në identifikimin dhe zhvillimin e historive, shkrimin e artikujve dhe reportazheve, si dhe krijimin e përmbajtjeve multimediale (foto dhe video), duke përfshirë editimin (montazhin) e materialeve të realizuara me celular apo kamera profesionale, në përputhje me kërkesat e mediave digjitale dhe standardet e sigurisë në raportim.

Pozicioni i punës:

1. Gazetar/e për krijim multimedial;
2. Kontratë pune 1 vjeçare;
3. Me kohë të plotë pune (“full-time”);
4. Periudhë prove: 3 muaj (e paguar);
5. Forma: Fizikisht;
6. Vendi i Punës: Selia e Qendrës Amfora, Rruga «Aleksandër Goga», Ndërtesa nr. 99, Kati 2, Durrës

Adresa në hartë: Kliko këtu.

7. Paga: Sipas referencave të tregut. Detaje mbi të mund të ndahen pas fazës së aplikimit ose përmes kontaktit direkt në fazën para aplikimit – Referojuni kontakteve zyrtare më poshtë. 

Kualifikimet dhe kërkesat:

1. Diplomë në gazetari, komunikim, shkenca sociale ose përvojë ekuivalente
2. Aftësi të mira në shkrim dhe komunikim në gjuhën shqipe
3. Mendim kritik dhe ndjeshmëri ndaj çështjeve publike
4. Aftësi për të punuar në mënyrë të pavarur dhe në ekip
5. Aftësi digjitale: njohuri në përdorimin e mjeteve si Google Docs, Microsoft Word, Canva, si dhe aplikacione për editim video si CapCut ose Adobe Premiere Pro
6. Njohuri bazë në prodhimin multimedial (video) janë të preferueshme
7. Angazhim ndaj etikës dhe standardeve etike në raportim

Përgjegjësitë kryesore:

Zhvillimi i përmbajtjes: Identifikimi dhe zhvillimi i historive me interes publik mbi çështje të sigurisë, ekonomisë, aktualitetit politik, si dhe tema sociale dhe kulturore, përmes artikujve dhe reportazheve, me fokus në gazetarinë hulumtuese.

Prodhimi multimedial dhe terreni: Krijimi i përmbajtjeve multimediale (foto dhe video), duke përfshirë editimin (montazhin) e materialeve të realizuara me celular apo kamera profesionale, si dhe raportim në terren dhe publikim në platformat digjitale.

Standardet dhe bashkëpunimi: Ndihma apo shkrimi i projekteve, aplikimeve për mbështetje nga donatorë të ndryshëm. Verifikimi i fakteve, bashkëpunimi me ekipin editorial dhe respektimi i standardeve profesionale, etike dhe të sigurisë në raportim.

Si të aplikoj?

Dërgojeni aplikimin tuaj në adresën e emailit: qendraamfora@gmail.com dhe ngarkoni aty:

1. CV (Curriculum Vitae);
2. Letër interesi – e personalizuar, ku shpjegon motivimin për pozicionin dhe përputhjen me misionin e Qendrës;
3. Emrat dhe kontaktet e dy referencave profesionale.

Afati:

 13 maj 2026, ora 23:59.

Për çdo pyetje kontaktoni në:

Email: qendraamfora@gmail.com  

Celular: +355 69 69 30 500

Fizikisht: Selia e Qendrës Amfora – Orari nga e hëna në të premte: 08:30 – 16:30 dhe të shtunën: 08:30 – 13:30.

Njihuni me ftesën e plotë për këtë pozicion pune dhe me kushtet duke klikuar këtu.

*Për kandidatët e përzgjedhur për intervistë: Me email do të njoftohen vetëm ata që kalojnë në këtë fazë.

The post Thirrje për gazetar/e – Bëhu pjesë e ekipit të Amforës first appeared on Amfora.

Po ashtu, pati edhe kontakte të kufizuara me disa vende perëndimore, kryesisht Gjermaninë Perëndimore, Francën dhe Italinë, shpesh në mënyrë jo publike. 

Këto ndihma lehtësuan krijimin e fabrikave dhe zhvillimin e industrisë në Shqipërinë komuniste, por shpesh kufizonin pavarësinë teknologjike dhe ekonomike të vendit, duke e lidhur ngushtë zhvillimin industrial me interesat e shteteve të huaja. 

Në këtë kuadër, pamja e Shqipërisë si një vend plotësisht i aftë për të prodhuar gjithçka në mënyrë autonome ishte më shumë një ndërtim propagandistik sesa një realitet i pakundërshtueshëm.

Një nga shembujt më të përmendur është Uzina e Radio-Televizorëve në Durrës, e njohur si URT-ja e Durrësit. Uzina ndodhej në lagjen nr. 15, në rrugën “Abdyl Ypi” të qytetit të Durrësit, aty ku sot ndodhet godina e Qendrës së Formimit Profesional Durrës. 

E themeluar fillimisht si pjesë e Uzina Elektro-Mekanike në vitin 1963, gjatë fillimit të marrëdhënieve shqiptaro-kineze, URT-ja u nda si njësi më vete në vitet 1973–1974. Kjo uzinë luajti një rol të rëndësishëm në prodhimin e pajisjeve elektronike për tregun vendas.

Dy vite pas fillimit të aktivitetit, nisi montimi i radiove dhe televizorëve, ndërsa më 1969 u vendos në funksion linja për televizorët bardhë e zi. Më vonë, në URT u zhvilluan disa linja prodhimi me teknologji më të avancuar, si ato të përpunimit të qarqeve të stampuara, prodhimit të kasetave për radio, si edhe një sërë detalesh metalike dhe plastike. 

Prodhimi i dhjetëra tipeve të radiove, televizorëve, magnetofonëve, stabilizatorëve dhe aparateve të tjera elektronike kontribuoi në plotësimin e një pjese të nevojave të përditshme të vendit.

Megjithatë, përtej këtij zhvillimi industrial, realiteti i prodhimit të pajisjeve elektronike ishte më kompleks nga sa paraqitej nga propaganda.

Një pjesë e madhe e prodhimit nuk ishte rezultat i një industrie plotësisht të pavarur, por bazohej kryesisht në importin e komponentëve dhe montimin e tyre në vend. 

Për shembull, materialet për montimin e televizorëve dhe radiove siguroheshin kryesisht nga Kina, ndërsa përpjekjet për të prodhuar televizorë me ngjyra në vitet ’80 u mbështetën në modele të huaja, si ato të kompanisë gjermano-perëndimore Blaupunkt. 

Kjo tregon se, edhe pse uzinat shqiptare pretendonin pavarësi teknologjike, prodhimi mbeti i varur nga teknologjia dhe dizajni i jashtëm, veçanërisht gjatë stanjacionit ekonomik të viteve ’80.

Një faktor i rëndësishëm në zhvillimin fillestar të URT-së së Durrësit ishte pjesëmarrja e Vladimir Mehmet Shehut, djali i Mehmet Shehut, i njohur si një nga pionierët e parë të kësaj uzine.

Figura e tij u përdor shpesh nga propaganda për të përforcuar idenë e një pavarësie teknologjike që nuk ekzistonte plotësisht. 

Pasi filloi punën në URT në vitin 1969, ai mblodhi rreth vetes specialistë të fushës së inxhinierisë elektronike, duke krijuar një mjedis profesional dhe duke kontribuar në përgatitjen e kuadrove të rinj. Megjithatë, edhe në këtë periudhë, pjesa më e madhe e materialeve dhe teknologjisë vinte nga importi, çka e bënte prodhimin të varur nga jashtë.

Propaganda e kohës – përmes revistave, gazetave dhe kronikave filmike – e paraqiste këtë zhvillim si dëshmi të suksesit teknologjik dhe ekonomik të vendit, duke përdorur terma si “teknologji e përparuar”, “kapacitete prodhuese të shkëlqyera” dhe “plotësim i nevojave të popullit”.

Uzina përshkruhej si një hapësirë moderne, ku çdo gjë prodhohej me cilësi të lartë dhe ku Shqipëria shfaqej si shembull i vetë-mjaftueshmërisë industriale.

Në realitet, situata ishte shumë më komplekse. Qytetarët shpesh përballeshin me mungesë produktesh, lista të gjata pritjeje dhe cilësi të paqëndrueshme. Shumë familje nuk mund të përballonin as një radio apo televizor bardhë e zi, e jo më pajisje me ngjyra. Ndërkohë, në tregjet perëndimore, televizorët me ngjyra ishin prezantuar që në vitin 1954, ndërsa në Shqipëri ato mbetën të kufizuara dhe kryesisht në përdorim nga elita politike.

Për më tepër, mungesa e konkurrencës, izolimi ekonomik gjatë viteve ’80 dhe kontrolli i rreptë shtetëror e bënin të pamundur krahasimin e produkteve shqiptare me standardet ndërkombëtare. Kjo e ktheu propagandën e suksesit industrial në një imazh të deformuar të realitetit.

Qëllimi ishte forcimi i idesë së një Shqipërie të pavarur dhe moderne, ndërkohë që prodhimi mbeti i varur nga importet dhe ekspertiza e huaj.

Në përfundim, historia e industrisë elektronike në Shqipëri nuk mund të cilësohet as si një histori dështimi të plotë, as si një histori suksesi të pakontestueshëm. Ajo përfaqëson një kapitull kompleks të zhvillimit industrial, që ngre pyetje thelbësore: A ishte realisht Shqipëria e aftë të prodhonte pajisje elektronike “Made in Albania” në kuptimin e plotë të fjalës?

A reflektonte kjo industri një pavarësi të vërtetë teknologjike, apo shërbente kryesisht si instrument propagandistik? Dhe deri në çfarë mase ishte prodhimi i varur nga teknologjia dhe komponentët e importuar?

Në këtë mënyrë, krijohet një hendek i qartë midis imazhit të ndërtuar nga propaganda dhe realitetit të përditshëm, një hendek që ka ndikuar në perceptimin kolektiv dhe në kujtesën historike pas viteve ’90.

Nostalgjia për prodhimet “Made in Albania” dhe për figurat e kohës mbetet e pranishme, por analizat tregojnë se sukseset ishin të kufizuara dhe të mbështetura në burime të jashtme.

Miti i “prodhimit të pavarur teknologjik” në Shqipërinë komuniste duhet trajtuar me sy kritik. Ai është më shumë një produkt i propagandës dhe nostalgjisë selektive sesa një pasqyrim i realitetit teknik dhe ekonomik. Industria elektronike shqiptare ishte një përpjekje e kufizuar, e ndërthurur me mbështetje të huaj dhe adaptim të teknologjive të gatshme.

Vetëm duke marrë parasysh këtë kompleksitet mund të kuptojmë më mirë të kaluarën dhe të shmangim idealizimin e një realiteti që nuk ka ekzistuar në praktikë.

The post Radio-televizorët shqiptarë dhe varësia e fshehur nga industria e huaj first appeared on Amfora.

Në një epokë kur filozofia evropiane ishte e ndarë mes dy traditave të mëdha, racionalizmit dhe empirizmit, Kant ndërmori një projekt filozofik që synonte të kapërcente konfliktin midis tyre dhe të përcaktonte me saktësi se çfarë mund të dimë, si mund ta dimë dhe deri në çfarë mase arsyeja njerëzore është e aftë të depërtojë në strukturën e realitetit.

Kanti lindi në vitin 1724 në qytetin Königsberg të Prusisë Lindore, një qytet portual dhe intelektual që në atë kohë ishte pjesë e botës kulturore gjermane dhe që do të mbetej vendi ku ai jetoi dhe punoi gjatë gjithë jetës së tij. 

I rritur në një familje modeste me bindje pietiste, Kant u edukua në një klimë që nxiste disiplinën morale dhe seriozitetin intelektual, elemente që do të reflektoheshin më vonë edhe në karakterin rigoroz të filozofisë së tij. 

Ai studioi në Universitetin e Königsbergut dhe më vonë u bë profesor në të njëjtin institucion, duke zhvilluar për dekada me radhë një aktivitet akademik që gradualisht e çoi drejt formulimit të sistemit të tij kritik.

Megjithëse Kant shkroi për shumë fusha të ndryshme të filozofisë dhe të shkencës, përfshirë fizikën, kozmologjinë dhe antropologjinë, rëndësia e tij kryesore lidhet me veprat e periudhës së tij të pjekurisë, të cilat zakonisht quhen veprat kritike. 

Ndër to më e rëndësishmja është “Kritika e arsyes së kulluar”, një tekst monumental në të cilin Kant përpiqet të analizojë kushtet që bëjnë të mundur njohjen njerëzore dhe të përcaktojë kufijtë e saj.

Kjo vepër u pasua nga “Kritika e arsyes praktike” dhe “Kritika e gjykimit”, duke formuar kështu një sistem filozofik që përfshin epistemologjinë, etikën dhe estetikën.

Qëllimi themelor i projektit kritik të Kantit ishte të përgjigjej ndaj një problemi që kishte shqetësuar filozofinë prej kohësh: si është e mundur njohja e sigurt dhe universale në një botë ku përvoja shqisore është gjithmonë e kufizuar dhe e ndryshueshme? 

Nga njëra anë racionalistët kishin argumentuar se arsyeja mund të arrijë të vërteta universale përmes parimeve të lindura, ndërsa nga ana tjetër empiristët kishin theksuar se të gjitha idetë rrjedhin nga përvoja dhe se njohja njerëzore është e kufizuar nga ajo që shqisat mund të ofrojnë.

Kant e konsideroi këtë konflikt si një shenjë se filozofia kishte nevojë për një qasje të re, dhe për këtë arsye ai propozoi atë që e quajti një “revolucion kopernikan” të filozofisë.

Ashtu si Koperniku kishte sugjeruar se nuk janë trupat qiellorë që rrotullohen rreth Tokës, por se Toka rrotullohet rreth Diellit, Kant argumentoi se filozofia duhet të ndryshojë perspektivën e saj dhe të pranojë se nuk është mendja që duhet të përshtatet pasivisht me objektet, por se objektet e përvojës janë të strukturuara në mënyrë të pjesshme nga vetë mënyra se si funksionon mendja njerëzore.

Sipas Kantit, përvoja jonë e botës nuk është thjesht një pasqyrim i drejtpërdrejtë i realitetit të jashtëm, por rezultat i ndërveprimit midis materialit që vjen nga shqisat dhe strukturave a priori të mendjes tonë që e organizojnë këtë material në një formë të kuptueshme.

Në këtë kuptim ai bën një dallim themelor midis fenomeneve, që janë objektet ashtu siç na shfaqen në përvojë, dhe noumeneve, që janë gjërat ashtu siç mund të ekzistojnë në vetvete, pavarësisht nga mënyra se si ne i perceptojmë.

Një nga elementet më të rëndësishme të kësaj teorie është ideja se hapësira dhe koha nuk janë vetë karakteristika të pavarura të realitetit objektiv, por forma a priori të intuitës njerëzore, përmes të cilave mendja organizon të dhënat e shqisave. 

Kjo do të thotë se çdo përvojë që kemi për botën është domosdoshmërisht e strukturuar në dimensionet e hapësirës dhe të kohës, sepse këto janë kushtet themelore që e bëjnë të mundur perceptimin.

Përveç këtyre formave të intuitës, Kant argumenton se mendja posedon edhe një seri konceptesh themelore që ai i quan kategori të arsyes, të cilat shërbejnë për të organizuar dhe për të strukturuar përvojën në mënyrë konceptuale. Këto kategori përfshijnë nocione si “shkaku”, “substanca”, “uniteti” dhe “pluraliteti”, dhe ato funksionojnë si rregulla përmes të cilave mendja e lidh dhe e interpreton materialin e përvojës.

Përmes kësaj analize Kant përpiqet të tregojë se njohja shkencore është e mundur sepse mendja njerëzore kontribuon në mënyrë aktive në organizimin e përvojës, duke e bërë atë të strukturuar dhe të rregullt. 

Megjithatë, ai thekson gjithashtu se kjo njohje është e kufizuar në botën e fenomeneve, sepse mendja nuk mund të depërtojë përtej kushteve të saj të përvojës për të njohur realitetin ashtu siç është në vetvete. 

Ky kufizim i arsyes teorike ka pasoja të rëndësishme për metafizikën tradicionale, sepse Kant argumenton se shumë nga pyetjet klasike të filozofisë, si ekzistenca e Zotit, pavdekësia e shpirtit ose natyra përfundimtare e universit, nuk mund të zgjidhen në mënyrë përfundimtare nga arsyeja teorike.

Megjithatë, ai nuk i konsideron këto ide si të pavlefshme, sepse ato luajnë një rol të rëndësishëm në jetën morale dhe praktike të njeriut.

Në filozofinë morale Kant zhvillon një teori që bazohet në konceptin e detyrimit moral dhe të ligjit moral universal.

Sipas tij, morali nuk duhet të mbështetet në pasojat e veprimeve ose në dëshirat individuale, por në parime racionale që mund të vlejnë për të gjithë njerëzit në mënyrë universale. 

Kjo ide shprehet në formulimin e famshëm të imperativit kategorik, i cili kërkon që një individ të veprojë vetëm sipas atij parimi që mund të dëshirojë në të njëjtën kohë të bëhet një ligj universal për të gjithë.

Kjo qasje e vendos autonominë e arsyes në qendër të etikës, sepse për Kantin një veprim është moralisht i vlefshëm jo për shkak të rezultateve që prodhon, por sepse kryhet nga respekti për ligjin moral që arsyeja e njeh si të detyrueshëm.

Në këtë kuptim, liria njerëzore nuk kuptohet si mungesë e çdo rregulli, por si aftësia për t’u vetëqeverisur sipas parimeve racionale që individi i njeh si të drejta.

Filozofia e Kantit përfshin gjithashtu një reflektim të thellë mbi estetikën dhe gjykimin, në të cilin ai analizon natyrën e përjetimit të bukurisë dhe të sublimitetit, duke argumentuar se gjykimet estetike nuk janë thjesht subjektive, por mbështeten në struktura universale të mënyrës se si njerëzit përjetojnë botën.

Ndikimi i Immanuel Kant në historinë e filozofisë është i jashtëzakonshëm, sepse sistemi i tij kritik ndryshoi mënyrën se si filozofët e mëvonshëm e kuptuan marrëdhënien midis mendjes dhe realitetit, midis njohjes dhe përvojës, dhe midis arsyes dhe moralit.

Filozofia e tij u bë pika e nisjes për zhvillimin e idealizmit gjerman dhe vazhdoi të ndikojë thellë në shumë tradita të mendimit modern. 

Rëndësia e Kantit qëndron në përpjekjen e tij për të përcaktuar me rigorozitet kufijtë dhe mundësitë e arsyes njerëzore, duke ndërtuar një sistem filozofik që synon të shpjegojë se si njeriu mund të njohë botën, të veprojë moralisht dhe të kuptojë vendin e tij në univers.

The post Immanuel Kant: Babai i filozofisë moderne first appeared on Amfora.

Në këtë episod të emisionit “Diskuto”, ndalemi te këto tema së bashku me ekspertin e ekonomisë, Klodian Muço, duke analizuar se si ndërtohen dhe përhapen narrativat mbi çmimet e naftës dhe cilat janë mekanizmat realë që i përcaktojnë ato. 

Një bisedë interesante që ju ftojmë ta ndiqni.

Ekipi realizues

Producent: Geri Emiri
Ideja dhe moderimi: Ruel Domi
Video-produksioni: Ekipi i Medias Amfora

The post Dezinformimi ekonomik: Tregu apo shteti?-“Diskuto” | Ep. 8 first appeared on Amfora.

Në një epokë kur filozofët racionalistë përpiqeshin të ndërtonin sisteme të njohjes mbi parime të lindura të arsyes, Lok zhvilloi një qasje të ndryshme që theksonte rolin themelor të përvojës në formimin e ideve dhe në ndërtimin e njohjes. 

Për këtë arsye ai konsiderohet një nga themeluesit e empirizmit modern dhe një nga mendimtarët që ndikoi më thellë në zhvillimin e filozofisë politike liberale.

Xhon Lok lindi në vitin 1632 në Somerset të Anglisë, në një familje që ishte e lidhur me traditën puritane dhe me idealet e lirisë politike që po formësonin klimën intelektuale të Anglisë së shekullit të shtatëmbëdhjetë. 

Ai studioi në Universitetin e Oksfordit, ku fillimisht u përball me filozofinë skolastike që ende dominonte kurrikulën universitare, por shumë shpejt interesat e tij u orientuan drejt shkencës së re dhe drejt metodave empirike të kërkimit që po zhvilloheshin në atë kohë. 

Gjatë jetës së tij Lok u përfshi gjithashtu në jetën politike dhe intelektuale të Anglisë, veçanërisht përmes marrëdhënies së tij me Anthony Ashley Cooper, një figurë e rëndësishme politike që më vonë u bë konti i parë i Shaftesbury.

Megjithatë, pavarësisht kontekstit historik dhe politik në të cilin jetoi, rëndësia e Lok qëndron mbi të gjitha në projektin filozofik që ai zhvilloi në veprën e tij më të rëndësishme, “An Essay Concerning Human Understanding”, një tekst në të cilin ai përpiqet të analizojë natyrën e mendjes njerëzore dhe kufijtë e njohjes. Qëllimi i këtij projekti ishte të kuptohej se nga vijnë idetë tona, si formohen ato dhe deri në çfarë mase mendja njerëzore është e aftë të arrijë njohuri të sigurta për botën.

Në fillim të këtij studimi Lok formulon një kritikë të drejtpërdrejtë ndaj teorisë së ideve të lindura, një doktrinë që ishte mbrojtur nga disa filozofë racionalistë dhe që pretendonte se mendja njerëzore përmban parime dhe ide themelore që janë të pranishme në të që nga lindja. 

Lok argumenton se një teori e tillë nuk mbështetet në përvojën reale të mënyrës se si njerëzit mendojnë dhe mësojnë, sepse nëse do të ekzistonin ide universale të lindura, ato do të duhej të njiheshin nga të gjithë njerëzit pa përjashtim. 

Sipas tij, fakti që njerëzit në kultura dhe në nivele të ndryshme arsimimi kanë njohuri dhe besime shumë të ndryshme tregon se idetë nuk janë të pranishme në mendje që nga lindja, por zhvillohen gradualisht përmes përvojës.

Në vend të kësaj doktrine Lok propozon një metaforë të famshme për të përshkruar natyrën e mendjes në momentin e lindjes, duke e përshkruar atë si një “tabula rasa”, një fletë e zbrazët në të cilën përvoja shkruan gradualisht përmbajtjen e ideve dhe të njohjes. 

Kjo metaforë nuk duhet kuptuar si një mohim i kapaciteteve natyrore të mendjes, sepse Lok pranon se mendja ka aftësi të caktuara për të përpunuar informacionin, por ai thekson se përmbajtja konkrete e ideve nuk ekziston në mendje para përvojës.

Sipas analizës së tij, të gjitha idetë që kemi rrjedhin nga dy burime themelore të përvojës: sensacioni dhe reflektimi. Sensacioni është procesi përmes të cilit mendja merr informacion nga bota e jashtme përmes shqisave, duke krijuar ide që lidhen me ngjyrat, tingujt, shijet, temperaturën dhe cilësitë e tjera të objekteve. 

Reflektimi, nga ana tjetër, është procesi përmes të cilit mendja vëzhgon veprimet e veta të brendshme, si të menduarit, të dyshuarit, të dëshiruarit ose të besuarit, dhe nga këto procese lindin ide që lidhen me funksionimin e vetë mendjes.

Nga këto dy burime themelore lindin ato që Lok i quan idetë e thjeshta, të cilat janë elementet bazë të përvojës dhe që mendja i merr në mënyrë pasive. Megjithatë, mendja nuk kufizohet vetëm në pranimin e këtyre ideve, sepse ajo ka aftësinë t’i kombinojë, t’i krahasojë dhe t’i abstragojë ato, duke krijuar ide komplekse që përbëjnë bazën e mendimit dhe të gjuhës njerëzore. 

Përmes këtij procesi mendja ndërton koncepte të përgjithshme, kategori dhe nocione që na lejojnë të kuptojmë botën dhe të komunikojmë me njëri-tjetrin.

Një aspekt i rëndësishëm i epistemologjisë së Lok është analiza e tij e dallimit midis cilësive primare dhe cilësive sekondare të objekteve. Sipas tij, cilësitë primare janë ato që i përkasin vetë objekteve dhe që ekzistojnë në mënyrë objektive në botë, si shtrirja, forma, numri dhe lëvizja. Këto cilësi ekzistojnë në objektet pavarësisht nga perceptimi ynë dhe për këtë arsye ato mund të përshkruhen në mënyrë relativisht të saktë nga shkenca.

Cilësitë sekondare, nga ana tjetër, janë ato që nuk ekzistojnë në objekte në mënyrën se si i perceptojmë ne, por janë efekte që objektet prodhojnë në shqisat tona, si ngjyra, shija ose aroma. 

Për Lok, këto cilësi nuk janë vetë në objekte, por janë mënyra në të cilat mendja jonë përjeton ndikimin e strukturës fizike të objekteve. Ky dallim u bë një element i rëndësishëm në zhvillimin e filozofisë së perceptimit dhe në reflektimin mbi marrëdhënien midis mendjes dhe botës fizike.

Filozofia e Lok nuk kufizohet vetëm në teorinë e njohjes, sepse ai zhvilloi gjithashtu një teori shumë me ndikim mbi identitetin personal. Në analizën e tij ai argumenton se identiteti i një personi nuk qëndron thjesht në vazhdimësinë e trupit ose të substancës shpirtërore, por në vazhdimësinë e vetëdijes. 

Sipas Lok, një person është i njëjti në kohë nëse ai mund të kujtojë dhe të lidhë përvojat e tij të kaluara me vetëdijen e tij të tanishme. Kjo teori e identitetit personal, e bazuar në kujtesën dhe në vetëdijen, do të bëhej një pikë referimi e rëndësishme për debatet filozofike të mëvonshme mbi natyrën e personit.

Përveç kontributeve të tij në epistemologji, Lok luajti një rol vendimtar edhe në zhvillimin e filozofisë politike moderne. Në veprën e tij “Two Treatises of Government” ai zhvillon një teori të qeverisjes që bazohet në konceptin e të drejtave natyrore të individit. Sipas kësaj teorie, njerëzit në gjendjen natyrore janë të lirë dhe të barabartë dhe zotërojnë të drejta themelore si jeta, liria dhe prona.

Shteti, sipas Lok, nuk ekziston për të sunduar në mënyrë absolute mbi individët, por për të mbrojtur këto të drejta natyrore. Për këtë arsye pushteti politik duhet të mbështetet në pëlqimin e të qeverisurve, dhe nëse një qeveri shkel të drejtat themelore të qytetarëve ose abuzon me pushtetin e saj, qytetarët kanë të drejtën ta kundërshtojnë dhe madje ta rrëzojnë atë. 

Kjo teori e kontratës sociale dhe e kufizimit të pushtetit politik u bë një nga themelet intelektuale të liberalizmit modern dhe ndikoi fuqishëm në zhvillimin e institucioneve demokratike.

Në fund, rëndësia e Xhon Lok në historinë e mendimit qëndron në faktin se ai formuloi një mënyrë të re për të kuptuar mendjen, njohjen dhe shoqërinë njerëzore, duke theksuar rolin e përvojës në formimin e ideve dhe duke mbrojtur parimet e lirisë individuale dhe të qeverisjes së kufizuar. 

Përmes filozofisë së tij ai kontribuoi në formësimin e traditës empiriste në epistemologji dhe të traditës liberale në politikë, duke ushtruar një ndikim të thellë në filozofinë, në teorinë politike dhe në kulturën intelektuale të botës moderne.

The post Xhon Lok dhe themelimi i empirizmit modern first appeared on Amfora.

Në një epokë kur filozofia evropiane po përjetonte një transformim të thellë nën ndikimin e shkencës së re dhe të krizës së autoriteteve tradicionale, Spinoza ndërtoi një sistem mendimi që synonte të shpjegonte botën dhe vendin e njeriut në të përmes një racionaliteti rigoroz dhe një strukture logjike të ngjashme me atë të matematikës.

Baruk Spinoza lindi në vitin 1632 në Amsterdam, në një komunitet hebre sefardik të përbërë kryesisht nga familje që kishin emigruar nga gadishulli Iberik për t’i shpëtuar persekutimeve fetare, dhe që në rininë e tij u edukua brenda traditës hebraike dhe në studimin e teksteve fetare dhe filozofike që qarkullonin në komunitetin e tij. 

Megjithatë, zhvillimi intelektual i Spinozës e çoi gradualisht drejt ideve që binin në kundërshtim me doktrinën fetare tradicionale, dhe në vitin 1656 u përjashtua zyrtarisht nga komuniteti hebre i Amsterdamit me një akt të njohur ekskomunikimi që e ndalonte çdo anëtar të komunitetit të kishte marrëdhënie me të.

Pas këtij momenti vendimtar në jetën e tij, Spinoza jetoi një ekzistencë relativisht të izoluar dhe modeste, duke punuar si mjeshtër në përpunimin e lenteve optike dhe duke u marrë njëkohësisht me studimin dhe shkrimin e veprave filozofike që do ta bënin një nga figurat më të rëndësishme të racionalizmit modern. 

Ndër veprat e tij më të njohura përfshihen “Traktati teologjiko-politik”, “Traktati politik” dhe mbi të gjitha “Etika”, një tekst i shkruar në një stil gjeometrik që imiton strukturën e provave matematikore dhe që përmban sistemin e tij filozofik më të plotë.

Megjithëse jeta e Spinozës është e rëndësishme për të kuptuar kontekstin historik të mendimit të tij, thelbi i rëndësisë së tij qëndron në filozofinë që ai zhvilloi, një filozofi që synon të shpjegojë natyrën e realitetit përmes një konceptimi radikal të unitetit të gjithësisë. 

Në qendër të këtij sistemi qëndron nocioni i substancës, një koncept metafizik që Spinoza e përdor për të përshkruar atë që ekziston në mënyrë të pavarur dhe që nuk ka nevojë për asgjë tjetër për të ekzistuar.

Ndryshe nga filozofia e René Dekart, i cili kishte argumentuar se realiteti përbëhet nga dy substanca të ndryshme – mendja dhe materia – Spinoza mbron idenë se ekziston vetëm një substancë e vetme dhe absolute, të cilën ai e identifikon me Zotin ose me natyrën. 

Për këtë arsye një nga formulimet më të famshme të filozofisë së tij është shprehja Deus sive Natura, që do të thotë “Zoti ose natyra”, një formulim që shpreh idenë se Zoti nuk është një qenie e ndarë nga universi, por vetë realiteti i pafund që përfshin gjithçka që ekziston.

Sipas Spinozës, kjo substancë e vetme është e pafund dhe ka një numër të pafund atributash, megjithëse mendja njerëzore është në gjendje të kuptojë vetëm dy prej tyre: Mendimin dhe shtrirjen. 

Përmes atributit të mendimit realiteti shfaqet si një rend i ideve dhe proceseve mendore, ndërsa përmes atributit të shtrirjes ai shfaqet si një rend trupash dhe fenomenesh fizike. Këto dy dimensione nuk janë substanca të ndara, por mënyra të ndryshme përmes të cilave e njëjta substancë shprehet dhe manifestohet.

Një aspekt thelbësor i filozofisë së Spinozës është nocioni i domosdoshmërisë universale, sepse ai argumenton se gjithçka që ndodh në univers ndodh sipas një rendi të domosdoshëm që rrjedh nga natyra e substancës së pafund. 

Në këtë sistem nuk ka vend për rastësinë në kuptimin tradicional dhe as për një vullnet hyjnor që ndërhyn në mënyrë arbitrare në botë, sepse gjithçka që ekziston dhe gjithçka që ndodh rrjedh nga natyra e Zotit me të njëjtën domosdoshmëri me të cilën nga natyra e trekëndëshit rrjedh fakti që këndet e tij përbëjnë një shumë të caktuar.

Kjo mënyrë e të menduarit çon drejt një konceptimi të veçantë të natyrës njerëzore dhe të lirisë. Në filozofinë tradicionale shpesh supozohej se njeriu është i lirë sepse ka aftësinë të zgjedhë midis mundësive të ndryshme në mënyrë të pavarur nga shkaqet që e rrethojnë, por Spinoza e refuzon këtë ide dhe argumenton se edhe veprimet dhe mendimet njerëzore janë pjesë e rendit universal të domosdoshmërisë. 

Sipas tij, njerëzit besojnë se janë të lirë sepse janë të vetëdijshëm për dëshirat dhe vendimet e tyre, por nuk janë të vetëdijshëm për shkaqet që i përcaktojnë këto dëshira dhe vendime.

Megjithatë, kjo nuk do të thotë se filozofia e Spinozës mohon çdo formë lirie, sepse ai zhvillon një koncept të ndryshëm të saj. Për Spinozën, liria nuk qëndron në mungesën e shkaqeve, por në kuptimin e tyre. 

Një njeri është i lirë në atë masë që arrin të kuptojë rendin e domosdoshëm të natyrës dhe të veprojë në përputhje me këtë kuptim, në vend që të udhëhiqet nga pasionet dhe nga impulsët e paqarta që e bëjnë atë të skllavëruar nga emocionet.

Në veprën e tij madhore “Etika”, Spinoza zhvillon një analizë të detajuar të emocioneve njerëzore, duke i trajtuar ato jo si fenomene misterioze ose thjesht morale, por si procese natyrore që mund të kuptohen përmes një analize racionale. 

Ai argumenton se shumica e emocioneve negative që përjetojnë njerëzit, si frika, urrejtja ose zilia, lindin nga njohja e paplotë dhe nga mënyra e paqartë në të cilën mendja jonë i percepton shkaqet e gjërave.

Për Spinozën, rruga drejt një jete më të mirë dhe më të lirë kalon përmes zhvillimit të njohjes racionale, sepse sa më shumë që njeriu arrin të kuptojë rendin e natyrës dhe vendin e tij brenda këtij rendi, aq më pak ai do të dominohet nga emocionet e paqarta dhe aq më shumë do të jetë në gjendje të jetojë në përputhje me arsyen.

Ky proces kulmon në atë që Spinoza e quan “dashuria intelektuale ndaj Zotit”, një gjendje mendore në të cilën individi përjeton një formë gëzimi të thellë që rrjedh nga kuptimi i unitetit dhe i domosdoshmërisë së gjithësisë.

Filozofia e Spinozës përmban gjithashtu një reflektim të rëndësishëm mbi politikën dhe shoqërinë. Në veprat e tij politike ai argumenton se qëllimi i shtetit nuk është të kontrollojë mendimet e qytetarëve, por të krijojë kushtet në të cilat individët mund të jetojnë në siguri dhe të zhvillojnë arsyen e tyre. 

Për këtë arsye ai mbrojti idenë e tolerancës fetare dhe të lirisë së mendimit, duke theksuar se përpjekjet për të shtypur mendimet zakonisht çojnë në konflikte dhe destabilizim shoqëror.

Ndikimi i Spinozës në historinë e filozofisë ishte i thellë dhe shpesh i debatueshëm, sepse sistemi i tij u konsiderua nga shumë bashkëkohës si tepër radikal dhe madje si një formë panteizmi që sfidonte konceptet tradicionale të Zotit dhe të fesë. 

Megjithatë, me kalimin e kohës filozofia e tij u bë një burim frymëzimi për shumë mendimtarë të mëvonshëm, nga iluministët e shekullit të tetëmbëdhjetë deri te filozofët gjermanë të idealizmit.

Në fund, rëndësia e Baruk Spinozës qëndron në përpjekjen e tij për të ndërtuar një vizion të botës në të cilin gjithçka që ekziston kuptohet si pjesë e një rendi racional dhe të domosdoshëm, një vizion që sfidoi kufijtë e mendimit tradicional dhe që vazhdon të ndikojë mënyrën se si filozofia e kupton marrëdhënien midis natyrës, mendjes dhe lirisë njerëzore.

The post Baruk Spinoza: Zoti apo natyra first appeared on Amfora.