Një sërë projektesh të financuara përmes fondeve vendase dhe të huaja në bashkëpunim me qeverinë qendrore anashkaluan mbrojtjen e trashëgimisë kulturore dhe megjithëse u nisën për rijetësimin e saj, sollën dëme të parikuperueshme në 5 vitet e fundit.

Fondacioni Shqiptaro-Amerikan për Zhvillim (AADF) nisi e para punimet në Ansamblin e Ndërtimeve Justin Godart, Kullën e Sahatit, Muzeun Historik, Rrugën Hebraike, Muzeun Etnografik dhe zona të tjera në pjesën historike të Vlorës, duke përfunduar në vitin 2019.

“TID Vlora” mori nga AADF-ja 5.5 milion dollarë, duke u pasuar nga qeveria shqiptare me investime po në disa milion dollarë, që pas transformimit urban lanë pas një sërë shkatërrimesh të trashëgimisë kulturore.

“Zbulimet kanë treguar se Vlora është vatër e kulturës dhe historisë, por shfarosja që i është bërë zbulimeve vitet e fundit tregon mungesën e vullnetit për të treguar këtë pjesë të qytetit që ato mbartnin”, komentoi Prof. Dr. Bardhosh Gaçe.

Xhamia e mbuluar

Gjatë punimeve në kuadër të projektit “Rikualifikimi i Zonës Urbane pranë Qendrës së Qytetit të Vlorës”, në sheshin përpara godinës së bashkisë në mars të vitit 2019 dolën në dritë rrënojat e një objekti të besimit islam. 

Një raport “Mbi zbulimin e rrënojave të Xhamisë së Tabakëve në qytetin e Vlorës”, të cilin Media Amfora e disponon, bëhet me dije se kjo xhami njihej me këtë emër pikërisht për faktin se pas saj gjendej pazari dhe dyqanet e lëkurëpunuesve, një nga lagjet e Vlorës të përmendura që në shekullin XVII. 

“Myftinia e Vlorës ka shprehur dhe vazhdon të shpreh mirënjohjen ndaj institucioneve përkatëse për zbulimin e themeleve të një prej xhamive më të mëdha dhe më të rëndësishme të qytetit të Vlorës, objekt i cili tregon zhvillimin ekonomik fetar dhe qytetar të këtij qyteti”, tregoi Myftiu i Vlorës, Ardit Hoxhllaku.

Por zbulimi u pasua me një fazë të dytë shkatërrimi për objektin e kultit, i cili “u bë kurban” për herë të dytë nga shteti shqiptar. Komunistët e shembën në vitin 1962 dhe në pjesën më të madhe të saj u ndërtua një pallat, i quajtur “vetëshërbimi”.

Por punimet për ringritjen e imazhit historik të Vlorës nuk e morën parasysh rikuperimin e dëmeve të komunizmit, megjithëse arritën të nxirrnin nga nëntoka gjurmët e objektit që mendohet se i përket shekullit XVI, por që ruante brënda vetes edhe gjurmë të antikitetit.

“Ajo është ndërtuar me blloqe të ripërdorur antik…Njëri nga blloqet kishte një dekor të punuar në reliev, element zbukurimor që gjendet dendur edhe në mure të objekteve të tjera të kultit islam”, evidentoi raporti i arkeologëve shtetëror menjëherë pasi u hasën strukturat.

Zbulimi i rrënojave u prit me mjaft interes nga qytetarët, studiuesit dhe veçanërisht komuniteti mysliman i Vlorës, të cilët u zhgënjyen kur panë se ato më shpejt u betonizuan se sa u studiuan.

“Me keqardhje duhet të themi se sa i rëndësishëm ishte zbulimi i këtyre themeleve, aq edhe i pakuptimtë ishte mbulimi i tyre”, komentoi Myftiu i Vlorës, Ardit Hoxhllaku.

“Të mbulohen gjurmët e historisë së një objekti kaq të rëndësishëm, i cili është shenjë e një qytetërimi, është krim i bërë ndaj së shkuarës. Ai popull që nuk di të shkuarën nuk mund të dijë se si të ndërtojë të ardhmen”, shtoi Myftiu i Vlorës.

Me mjaft interes i ka ndjekur këto zbulime në Vlorë edhe Prof. Dr. Bardhosh Gaçe, një emër i njohur në fushën e trashëgimisë kulturore në qytetin bregdetar. 

“Projektet e reja moderne që kemi kemi parë vitet e fundit në infrastrukturë kanë nxjerrë në pah një qytet mjaft të pasur edhe nga ana arkitekturore, pasi nëntoka na ka surprizuar jo pak herë”, tregoi për Amforën folkloristi dhe etnologu.

Sipas tij zbulimi i rrënojave të xhamisë ishte një dëshmi që shtonte faktet mbi vlerat historike të qytetit. 

“Ishte një vlerë më shumë për Vlorën ai zbulim që doli në dritë sepse tregon rëndësinë që kanë pasur për kohën objektet e kultit dhe e kam ndjekur rastin me mjaft interes”, shtoi Prof. Dr. Bardhosh Gaçe. 

“Ajo përmendet për herë të parë në vitin 1676 nga udhëtari turk Evlija Çelebi, si xhamia e mëhallës së Tabakëve, krahas xhamive të tjera të Vlorës dhe është një nga shtatë xhamitë e Vlorës që përmenden që nga koha e Çelebiut, e deri në mesin e shekullit XIX, nga konsulli austriak Johan Georg Von Hahn”, shkruhej në raportin e arkeologëve shtetërorë.

Sipas materialit fotografik të mbajtur në terren prej tyre xhamia klasifikohet në tipin e xhamive me sallë të mbuluar dhe me çati druri.

“Ajo ka patur një minare të lartë me siluetë të hollë në pjesën perëndimore dhe ka qenë e pajisur me një hajat me fasadë monumentale me harkada mbi kolona guri”, shpjegohet në raport.

Ekspertët vlerësun aty se në mungesë të studimeve të mëparshme për këtë objekt të rëndësishëm të kultit islam, në kuadër të punimeve të projektit u krijua mundësia për realizimin e një gërmimi arkeologjik shpëtimi, me qëllim dokumentimin e rrënojave të xhamisë. 

Gjatë punimeve për projektin që në hapat e para doli në dritë një varrezë e besimit islam, që u kuptua se shtrihej në pjesën perëndimore të xhamisë.

“…dolën në sipërfaqe elementë nga gurë varresh të besimit islam, si edhe një sasi e konsiderueshme materiali kockor”, shkruhet në raport. 

Ministria e Kulturës dhe Këshilli Kombëtar i Arkeologjisë përmes të datës 4 prill të vitit 2019 vendosi mbulimin e rrënojave dhe i hapi rrugë projektit të urbanizimit përmes betonit.

Mbulimi i rrënojave të xhamisë sipas vendimit të KKA-së kërkohej duhej të shoqërohej me vendosjen e tabelave informuese me rezultatet e arritura nga dokumentimi i gjetjeve. 

“Nuk ka asnjë tabelë informuese në vendin ku janë zbuluar rrënojat dhe më pas janë mbuluar me pretekstin e rregullimit të territorit”, konstatoi Myftiu i Vlorës, Ardit Hoxhllaku.

Veprimi i mbulimit të rrënojave të Xhamisë së Tabakëve për myftininë vlerësohet si një veprim në kundërshtim me vlerat historike, kulturore dhe fetare të qytetit të Vlorës, të cilin autoriteti më i rëndësishëm myslyman i qytetit do ta ndjeki përmes rrugës.

“Ne si Myftini në një të ardhme të afërt do drejtojmë kërkesën tonë tek institucionet përkatëse, për të krijuar mundësinë e rizbulimit të rrënojave të xhamisë në mënyrë që vizitorët të kenë edhe një destinacion më shumë për të vizituar dhe për të kuptuar rëndësinë e këtij qyteti historik”, tha Myftiu i Vlorës. 

Ky zbulim për komunitetin mysliman të Vlorës tregon identitetin, zhvillimin ekonomik dhe rëndësinë e këtij qyteti, ndaj moslënia e asnjë shenje nga ky zbulim nuk mund të kalohet në heshtje. 

“Vetë emri i xhamisë na tregon se ky qytet ka pasur një zhvillim ekonomik sepse xhamia është quajtur ‘Xhamia e Tabakëve’, që do të thotë xhamia e artizanëve të përpunimit të lëkurës”, shtoi Myftiu. 

Për ekspertët e fushës nuk është treguar asnjë herë kujdesi i duhur për zbulimet arkeologjike në Vlorë.

“Jo vetëm me rastin e rrënojave të xhamisë, por edhe në rastin e zbulimeve të tjera që kanë në dritë vitet e fundit, si rasti i Sinagogës, nuk është treguar kujdesi i duhur. Mendoj që të gjitha zbulimet duhej të ishin mbledhur dhe të ishin në dispozicion të studiuesve”, tha Gaçe. 

Sipas tij prej vitesh në Vlorë është përqëndruar vëmendja tek investimet apo punimet në shërbim të zhvillimit dhe pak kush mendon për vlerat që qyteti ka pasur në të kaluarën. 

Punime shkel e shko

Projektet e trekëndëshit Fondacioni Shqiptaro-Amerikan për Zhvillim (AADF) – Fondi Shqiptar i Zhvillimit (FSHZH) – Qeveria Shqiptare, përmes “Rilindjes Urbane”, kanë rrafshuar edhe zbulime të tjera arkeologjike në zonën e Sheshit të Flamurit dhe në kompleksin historik.

Punimet në Sheshin e Flamurit në verën e vitit 2021 nisën pa lejen e Këshillit Kombëtar të Trashëgimisë Kulturore Materiale, duke mos pasur mbikëqyrje arkeologjike dhe në shkelje të ligjit për trashëgiminë kulturore.

Punimet në një pjesë prekën Zonën Arkeologjike A, ku nuk lejohen gërmimet dhe sipas evidencave zyrtare ato shkaktuan dëmtime në strukturat arkeologjike dhe në shtresat nëntokësore.

DRTK Vlorë kërkoi menjëherë ndalimin e punimeve të paligjshme të kompanisë “Gener 2”, që megjithëse kishte fituar tenderin 698 milionë lekë, nuk ishte kujdesur të merrte leje dhe të paguante arkeologë privatë për monitorimin e ndërhyrjeve.

Për Drejtorinë Rajonale të Trashëgimisë Kulturore (DRTK) Vlorë punimet për projektin, “Rikualifikimi i zonës urbane pranë qendrës së qytetit të Vlorës”, kanë nxjerë në sipërfaqe gjetje të shumta arkeologjike dhe për të cilat është proceduar rast pas rasti sipas Ligjit të Trashëgimisë Kulturore. 

“Disa herë jemi njoftuar gjatë këtij projekti për gjetje gjatë punimeve dhe kemi vepruar sipas ligjit, duke bërë verifikimet në terren dhe njoftuar instancat përkatëse”, tha për Median Amfora, Orgest Feimi, drejtor i DRTK Vlorë.

Projekti i AADF-së dhe ndërhyrjet në rrjetin e kanalizimeve zbuluan trakte muresh dhe shkelën projektet e miratuara. Rezulton se në disa pika në zonën historike u evidentuan fragemente muresh dhe qeramikë që kryesisht i përkasin periudhës osmane.

Paligjshmëria duket se alarmoi Drejtorinë Rajonale të Trashëgimisë Kulturore Vlorë, që hoqi dorë nga marrja në dorëzim e punimeve të AADF-së për disa prej banesave që kishin statusin Monument Kulture brenda zonës historike.

Mungesa e dokumentacionit, e respektimit të projektit dhe punimeve të pakryera ishin disa prej argumenteve të refuzimit. Nga ana tjetër qyteti duket se ka humbur një pjesë të specialistëve që mund të ishin aktivistë në identifikimin dhe denoncimin e këtyre shkeljeve. 

“Kujtesa historike dhe arkeologjike e qytetit ka humbur, pasi qyteti ka mungesë të theksuar specialistësh të fushës”, përfundoi Prof. Dr. Bardhosh Gaçe.

The post “Rikualifikimi urban” i Vlorës u realizua mbi gjetjet arkeologjike first appeared on Amfora.

Si një nga simbolet e Zagorisë, Ura e Hoshtevës dhe të tjera aty pranë u ndërtuan nga Ali Pasha, si një borxh që ja kishte zagoritëve që e strehuan në mal kur e ndiqnin për ta vrarë, ende pa u bërë pashai i madh që e njohim të gjithë sot.

Thirrjet dhe njoftimet e banorëve ndër vite për degradimin e urës, ranë në vesh të shurdhër, aq sa tragjikisht ura u lëshua në tokë në vitin 2018, ironikisht pasi ish-ministrja e kulturës dhe deputetja e zonës, Mirela Kumbaro, një muaj para ngjarjes garantoi restaurimin e saj dhe sipas ekspertëve që dërgoi, “urën nuk do e gjente gjë” përgjatë atij dimri.

Ekipi realizues:  

Poducent dhe narrator: Geri Emiri;
Video-produksioni: Arlind Veshti;

“Urat që Trashëgohen”

Ky artikull është pjesë e ciklit “Urat që Trashëgohen”, që synon dokumentimin dhe ekspozimin e urave historike, të atyre që kanë statusin monument kulture në vendin tonë dhe që ndër vite janë tjetërsuar, dëmtuar apo shkatërruar.

The post Zagoria e humbur: Shkatërrimi i Urës së Hoshtevës first appeared on Amfora.

Në vitin 2015 kompania koncesionare Porti MBM – “Multi Buoy Mooring”, një bashkim operatorësh i udhëhequr nga konglomerati Kastrati Group, nisi punimet për ndërtimin e një porti hidokarburesh në Porto-Romano, Durrës.

Teksa një zinxhir institucionesh ngritën alarmin dhe kërkuan pezullimin e tyre në pjesën pranë monumentit të Antikitetit të Vonë në Porto-Romano, ato dështuan që kompania të ndalonte së dëmtuari strukturat arkeologjike.

Referimi i dëmtimeve në Prokurorinë e Durrësit, nuk e pengoi kompaninë që teksa ishte nën hetim për cenimin e mundshëm të monumentit, ta shkatërronte atë plotësisht në pjesën më simbolike që i dha emrin monumentit dhe vetë zonës, aty ku dikur ishte vendosur porta.

Prokuroria e Durrësit pas një hetimi 4 vjeçar megjithëse renditi referencat e institucioneve të ndryshme për dëmet në territor, përmes një akt-ekspertize që aq sa citohej në vendimin gjyqësor nuk shfaqte të vërtetën e asaj që ndodhi me monumentin, prokurori Gëzim Veizi kërkoi që çështja ndaj kompanisë “Kastrati” sh. a. të pushohej, me justifikimin se “fakti nuk përbën vepër penale”.

Në të njëjtën linjë ishte edhe gjyqtarja e shkarkuar së fundmi nga Procesi i Vetingut, Shpëtime Pitaku, që gjithashtu u bind përballë qëndrimeve kontroverese midis autoriteteve shtetërore që rendisnin dëmtimet në territor dhe akt-ekspertizës që paraqiste një situatë të paplotë.

Prokuroria e Durrësit u vendos në lëvizje që në verën e vitit 2020, përpara se monumenti të shkatërrohej, në dhjetor 2021 dhe megjithatë ajo as nuk arriti ta parandalonte dhe as të vendoste përpara përgjegjësisë autorët.

Akt-ekspertiza e paplotë shpëtoi Kompaninë Kastrati

Në seancën gjyqësore të mbajtur më 29 shkurt 2024 si kallëzues përfundoi vetëm Inspektorati i Mbrojtjes së Territorit (IMT), pranë Bashkisë Durrës, të cilët nuk kishin dërguar asnjë përfaqësues. 

Prokurori Gëzim Veizi kërkoi pushimin e çështjes që sipas tij nuk kishte asnjë vepër penale, nga të cilat po hetohej, ato të “Shkatërrimit të pronës” dhe të “Shkatërrimit të veprave kulturore”.

Parashtrimi i çështjes rendiste faktet se si një zinxhir institucionesh, si Policia e Shtetit, Inspektorati i Mbrojtjes së Territorit në Bashkinë Durrës, Inspektorati Kombëtar i Mbrojtjes së Territorit dhe Drejtoria Rajonale e Trashëgimisë Kulturore Tiranë, kishin konstatuar punimet e kompanisë pa leje dhe dëmtimet në territor.

Megjithatë situata përmbysej nga akt-ekspertiza teknike e kërkuar nga prokuroria, që rezulton të ketë paraqitur një situatë krejt të ndryshme nga ajo në terren. Megjithëse nuk jepen detaje nëse akt ekspertiza teknike përgjatë hetimit 4 vjeçar është përgatitur para apo pas momentit të shkatërrimit të monumentit, ajo paraqet gjendjen e tij përpara nisjes së punimeve të portit.

“Referuar kontrollit në terren, nuk konstatohen dëmtime të shkaktuara në murin e inspektuar nga ana jonë, me përjashtim të disa frakturave në dukje të vjetra, vegjetacionit të ulët, dëmtimit nga faktorët atmosferikë të gurëve dhe tullave të murit apo të vendstrehimit të ndërtuar në brendësi të kullës përpara viteve 1990”, shkruanin ekspertët e kontraktuar nga prokuroria, në vendimin gjyqësor që Amfora lexoi.

Ata përmendnin “gjurmët e mureve në pjesën perëndimore” dhe në një analizë që ngjit fakte pa lidhje direkte me njëra-tjetrën, nënkuptojnë sikur këto gjurmë të jenë zhdukur ndër vite nga faktorët atmosferikë apo nga mos ndërhyrja me restaurime e Ministrisë së Kulturës.

Ekspertiza tregon se nga informacioni që japin 3 projektet e mëparshme të parealizuara në terren, të gjitha kanë përmendur emergjencën që dy fragmente në drejtimin perendimor të “Mureve të Portës” kanë pasur për shkak të erozionit dhe dëmtimeve të tjera natyrore. 

“E vetmja referencë e gjurmës së mëparshme të fragmenteve të mureve në pjesën perëndimore të linjës që konstatojmë në terren, mbeten të dhënat e përfituara nga projekti zyrtar i miratuar në vitin 2020 nga Ministria e Kulturës”, shkruan ekspertiza.

“Ky projekt si dhe të tjerët përpara tij që ne kemi konstatuar nga arkiva e IKTK, nuk janë realizuar dhe rrjedhimisht Muret e Portës nuk duket se kanë patur ndërhyrje konservuese e restauruese të dukshme prej kohësh, me përjashtim të zbankimeve të dherave apo pastrimit të vegjetacionit nga autoritetet shtetërore në kuadër të mirëmbatjes sikuse pohon projekti i parealizuar i vitit 2020”, shtonte ajo.

Sipas investigimit tashmë 5 vjeçar të Medias Amfora, ndarë në disa publikime, rezulton se monumenti në pjesën perëndimore ruhej në gjendje të mirë dhe solide. Por punimet e portit në dhjetor të vitit 2021 shkatërruan në mënyrë të qëllimshme monumentin e Antikitetit të Vonë, rreth 25 metra prej mureve mbi të cilat ngrihej dikur porta hyrëse, e kuruar me qemer.

Linja e rrafshuar e murit u fotografua në këmbë për herë të fundit nga ekipi i Amforës më 1 dhjetor 2021 dhe sot ka mbetur vetëm një linjë muri, përfshirë një kullë të fortifikuar që u betonizuan përqark dhe rrezikohen nga lëvizja e mjeteve të rënda aty ngjitur.  

Arkeologu Apollon Baçe ka rrëfyer në një raportim të mëparshëm për Median Amfora, se pasi u thirr nga prokuroria, kishte parë provat e krimit arkeologjik. 

“Rreth 6 muaj më parë Prokuroria e Durrësit më ka thirrur për një proces verifikimi në terren. Më ka telefonuar një oficer i policisë dhe kam shkuar së bashku me të, për të parë situatën dhe ajo që verifikova në vend ishte një gjysmë muri i shkatërruar totalisht”, tregoi Baçe në atë kohë.

“Gjysma e murit ishte shkatërruar në mënyrë të pakthyeshme. Mjetet që vazhdonin ende të punonin ndërsa ne ishim në terren. Një babëzi që nuk ndalet përpara asgjëje. Kjo ishte ajo që pashë”, shtoi Baçe.

Dëmtimi i monumentit ishte referuar jo vetëm nga institucionet e përmendura në vendimin gjyqësor, por edhe nga raportimet mediatike, deri në kulmimin me organizatën Europa Nostra, që e përfshiu atë në listën e ngushtë, potenciale për tu përfshirë tek 7 monumentet më të rrezikuara në të gjithë Evropën.

Heldi Kodra është anëtar i grupimit të të rinjve në Organizatën Europa Nostra dhe ka vijuar advokimin vitet e fundit me qëllim ndalimin e shkatërrimit të monumentit dhe marrjen e tij në mbrojtje.

“Fatkeqësisht, një vendim i tillë ligjëron shkeljet që po kryhen në monumentin ‘Muret e Portës’, duke minuar kështu rendin ligjor dhe procese të rëndësishme siç është ai i integrimit në Bashkimin Evropian”, shpjegoi i riu.

“Prokuroria pranë kësaj gjykate ka dështuar të mbledhi dhe të evidentojë faktet reale që karakterizojnë çështjen dhe ka synuar t’i japë fund hetimit mbështetur në relacione të paplota, duke zhveshur nga përgjegjësia penale kompaninë private”, komentoi Kodra.

Megjithëse përgjegjës direkt për këtë projekt është kompania “Porti MBM”, në hetim është marrë zotëruesi i saj kryesor, Kastrati Sh. a., që e ka ndryshuar emrin në Kastrati Group dhe që zotërohet nga biznesmeni Shefqet Kastrati dhe familja e tij.

Kompania dyshohej të kishte konsumuar veprat penale “Shkatërrimi i pronës”, që dënohet me gjobë ose deri në 3 vite burgim dhe për veprën penale “Shkatërrimi i veprave kulturore”, që dënohet me gjobë ose deri në 3 vite burgim dhe në rastet kur ato kanë rëndësi kombëtare, dënohet me gjobë ose me burgim nga 2 deri në 8 vite.

Por Prokuroria në fillim dhe Gjykata e Durrësit më pas, vendosën që ta pushonin procedimin penal numër 1608, të vitit 2020, për shkak se “faktet nuk përbënin vepra penale”. Nga ana tjetër monumenti simbol i trashëgimisë kulturore shqiptare u shkatërrua në të paktën 25 metra dhe prokuroria dështoi të identifikonte përgjegjësitë e kompanisë koncesionare.

Kronologjia e një krimi ndaj identitetit kombëtar

E vetmja gjurmë arkeologjike në veri të Durrësit, gati 7 kilometra nga qendra urbane, ishte një linjë fortifikimi, e pajisur me një kullë, që është ndërtuar aty që prej shekujve IV-V të Erës Sonë. 

Strukturat arkeologjike ishin shpallurr Monument Kulture i Kategorisë së Parë që prej vitit 1948 dhe pasi Kuvendi miratoi koncesionin në vitin 2015, më 3 qershor 2016 Ministria e Kulturës lëshoi urdhërin për “Shpalljen e Zonës së Mbrojtur të Objektit Monument Kulture Kategoria e I-rë ‘Muret e Portës’, Porto-Romano, Durrës”.

“Muret e Portës” u kthyen në monumentin më të mbrojtur në Shqipëri, por megjithatë punimet për ndërtimin portit nuk respektuan hapësirën përreth tij dhe sollën dëmet e para sipas vëzhgimit të Amforës që prej verës së vitit 2020.

Punimet u përqendruan tek simboli i monumentit, dy mure të ndara nga njëri-tjetri nga hapësira ku dikur ishte vendosur porta. Gërryerja me eskavator në pjesën e kodrës i la ata të pambrojtur dhe dalloheshin gjurmët e gërmimeve, që kishin rrafshuar edhe mbetjet arkeologjike të panjohura më parë.

Punimet u realizuan pa monitorim arkeologjik, që është një kusht ligjor për projekte të tilla. Këshilli Kombëtar i Arkeologjisë, me vendimin e 24 janarit 2017 i kërkoi kompanisë që të lidhte akt-marrëveshje tre palëshe me një subjekt privat në arkeologji që do të monitoronte punimet, por kjo nuk ndodhi.

Përballë shkeljeve të njëpasnjëshme ligjore, kompania që po e ndërtonte portin për hidrokarbure, nxorri “asin nën mëngë” dhe kërkoi që ta zgjeronte aktivitetin edhe në port tregtar. Në vitin 2015 Kuvendi i Shqipërisë e miratoi koncesionin e formës BOT për ndërtimin portit dhe operimin e tij për 35 vjet dhe pasi kontrata u amendua në vitin 2020, asaj ju dha e drejta e zgjerimit të aktivitetit si një port tregtar. 

Ky revansh u shoqërua më herët me ndryshime të projektit që supozohej të ishte i përcaktuar mirë nga ana teknike që në momentin e miratimit nga Kuvendi i Shqipërisë. Megjithëse shqetësimet u përcollën edhe me pyetje nga deputetët në Komisionet Parlamentare në atë kohë, nga projekti fillestar që ruante distancën nga monumenti, u propozua dhe u vijua me ndërtimin e një dallgëthyesi aty pranë, deri në rrafshimin e plotë të strukturës arkeologjike.

Fillimisht Inspektorati Vendor i Mbrojtjes së Teritorrit (IMT) në Bashkinë Durrës ishte ai që dërgoi një grup inspektimi për punimet e portit, më datë 2 qershor 2020. Ata konstatuan se kompania po i lëvizte dherat pa leje dhe vendosën gjobitjen e subjektit “Kastrati sh. a.”, me 50.000 lek. Por gjoba nuk e ndali kompaninë që të vijonte me gërryerjen e kodrës, në të cilën ishte mbështetur muri antik.

Prokuroria e Durrësit u vendos në lëvizje përpara se monumenti të shkatërrohej dhe megjithatë as nuk arriti ta parandalonte dhe as të kishte rezultate pas mbylljes së hetimit, që të vendoste përpara përgjegjësisë urdhëruesit dhe autorët. 

Mesditën e 13 gushtit të vitit 2020, një oficer policie gjatë patrullimit të territorit në Porto-Romano, konstatoi se një eksavator po bënte gërmime dheu “në afërsi të mureve të kalasë”, monument kulture i mbrojtur nga shteti.

“Në datën 14.08.2020 është shkuar në vendin e ngjarjes dhe nga kqyrja e vendit të ngjarjes rezultoi se në lagjen nr. 15, Porto-Romano, në breg të detit, muri antik, i cili ka një gjatësi prej 16 metra dhe gjerësi 1.7 m. Nga kqyrja e mëtejshme është vënë re se në anën jugore muri është gërryer.  Në ambientet përreth shikohen materiale inerte dhe mjete të rënda, si eskavator, vinç dhe kamionë”, shkruhet për këtë moment në vendimin e gjykatës. 

Prokuroria e Durrësit e zvarriti hetimin edhe me pretekstin se ishte në kërkim të ekspertizës, që ishte vonuar dhe në një moment ajo i kërkoi ekspertizë Drejtorisë Rajonale të Trashëgimisë Kulturore (DRTK) Tiranë, e cila po ashtu kishte njoftuar disa herë policinë dhe autoritetet e tjera për dëmtimin e monumentit.

“Në lidhje me këtë procedim, për sqarimin e plotë dhe të gjithanshëm të rrethanave të hetimit, është i nevojshëm kërkimi dhe marrja e të dhënave nga fusha e ekpertëve të trashëgimisë kulturore”, prarashtroi Prokuroria e Durrësit më herët për Median Amfora.

Por mungesa e një eksperti, të cilët janë të shumtë në këtë fushë, bëri që kjo çështje të mos hetohej shpejt dhe të mos dërgohej për gjykim. 8 muaj nga kërkesa e parë, Prokuroria ju drejtua përsëri DRTK-së Tiranë dhe e kujtoi se nuk kishte marrë përgjigje për kërkesën e parë për kryerjen e një inspektimi teknik.

“Punimet që po bëhen në Porto-Romano po i humbasin vlerat e jashtëzakonshme historike Durrësit dhe të gjithë vendit”, komentoi për Amforën më herët, Prof. Dr. Apollon Baçe. 

“Është prishur pikërisht porta që i ka dhënë edhe emrin vendit”, konstatoi më parë arkeologu Neritan Ceka, i cili theksoi se ligji parashikonte ndërhyrjen e prokurorisë për këtë rast, si edhe procedimin e dëmtuesve.   

Por hetimi i Prokurorisë së Durrësit u kthye në një farsë dhe nuk vendosi askënd përpara përgjegjësisë, përballë shkatërrimit të një prej monumenteve arkeologjike më të mbrojtur ligjërisht në Shqipëri.

“Ndihem i keqardhur për një vendim të tillë, në momentin kur do t’i takonte gjykatës të jepte një verdikt që do të ndryshonte rrethanat dhe kushtet në të cilat gjendet monumenti antik”, përmbylli komentin aktivisti Heldi Kodra.

The post Prokuroria dhe gjykata fshehën krimin arkeologjik të Kompanisë Kastrati first appeared on Amfora.

Ai përbëhet nga një kullë katërkëndore dhe një linjë muri fortifikues, por pikërisht në pjesën më simbolike të tij, aty ku dikur gjendej hyrja e kuruar me qemer, u shkatërrua qëllimisht në dhjetor të vitit 2021. 

Amfora zbuloi në atë kohë se u rrafshua gati gjysma e monumentit që gjendet në Porto-Romano, gjatë punimeve për ndërtimin e një porti hidrokarburesh, nga “Shoqëria Koncesionare Porti MBM (Multi Buoy Mooring)”. Ngjarja ndodhi teksa kompania po hetohej nga Prokuroria e Durrësit nëse kishte dëmtim të monumentit – teksa ajo e shkatërroi pjesërisht atë. 

Aktivisti Heldi Kodra, rrëfeu përmes videos më lart që teksa përfundonte gjimnazin nisi të advokonte për këtë kauzë, duke vendosur në dijeni autoritetet në Shqipëri, përfshirë zyrtarët publik, të cilët nuk reaguan si të kishte një “Kod Heshtje”, duke mos ndërhyrë për të zbatuar ligjin. Reagimet e vetme të qenësishme erdhën nga organizatat ndërkombëtare.

Ekipi realizues:  

Ideja dhe moderimi: Geri Emiri;
Video-produksioni: Arlind Veshti;
Ndihmoi: Ekipi i Medias Amfora.

The post Aktivizmi për arkeologjinë përballë “Kodit të Heshtjes” së autoriteteve  first appeared on Amfora.

“Gjiri i Manastirit” e mori emrin nga Manastiri i Shën Gjergjit, që është ndërtuar aty që prej shekullit XVII dhe qëndron në krye të Gadishullit të Ksamilit. Gjetjet arkeologjike aty pranë janë shumë më të hershme, duke nisur nga shekujt IV-III Para Erës Sonë.

Deri në vitin 2022 në zonë kishte pak ndërhyrje ndërtimore, kryesisht nga strukturat turistike, por situata u përmbys pasi qeveria shqiptare rrudhi sipërfaqen e mbrojtur të Parkut Kombëtar të Butrintit dhe i hapi rrugën projekteve ndërtimore.

Me një ritëm më të shpejtë se vendimet e shtetit shqiptar, projekti “Manastiri Resort” mori mbështetjen e menjëhershme si një investim strategjik, për të ndërtuar një fshat turistik në gjirin gati të paprekur të Manastirit.

Projekti i kompanisë “ALB-STAR” parashikohet të përfundojë vitin që vjen dhe kap vlerën 28 milion euro, duke e transformuar rrënjësisht zonën, përmes ndërtimit të vilave 2 deri në 4 kate, përfshirë një hotel, ambiente shërbimi dhe parkime nëntokësore. 

“Arratisuni në parajsën tuaj private”, premton për blerësit kompania në median sociale “Instagram”. Projekti ndërthur stilin grek me arkitekturën italiane, duke marrë si model Positanon, një fshat buzë shkëmbinjve në bregdetin e Amalfit, në Italinë jugore.

Megjithëse evidenton potencialin e monumenteve arkeologjike dhe natyrën e zonës, projekti duket të jetë kthyer në një parajsë për mos zbatimin e ligjit për kulturën dhe rregulloren e UNESCO-s.

Përgjatë një investigimi 2 vjeçar, Amfora zbuloi se projekti që po zhvillohet në një sipërfaqe 53.467 m², prek një nga zonat me potencial të lartë arkeologjik të Parkut Kombëtar të Butrintit dhe një zinxhir institucionesh kanë dështuar të realizojnë monitorimin e punimeve.

Megjithëse në vitin 2010 në mënyrë rastësore u zbuluan struktura të reja antike, projekti i resortit vijoi duke shkatërruar një prej zbulimeve që fillimisht dyshohej si kullë fortifikimi e Antikitetit të Vonë, si edhe duke kryer punime nëntokësore pa monitorim arkeologjik.

Instituti Kombëtar i Trashëgimisë Kulturore (IKTK) censuroi dokumentet që dispononte dhe për gati 1 vit ndryshoi disa herë alibi, duke ekspozuar procedura fiktive dhe të mbajtura në kundërshtim me parashikimet ligjore për vetë IKTK-në dhe këshillin shkencor që funksionon pranë tij.

“Tek ajo kodër, së pari është ndërtuar Muri i Demës, arkeologjia shqiptare në lidhje me shkrimet që janë nga arkeologë të ndryshëm, sidomos Budina dhe të tjerë pas tij në artikuj të ndryshëm, e vendosin në shekullin IV-III Para Krishtit”, tregoi për potencialin arkeologjik të zonës duke nisur nga “Kodra e Manastirit”, studiuesi Halil Shabani.

Misioni i përhershëm i UNESCO-ICOMOS gjeti se pas heqjes së 600 hektarëve nga Zona e Mbrojtur, ju hap rruga ndërtimit të resortit, që megjithatë ka shkelur dhe është ndërtuar brenda “Zonës Buferike” sepse nuk janë ndjekur procedurat e Konventës së Trashëgimisë Botërore për modifikimet e kufijve.

“Tani ekziston një situatë ku Parku Kombëtar dhe zona buferike e pronës së Trashëgimisë Botërore ndryshojnë dhe zona tampon tani përfshin një resort të madh turistik rezidencial”, gjeti raporti që Amfora lexoi.

Raporti steril i vëzhgimit arkeologjik 

Qeveria shqiptare ndryshoi përballë një lumi kritikash zonifikimin e Zonave të Mbrojtura në Shqipëri, duke krijuar shumë xhepa të lakmuar në bregdetin shqiptar për ndërtime që kanë nisur pas miratimit të kufijve të rinj.

Vendimi i Këshillit të Ministrave me numër 59, i datës 26 janar 2022, i hoqi Parkut Kombëtar të Butrintit 802 hektarë nga Zona e Mbrojtur, duke e rrudhur nga 9424 hektarë, në 8622 hektarë. Pra 202 hektarë më shumë nga sa gjeti raporti i UNESCO-ICOMOS, në tetor 2022.

Ende pa hyrë në fuqi ndryshimet e zonifikimit të Zonave të Mbrojtura, në shkurt 2022, Komisioni i Investimeve Strategjike miratori përmes vendimit numër 8/6, të datës 2 dhjetor 2021, statusin e investitorit strategjik “me procedurë të asistuar”, për kompaninë “ALB STAR” sh.p.k.

Komisioni i udhëhequr nga kryeministri Edi Rama, vlerësoi se projekti i plotësonte të gjitha kriteret ligjore për të përfituar statusin special të “investitorit strategjik”, që përfshin një sërë lehtësirash fiskale dhe mbështetje infrastrukturore. Megjithëse kompania “ALB STAR” sh.p.k. aplikoi dhe e fitoi këtë status special, një kompani në hije po merret me menaxhimin e të gjithë këtij investimi. 

Subjekti “MANASTIRI RESORT” u krijua edhe më herët se të merrej vendimi final i qeverisë shqiptare. Më 16 nëntor 2021 u themelua kompania që po merret me ndërtimin dhe menaxhimin që nis nga vilat, deri tek hoteli dhe plazhi. 

Bazuar në ekstraktet e Qendrës Kombëtare të Biznesit, fillimisht aksionarë të kompanisë ishin dy nënkompani, “FINMAN”, që mbante 50% të aksioneve dhe që kontrollohet nga Familja Ismailaj, zotërues edhe të “ALB STAR” sh.p.k dhe subjekti “ANDI” sh.p.k, që mbante 50% të aksioneve dhe që kontrollohet nga Familja Gjiknuri – aksione të cilat ajo ja shiti përfundimisht ortakut “FINMAN”, më 1 nëntor 2022.

Dokumentacioni që shoqëron çdo investim në zonat me potencial arkeologjik kalon përmes disa filterave dhe kontrolleve, para dhe gjatë nisjes së investimeve në terren. Si në çdo rast të ngjashëm, projekti kaloi përmes Këshillit Kombëtar të Trashëgimisë Kulturore, i cili miratoi raportin e vëzhgimit arkeologjik, që përbëhet nga ekspertë dhe përfaqësues të institucioneve të kulturës.

Amfora i kërkoi Institutit Kombëtar të Trashëgimisë Kulturore (IKTK) raportin e vëzhgimit arkeologjik të përgatitur për këtë projekt, i cili është paraprak dhe paraqet situatën në terren. IKTK-ja nuk pranoi ta dorëzonte raportin në shkelje të Ligjit për të Drejtën e Informimit, duke e ndërruar disa herë qëndrimin e tij përgjatë rreth 10 muajve.

Në raportin që Amfora gjeti më pas, rezulton se ai jep një analizë të sipërfaqes së kantierit dhe të potencialit arkeologjik jashtë tij, por pa përmendur zbulimin e strukturës rrethore në vitin 2010.

Dokumenti rezulton të jetë përgatitur nga arkeologia Iris Pojani, një eksperte e licensuar për shërbime arkeologjike, njëkohësisht drejtuese e Departamentit të Arkeologjisë dhe të Trashëgimisë Kulturore, në Universitetin e Tiranës.

Megjithëse duhej edhe gati 1 vit që qeveria shqiptare të njoftonte se do të ndryshonte kufirin e Zonave të Mbrojtura, kompania e kishte porositur këtë raport që në mars 2021, përpara se propozimi të kalonte për vlerësim në Komitetin e Investimeve Strategjike.    

“Sipërfaqja e ndërtimit përfshirë hapësirat mbi tokë dhe nëntokë do të jetë rreth 25.000 m² ndërtim, ndërsa zonat ku do të ndërhyet në peizazh, duke përfshirë rrugicat, shtigjet dhe shkallët arrijnë në 12.000 m²”, evidentoi raporti. 

Pojani i referohet gjithashtu Raportit Vjetor të vitit 2010 të ish-Agjencisë së Shërbimit Arkeologjik, duke përmendur vetëm gjetjet rastësore që dolën përpara rikonstruksionit të rrugës në atë kohë dhe duke shpjeguar se ato nuk preken nga projekti “Manastiri Resort”.

Por tek i njëjti raport zyrtar që Pojani citoi, rezulton të jenë të dhënat edhe për një zbulim tjetër arkeologjik po në atë zonë. Raporti i kohës e evidentoi si një strukturë rrethore, e dyshuar si një kullë vrojtimi që i përket Antikitetit të Vonë, një fazë e dytë e mundshme e Murit të Demës. Zbulim ky që ishte në gjurmën e resortit dhe u rrafshua gjatë punimeve. 

David Dulaj është një banor i zonës që rrëfeu për Amforën se ka punuar në vitin 2010 si punëtor për lëvizjen e dherave gjatë gërmimit arkeologjik dhe tregoi se përpara viteve’ 90 pranë strukturës kishin vendosur një lapidar. 

“Më pas e hapën prapë ku dhe doli struktura e vogël, e bukur. Tani nuk duket, është shkatëruar”, rrëfeu Dulaj për zbulimin e vitit 2010, pasi saktësoi disa herë se në vendin e zbulimit kishin ndërhyrë disa herë edhe përgjatë komunizmit.

Megjithatë në raportin e Pojanit, të porositur nga kompania që po ndërton resortin, evidentohen të dhënat arkeologjike vetëm për zonën jashtë projektit dhe nuk jepet asnjë element apo sugjerim për strukturën rrethore që u zbulua në vitin 2010 dhe që sot është brenda gjurmës së resortit.

Raporti evidentoi se parashikohet të ndërtohet një parkim nëntokësor me 22 vende parkimi dhe një tjetër akoma më i madh, me 38 vende parkimi. Megjithatë në rekomandimet në fund të raportit nuk jepet asnjë orientim për kryerjen e sondazheve arkeologjike për këto punime nëntokësore.

Në zonat me potencial të lartë arkeologjik, në hapësirat ku realizohen punime nëntokësore rekomandohet kryerja e sondazheve, që janë kontrolle parprake të tokës, për të vlerësuar nëse themelet apo punimet e gërmimit prekin struktura arkeologjike.

Raporti i Pojanit u miratua në mbledhjen e Këshillit Kombëtar të Trashëgimisë Kulturore Materiale (KKTKM), përmes vendimit numër 271, datë 8 qershor 2021. Por i gjithë procesi nga ana e kompanisë “ALB-STAR” duket të ketë qenë një farsë, me qëllim plotësimin e dokumentacionit paraprak për marrjen e statusit “investitor strategjik”.

KKTKM-ja la si detyrë që kompania të lidhte paraprakisht akt-marrëveshjen 3 palëshe me subjektet e licensuara në fushën e arkeologjisë, për të ndjekur punimet çdo ditë. Këshilli nuk e pa të arsyeshme që të kërkonte kryerjen e sondazheve arkeologjike për projektin që prek një zonë me rrisk të lartë. Nga ana tjetër kompania i vijoi punimet pa asnjë monitorim, në kundërshtim me vendimin e KKTKM-së.

Amfora i vëzhgoi punimet e resortit që prej verës së vitit 2022 dhe ato vijuan fillimisht me heqjen e volumeve të dherave, duke ulur lartësinë e kodrës dhe duke kryer punime masive gërmimi. 

Sipas përgjigjes së IKTK-së në verën e vitit 2023, subjekti ende nuk kishte lidhur një marrëveshje për monitorimin arkeologjik, duke vijuar punimet që prekin nëntokën pa asnjë kontroll, në kundërshtim me vendimin e këshillit shkencor.

“Instituti Kombëtar i Trashëgimisë Kulturore nuk ka administruar asnjë lloj lajmërimi mbi fillimin e punimeve apo gjetjeve rastësore në lidhje me projektin në fjalë”, shpjegoi ndër të tjera IKTK.

Por kompania “ALB STAR”, që shkeli çdo detyrim ndaj autoriteteve të kulturës, më herët është pajisur prej tyre me një licensë, duke e autorizuar për ndërhyrje në pasuri kulturore materiale. Larg respektimit të trashëgimisë ekzistuese, në dokumentet e projektit që Amfora lexoi, parashikohet edhe ndërtimi i një kishëze buzë bregdetit shkëmbor të Manastirit.

Kompanitë “ALB STAR”, “MANASTIRI RESORT” dhe arkeologia Iris Pojani, nuk ju përgjigjën kërkesave për koment, dërguar nga Amfora për të njohur qëndrimin e tyre.

Misioni i përhershëm UNESCO–ICOMOS u shpreh se, “Misioni nuk u informua nëse kjo procedurë ndiqej në rastin e Manastirit Resort apo jo”, lidhur me ndjekjen e procedurave për mbrojtjen e arkeologjisë dhe kërkuan kryerjen e plotë të tyre.

“Megjithatë, roli që ka luajtur Ministria e Kulturës në rastin konkret të Resortit të Manastirit, mbetet shumë i paqartë për misionin”, shtoi raporti i përgatitur në tetor 2022.

Shoqata Ornitologjike e Shqipërisë (AOS), në një përgjigje për Median Amfora evidentoi se këto ndërhyrje sjellin shumë ndikime negative në habitate, përfshirë ndryshimet dhe cenimet e florës dhe faunës.

“Resort në kufij/prek të PK [Parkut Kombëtar], në zonën e quajtuar Plazhi i Manastirit, me sipërfaqe të modifikuar, shpyllëzuar dhe ndërtuar (ndërtesë dhe infrastrukturë) rreth 5.2 ha”, evidentoi AOS-i për projektin e Gjirit të Manastirit.

“Vlen gjithashtu të theksohet se sipërfaqja e hequr me vendim të Këshillit të Ministrave në janar 2022 është dukshëm më e madhe se ajo e rekomanduar nga PUN dhe për më tepër është pasuar nga një leje ndërtimi e datës 11 shkurt 2022, dhënë nga Këshilli Kombëtar i Territorit për Resortin e Manastirit. Ky është një projekt i madh urbanizimi, megjithëse i zhvilluar si një resort turistik”, gjeti raporti i UNESCO-s dhe ICOMO-s.

Përveç dëmeve dhe transformimeve të parikuperueshme për trashëgiminë, sipas ekspertëve këto projekte po rrezikojnë edhe perspektivën e këtyre pasurive natyrore-kulturore për përfshirjen në zonat e mbrojtura të Bashkimit Evropian.

“E rëndësishme të theksojmë se me këto veprime ‘minohet’ mundësia që zona e Butrintit të shpallet në të ardhmen si Zonë me Rëndësi për Komunitetin Evropian dhe Zonë Natura 2000, një detyrim ky për Shqipërinë përpara se të bëhet pjesë e Komunitetit Evropian”, analizoi Shoqata Ornitologjike e Shqipërisë.

Ndryshimi disa herë i alibisë 

Instituti Kombëtar i Trashëgimisë Kulturore (IKTK) përgjatë 10 muajve mbajti qëndrime të ndryshme, nga pretendimet për posedimin ose jo të dokumenteve të projektit, deri tek ndërrimi i versionit për zbulimin arkeologjik të vitit 2010.

Amfora i kërkoi IKTK-së procesverbalet për mbledhjet shkencore të vitit 2010, ku u zbulua struktura rrethore dhe për mbledhjen e vitit 2021, ku u miratua projekti “Manastiri Resort”. Fillimisht IKTK-ja refuzoi të jepte këto të dhëna, duke shpjeguar së diskutimet përmbanin të dhëna personale, pretendime që u rrëzuan më pas nga Komisioneri për të Drejtën e Informimit.

Në kundërshtim me vendimin e tij, numër 51, marrë më 8 nëntor 2023, IKTK-ja refuzoi të jepte dokumentet publike. Pas kërkesave të vazhdueshme të Amforës, ajo ndryshoi qëndrim dhe nga pohimi se dokumentet i dispononte, por nuk i jepte për shkak të të dhënave personale, tregoi se nuk i posedonte ato për shkak se nuk ekzistonin.

“Nga kërkimet pranë Arkivit Teknik dhe Sekretarisë Teknike të Institutit Kombëtar të Trashëgimisë rezulton se nuk ka procesverbale për vendimet e sipërcituara”, u përgjigj IKTK-ja.

Ironikisht të dyja mbledhjet, e vitit 2010 dhe 2021 për të njëjtën zonë, janë mbajtur në kundërshtim me udhëzimet ligjore. Referuar vetëm dy Vendimeve të Këshillit të Ministrave, me numër 364, datë 29 maj 2019 dhe me numër 208, datë 10 prill 2019, ndër të tjera caktohet se, “Vendimi reflektohet në procesverbalin e mbledhjes”, duke kërkuar që jo vetëm diskutimet gjatë mbledhjes, por edhe vendimi të reflektohet në procesverbal.

Kursi ndryshoi 360 gradë edhe për dokumentin tjetër, raportin e vëzhgimit arkeologjik, të përgatitur për kompaninë private nga arkeologia Iris Pojani.

Megjithëse duhej ta arkivonte edhe në kopje fizike, IKTK-së “ja grabitën” dokumentin në formën e vetme që e kishte, elektronike, pasi pretendoi fillimisht se nuk e jepte për shkak të së drejtës së autorit.

Gati 10 muaj pasi nuk e dha raportin dhe orientoi që të merrej tek subjekti privat që e ka përgatitur, IKTK-ja u përgjigj se:

“Në sistemin e-leje ku ngarkohen aplikimet, të cilat shqyrtohen në Këshillin Kombëtar të Trashëgimisë Kulturore Materiale (KKTKM), rezulton se pas sulmit kibernetik, mes Korriku 2022, nuk ka asnjë të dhënë mbi aplikimet e ngarkuara më herët, konkretisht ku përfshihet edhe ‘Raport Vëzhgimi Arkeologjik’, miratuar me Vendim Nr. 271, datë 08.06.2021 të KKTKM-së”.

E njëjta gjë ndodhi edhe me zbulimin arkeologjik të vitit 2010, ku pas shumë korrespondencave Amfora u njoh me një qëndrim të ri për vetë tipologjinë e strukturës.

Raporti Vjetor i vitit 2010 i ish-Agjencisë së Shërbimit Arkeologjik (ASHA) mban në kopertinën e tij të pasme foton e një strukturë rrethore, që sot është shkatërruar nga punimet e resortit. 

Gjatë punimeve që nisën për sistemimin e rrugës që lidh Çukën me Butrintin në vitin 2010, punimet u ndaluan sapo në kryqëzimin për tek Manastiri i Shën Gjergjit u hasën struktura arkeologjike. Gjetjet dhe evidencat ishin të shumta dhe vetë ASHA u investua në dokumentimin e një strukture rrethore dhe të mureve antike aty pranë.

“Objekti paraqet një formë rrethore, pothuajse të rregullt. Përbëhet nga dy radhë muresh, i jashtmi, dhe i brendshmi. Muri i jashtëm është më i gjerë se sa i brendshmi, gjerësia e tij është 0.90 m dhe lartësia maksimale deri në nivelin që është gërmuar shkon rreth 0.50 m”, shkruan Raporti Arkeologjik i Shpëtimit, që u përgatit nga ASHA në vitin 2010.

Aty pranë janë identifikuar prej vitit 1963 mure antike të një niveli ndërtimor shumë cilësor, me qëllim mbrojtjen dhe ndarjen e territorin të Butrintit në jug, nga territori i qytetit helenistik Pheonike në veri. 

Ato datohen së paku prej vitit 232 Para Erës Sonë dhe janë evidentuar disa faza të konsolidimit të tyre. Strukturat e reja që dolën nga punimet rrugore ngritën pikëpyetje edhe për fazat e mëvonshe të meremetimit.   

Një artikull shkencor i vitit 2012 i arkeologut britanik, Richard Hodges dhe koleges shqiptare, Nevila Molla, që Amfora e konsultoi në mënyrë të pavarur, analizoi zbulimin e një segmenti muri pranë projektit që po zbatohet dhe që nuk preket prej tij, duke ngritur dyshime se muri përbën kufirin verior të murit të Demës, që shtrihej deri në Liqenin e Butrintit dhe se rinovimi i murit helenistik mund të ishte bërë në shekullin XI të Erës Sonë.

Ngjashëm me pamjet e këtij muri, ishte edhe teknika e ndërtimit të strukturës rrethore që u zbulua brenda gjurmës së projektit të sotëm, “Manastiri Resort”.

“Dukesh pak, pastaj e zbuluan. Është me inventar po ta kërkosh”, kujtoi David Dulaj.

“Ata erdhën deri tek lapidari, ai kishte qenë mbi këtë. Pas ’84-ës e bënë këtë lapidarin e madh”, kujtoi burri, duke saktësuar distancën e afërt midis lapidarit dhe zbulimit. Ai përveçse punoi si punëtor gjatë gërmimit arkeologjik në vitin 2010, është njëkohësisht banor i zonës.

Megjithëse nuk u thellua gjurma e gërmimit, struktura në formë rrethore u konsiderua fillimisht si një kullë e ndërtuar me qëllim mbrojtjen, ndoshta në Antikitetin e Vonë dhe që më pas ka pësuar dëmtime dhe transformime nga strukturat ushtarake që u ndërtuan përgjatë komunizmit.

“Njëra është faza që lidhet me ndërtimin e kullës, për të cilën mendojmë se i përket periudhës së Antikitetit të Vonë, kjo duke u nisur nga materiali i pakët arkeologjik dhe teknika e ndërtimit”, gjeti raporti i vitit 2010.

“Faza tjetër i përket periudhës moderne, me siguri mund të themi pas vitit 1945. Mendojmë se lidhet me kohën e ndërtimit te bunkerëve per mbrojtjen e kufirit, në funksion të të cilit duhet të jetë ndërtuar edhe objekti që ngrihet direkt sipër kullës”, përfundoi raporti, duke shtuar sugjerime për mbrojtjen e zbulimit dhe kthimin e tij në të vizitueshëm.

Megjithëse gërmimi u realizua nga një grup pune, raporti i vitit 2010 u përgatit nga Mariglen Meshini, arkeolog që vijon të jetë pjesë e Drejtorisë së Shërbimit Akeologjik, sot pranë Institutit Kombëtar të Trashëgimisë Kulturore.

Në përgjigjen e sjellë për Amforën, pyetur pas projektit “Manastiri Resort”, Meshini ofroi një version të ri të gjetjeve, duke ekspozuar vetëm fazën e dytë të përdorimit që evidentoi raporti i vitit 2010 dhe që lidhet me qëllimet ushtarake përgjatë komunizmit. 

“Ajo që u evidentua qartë nga gërmimi ishte prania e elementëve të betonit dhe hekurit brenda rrezes së rrethit dhe në të njejtën kuotë me themelet e strukturës, e cila u gjykua si fazë ndërtimi e pas viteve 1945”, shpjegoi Meshini.

“Për këtë arsye, pra duke qenë se objekti i zbuluar nuk ishte një rrënojë arkeologjike, por një ndërtim në funksion të kontrollit ushtarak të përdoruesve të rrugës për në Butrint, për objektin e zbuluar nuk u vijua me masat konservuese siç parashikonte Vendimi i KKA dhe nuk u vijua me hapat e mëtejshëm për shpalljen e tij monument kulture nga Ministria e Kulturës”, vijoi ai argumentimin.

“Sqaroj gjithashtu se, gjatë prezantimit të projektit në fjalë, nga ana e DSHA është relatuar jo vetëm në lidhje me objektet me status pasuri kulturore, por edhe për të gjitha proceset arkeologjike të realizuara nga ish-Agjencia e Shërbimit Arkeologjik përgjatë periudhës 2010-2011 në këtë segment rrugor”, shpjegoi Meshini.

Në mungesë të mbajtjes së pocesverbalit të mbledhjes, ndryshe nga sa parashikon ligji, Amfora nuk e verifikoi dot nëse janë dhënë rekomandimet për kompaninë ALB STAR dhe për arkeologen Iris Pojani.

Në raportin e vitit 2010 Meshini dhe grupi kërkimor gjithashtu e evidentoi fazën e dytë të ndërhyrjeve me karakter ushtarak, por duke shpjeguar se pjesa e parë e ndërtimit mund të ishte një strukturë arkeologjike e Antikitetit të Vonë, që ka shërbyer në fazën e dytë të Murit të Demës.

Banorët e zonës që Amfora pyeti evidentuan aktivitetin ushtarak në zonë, por që nuk e përjashton ripërdorimin e strukturave ekzistuese antike.

Studiuesi nga Saranda dhe pjesëmarrësi në shumë ekspedita arkeologjike, Halil Shabani, kujtoi se në atë pikë ka pasur aktivitet të përqendruar ushtarak përgjatë komunizmit, duke menduar se zbulimi mund të ketë qenë strukturë që lidhej me aktivitetin ushtarak dhe se ende nuk është eksploruar plotësisht potenciali arkeologjik i zonës.

The post Resorti tek Gjiri i Manastirit shkatërroi potencialin arkeologjik të Parkut të Butrintit first appeared on Amfora.

Por ajo po kalon ditët e saj më të vështira, pasi dimri që lamë pas e rrënoi përsëri dhe pas shembjes dy vite më parë të një ambienti të saj, ndërtimi shekullor gati u përgjysmua. Ajo është pronë e Familjes Kameniku, e cila pavarësisht dëshirës për ta mirëmbajtur nuk ja ka dalë ta restaurojë me fondet e saj.

Ky ndërtim ka Statusin Monument Kulture i Kategorisë së Parë që prej vitit 1961, i vlerësuar për karakteristikat arkitektonike që ajo dhe mbart është në inventarin e monumenteve të kulturës të Drejtorisë Rajonale të Trashëgimisë Kulturore në Berat (DRTK).

Trashëgimtari i banesës, Gëzim Kameniku, thotë se e kanë ngritur çështjen e rrezikut të banesës shumë herë pranë DRTK-së Berat, përpara se prej saj të niste shembja e disa prej ambienteve. 

Dy vite më parë nga banesa u shemb një pjesë e saj e rëndësishme e saj dhe muajt e fundit gjendja është rënduar edhe më shumë. 

“Një hapësirë mes dhomave, u shemb. Gati dy vite më parë”, tregoi ai. “Shkova dhe u thash tek drejtoria. Erdhi vetë drejtori, dy punonjës, e panë, por asgjë nuk u bë sepse nuk kishin fonde”, shtoi burri.

“Banesa e Aishe Kamenikut” është pjesë e një kompleksi banimi, që ndahet së bashku me një familjar tjetër, “Skënder Kameniku” dhe sipas të dhënave zyrtare të dyja gëzojnë statusin Monument Kulture të Kategorisë së Parë.

“Faza e parë e banesës ka qenë me çardak në të gjithë ballin e saj dhe gjatë rikonstruksionit të kryer në gjysmën e dytë të shekullit të XIX, çardaku është mbyllur dhe është kthyer në një banesë të mbyllur’’, tha DRTK Berat, në një përgjigje zyrtare për Median Amfora.

Sipas trashëgimtarit të familjes, djalit të Aishe Kamenikut, banesa ka 6 dhoma dhe në pjesën e poshte ka një qilar, që e bën tepër të vështirë për familjen mirëmbajtjen e saj. 

“Çdo vit banesa ka nevoja për mirëmbajtje. Çdo vit mundohemi t’i riparojmë diçka, por jo gjithmonë ja dalim”, rrëfeu burri për Median Amfora. 

Vitet e fundit shtëpia ka nisur të shfaqi probleme më të rënduara dhe kërkesat e familjarëve për ndërhyrje nuk morën zgjidhje në mungesë të fondeve. 

“Kam shkuar tek drejtoria e Beratit, por më kanë thënë që nuk kanë fonde”, kujtoi Gëzim Kameniku.

Megjithëse monument kulutre i dorës së parë, banesa ka pësuar dëmtime në disa pjesë të saj përgjatë dimrit të këtij viti.

“Aktualisht banesa është në gjëndje të lartë risku dhe është pasqyruar në relacionet e kryera ndër vite për monumentet në Qarkun Berat, të raportuara në institucionet përkatëse”, sqaroi DRTK Berat për gjendjen e banesës.

Por kontrolli i fundit i banesës është kryer disa vite më parë dhe kohët e fundit gjendja e strukturës së saj është përkeqësuar ndjeshëm, duke ekspozuar ndaj kushteve atmosferike ambientet kryesore.

“Në vitin 2017 është kryer një inspektim në terren nga specialistët dhe ku u konstatua gjendja kritike e banesës dhe është raportuar si objekt me gjëndje të lartë risku”, shtoi përgjigja e DRTK Berat. 

“Ndërhyrjet që kërkonte ky objekt nuk mund të realizoheshin me fondin e DRTK Berat”, shpjegoi institucioni vendor për trashëgiminë kulturore. “Aktualisht nuk kemi një projekt për restaurimin e këtij objekti”, shtoi DRTK Berat.

Në “Banesën e Aishe Kamenikut” spikasin elementët e gurit dhe të drurit në shumë prej pjesëve. Por edhe pse objekti është në rrezik, ai prej vitesh nuk ka pasur asnjë lloj ndërhyrje, duke sjellë pjesërisht dëmtimin e tij.  

“Banesa është kategorizuar në listën e objekteve në gjendje të lartë risku dhe për këtë arsye nuk janë kryer ndërhyrje mirëmbajtje pasi objekti kërkon një studim për gjendjen e elementëve konstruktiv dhe gjendjen statike të objektit dhe më pas hartimin e një projekti të detajuar për  rikonstruksionin, restaurimin dhe konservimin e këtij monumenti”, analizoi DRTK Berat.

Vetë autoriteti vendor për trashëgiminë kulturore nuk gjeti në rekordet e tij të dhëna për ndonjë restaurim të kësaj banese dhe ndërhyrja aty është e pamundur për fondet që disponohen për restaurime.

The post Në rënie të lirë drejt shembjes, banesa beratase e Aishe Kamenikut me rrisk të lartë first appeared on Amfora.

Pas disa vështrimeve të shpejta, qyteti pjesë e trashëgimisë botërore ngjason me një kantier ndërtimi. Çerçizin e kanë zhvendosur prej kohësh prej aty, për t’ja rikthyer shtatoren kur të përfundojnë punimet.

Pas pluhurit dhe zhurmës për ndërtimin e sheshit të ri, të parkimit nëntokësor dhe të “bypass”-it, fshihen edhe ndërhyrjet private për krijimin e hapësirave të reja, nxitur nga kërkesa e lartë e turistëve për të vizituar Gjirokastrën përgjatë muajve të ngrohtë.

Promovimi si një prej destinacioneve më tërheqëse turistike ka shtuar presionin për më shumë shtretër. Lagjet historike të qytetit po përballen me një tjetër valë ndërtimesh pa leje që po transformojnë dhe po dëmtojnë banesat karakteristike.

“Ajo që bie në sy janë soletat që janë të dëmshme për zonën, sepse nuk është vetëm banesa, por edhe harmonia me peizazhin”, tregoi arkitekti Agron Doraci.

Vetëm në pesë vitet e fundit institucionet e kulturës kanë identifikuar 33 raste të ndërhyrjeve të paligjshme brenda lagjeve historike, duke sjellë ndërtime që dhunshëm cenojnë banesat monument kulture dhe peizazhin e mbrojtur nga UNESCO. 

Ndërsa prokuroria regjistroi në vitet e fundit 62 raste të ndërtimeve pa leje brenda lagjeve historike, shumica e përgjegjësve mundën t’ja hedhin pa u dënuar, duke ekspozuar pandëshkueshmërinë e autorëve.

Presioni për më shumë shtretër po nxit ndërtimet pa leje

Kalaja e Gjirokastrës vitin e kaluar përgjatë muajve janar-gusht u vizitua nga gati 141 mijë vizitorë, 67% më shumë se një vit më parë. Ky trend rritës dëshmon interesin e shtuar të vizitorëve për qytetin e gurtë, i cili nga ana tjetër është i kufizuar në mundësitë për të pritur masivisht turistë.

Në prag të pritjes së një sezoni turistik të suksesshëm, në rrugicat e kalldrëmta syri të zë më shumë rrjeta punimesh në fasada, dritare prej alumini, shtesa solte, beton, një pamje që megjithëse nuk ka asnjë lidhje me qytetin mesjetar është bërë pjesë e tij. 

Ky trend i ndërhyrjeve pa leje është rikthyer pas disa momenteve të ngjashme në historinë e qytetit, i nxitur nga nevoja për më shumë struktura akomoduese dhe shërbime ndaj turizmit masiv. Drejtoria Rajonale e Trashëgimisë Kulturore (DRTK) Gjirokastër vetëm në 5 vitet e fundit ka identifikuar dhjetra raste që kanë cenuar zonën historike.

“Në pesë vitet e fundit Drejtoria Rajonale e Trashëgimisë Kulturore e Gjirokastrës ka regjistruar 33 ndërtime pa leje në zonat muzeale”, shpjegoi autoriteti vendor i trashëgimisë në një përgjigje zyrtare.

“Në katër-pesë vitet e fundit janë rritur kërkesat për zgjerim. Turizmi po nxit ndërhyrjet pa leje në Gjirokastër”, shpjegoi Ardis Duka, drejtori i DRTK Gjirokastër. 

Amfora mësoi se ky numër është edhe më i lartë për një periudhë më të gjerë. 62 çështje janë regjistruar në Prokurorinë e Gjirokastrës për ndërhyrje ndërtimore pa leje në lagjet që janë brenda zonës historike.

Ndërhyrjet pa leje në strukturat e banesave karakteristike nuk janë fokusuar vetëm në shtimin e hapësirave së jashtmi, por një pjesë e tyre prishin katet e brendshme me qëllim fitimin e volumeve dhe banesat që së brendshmi kishin 3 kate mund të shndërrohen në 4 kate, duke humbur të gjitha elementet karakteristike.

“Vitet e fundit mund të themi që ndëhyrja ka marrë më shumë drejtim në interiorin [pjesën e brendshme, arredimin] e objekteve që po adoptohen në ‘Airbnb’ [banesa që jepen me qira me dhoma ose tërësisht] duke parë dhe nevojat për turizëm”, analizoi inxhinieri Nikolla Vesho.

Për të ndërhyrjet në banesat që janë Monumente Kulture të Kategorisë së Dytë mund të realizohen më lehtësisht, por gjithmonë bazuar në studimin paraprak të tyre dhe restaurimin mbi një projekt që ruan dhe nuk dëmton karakteristikat e tij. 

“Nuk lejohen shtimet e kateve, shtesat anësore, madje në objektet e kategorisë së parë nuk lejohet ndërhyrja, as në ndërrimin e një dritareje nga me kornizë druri, në kornizë alumini”, theksoi Vesho, lektor në lëndën e “Restaurimit”.

Viktor Nurçe, është artizan që punon prej vitesh me mjeshtërinë e drurit në Gjirokastër. Ai ka përcjellë ndër dekada shqetësimet për dëmtimin e elemtenteve karakteristike të banesave të qytetit, çështje të cilat tashmë i diskuton edhe në Këshillin Bashkiak, të cilit i është bashkuar si anëtar.

Nurçe ka kaluar në duart e tij shumë prej elementeve dekorues prej druri në banesat gjirokastrite, duke i restauruar apo duke i krijuar prej fillimit. Ai evidenton se blerja e banesave nga sipërmarrës që kanë për qëllim turizmin ka sjellë edhe një ngutje në marrjen e fitimit, duke maksimalizuar përdorimin e hapësirës. 

“Pronarët e rinj kanë tendencë për të bërë më shumë dhoma, pa menduar për humbjet e vlerave”, evidentoi mjeshtri i drurit.

Amfora numëroi në listën e Monuemtneve të Kulturës së paku 63 banesa të shpërndara në lagjet historike, të cilat kanë statusin e Monumentit të Kulturës të Kategorisë së Parë, ndërsa 324 banesa kanë statusin Monument Kulture i Kategorisë së Dytë. 

Ardis Duka i ndau ndërhyrjet pa leje në Gjirokastër në tri faza, atë të vitit 1990, 1997 dhe në 5 vitet e fundit. Kreu i Drejtorisë Rajonale të Trashëgimisë Kulturore (DRTK) Gjirokastër e evidentoi si një sfidë ndalimin e ndërhyrjeve pa leje dhe detyrimin e pronarëve që t’i rikthejnë objektet në gjendjen fillestare. 

“Së bashku me Inspektoratin e Mbrojtjes së Territorit janë vendosur gjoba sepse kishin marrë leje për restaurim, por nuk e kishin zbatuar projektin dhe i është kërkuar që të kthejnë objektin në gjendjen e mëparshme”, shpjegoi Duka.

“Pas vitit 1990 kemi ndërhyrje me shtesa, përforcime të gabuara, duke hequr shumë elementë dekorativë, të cilat kanë lënë gjurmën e tyre në objektet muzeale të Gjirokastrës”, analizoi inxhinieri Nikolla Vesho. 

Qyteti i përfshirë në Listën e Trashëgimisë Botërore nga UNESCO që prej vitit 2005 është një nga shembujt e paktë të mbetur në Ballkan si qytet tregtar i stilit osman dhe që ruan ende tiparet mesjetare. 

Për “arkitektin veteran”, Agron Doraci, problemi i ndërhyrjeve pa leje është sa i vjetër aq edhe aktual. Sipas tij ai lidhet me nevojat që kanë banesat për tu përshtatur me zhvillimet moderne. 

“Duke nisur që nga nyjet sanitare dhe probleme të tjera funksionale, janë shqetësimet me të cilat përballen sot banorët e Gjirokastrës, në zonat muzeale”, shpjegoi Agron Doraci për Median Amfora.  

“Gjirokastritët sa nga halli, sa nga mosnjohja kanë bërë deformime të banesave. Ata janë përpjekur që të ruajnë banesën së jashmti dhe ta përshtasin së brendshmi me jetën e re”, analizoi Doraci.

Ndërhyrjet pa leje mbeten të pandëshkuara

Pas shkurtit të vitit 2015 të gjithë personat do të ndërtonin pa leje do të përballeshin me burgim nga 2 deri në 8 vite burg, një masë e ashpër kjo që synonte të zmbrapste ndërhyrjet e pakontrolluara në territor.

Megjithatë kjo masë e fortë nuk duket sa ka ndikuar në reduktimin e ndjeshëm të ndërtimeve pa leje në Gjirokastër dhe shumica e shkelësve ja kanë hedhur pa u dërguar për gjykim.

Media Amfora mësoi nga Prokuroria e Gjirokastrës se nga 202 kallzime penale të regjistruara në periudhën 2013-2023 për ndërtimet pa leje, 62 prej tyre ishin regjistruar në zonën muzeale të qytetit të gurtë.  

“Nga 202 kallzime, rezulton se 62 çështje referohen nga zonat muzeale, ku bëjnë pjesë lagjet ‘Palorto’, ’11 Janari’, ‘Qafa e Pazarit’ dhe ‘Pazari i vjetër'”, u përgjigj zyrtarisht Prokuroria e Gjirokastrës.     

Megjithatë më shumë se gjysma e autorëve të këtyre ndërhyrjeve kanë mundur të mos përballen asnjë ditë me drejtësinë, teksa edhe ata që janë hetuar në pjesën më të madhe kanë mundur t’i shmangen gjykimit.

“Nga 62 çështje të referuara, rezulton se 32 çështje janë të mosfilluara, 11 çështje janë të pushuara, 0 çështje janë të pezulluara, 9 çështje janë dërguar për gjykim, nga të cilat 2 janë me marrëveshje për Miratim Marrëveshje Fajësie, 1 çështje është transferuar në prokurori tjetër dhe 9 çështje rezultojnë nën hetim”, sqaroi Prokuroria e Gjirokastrës. 

Drejtoria Rajonale e Trashëgimisë Kulturore Gjirokastër shpjegoi zyrtarisht se 15 objekte me status “Monument Kulture” rezultojnë të tjetërsuara. Ndërhyrjet pa leje mund të rrezikojnë që objekti të tjetërsohet deri në pikën që i humbet edhe vlerat për të qenë monument kulture.

Përgjatë vitit 2023 Prokuroria e Gjirokastrës regjistroi 14 kallëzime penale për ndërtimet pa leje dhe për gjysmën prej tyre nuk i nisi hetimet. Ndër to kishte raste të ndërtimeve pa leje në “zemër” të zonës historike, në “Qafën e Pazarit” dhe në “Pazarin e vjetër”, të cilat nuk u hetuan.

Artizani Viktor Nurçe është ndër të paktët mjeshtra të mbetur në qytetin e gurtë që përveçse vazhdon të mbajë gjallë traditën e krijimeve me dru, punon edhe në restaurimin e banesave. Ai vijon me punën bindëse me trashëgimtarët dhe me blerësit e rinj që të ruajnë maksimalisht banesat, duke i restauruar në vend që t’i rindërtojnë pjesërisht ose plotësisht.

“Që ta ruajnë një objekt duhet ta njohin dhe jo të gjithë pronarët i njohin objektet e tyre, pasi janë trashëgimtarë ose blerës”, rrëfeu Nurçe. 

Për të problemi i ndërtimeve pa leje është një nga plagët më të mëdhaja që ka pasur dhe ka qyteti që dominohet nga banesat madhështore të skalitura me gurë.

“Është bërë një masakër me ndërtimet. Shikon modelin e një vile në mes të zonës historike”, tregoi me shqetësim artizani 55 vjeçar.

Qyteti i plakur, përballë turistëve të rinj 

Ndërhyrja e qeverisë për rikonstruksionin e Sheshit Çerçiz Topulli, ndërtimi i parkimit nëntokësor dhe ndërtimi i “bypass”-it të Gjirokastrës, megjithëse janë pritur me kritika sipas autoriteteve synojnë të shtojnë kapacitetet e qytetit të plakur përballë flukseve të turistëve.

Por në lagjet historike banesat lëngojnë nga plagët e pronësisë, ku shumë pronarë trashëgimtarë nuk dakordësohen për restaurimin e kujtimeve të të parëve, të tjerë blerës të rinj ndërtojnë pa respektuar kriteret dhe erozioni e rrëshqitjet e dherave nga ana tjetër kanë shtuar pirgun e problemve të menaxhimit të qytetit.

Drejtoria Rajonale e Trashëgimisë Kulturore Gjirokastër shpjegoi zyrtarisht se 30 objekte të trashëgimisë kulturore janë “në gjendje të pranueshme”, por kanë nevojë për restaurim.

“Monumente që janë gjendje të mirë dhe në nevojë për një mirëmbajtje të vazhdushme, janë 50 objekte”, evidentoi më tej përgjigja zyrtare e DRTK Gjirokastër.

Arkitekti Agron Doraci analizoi se në vitet e fundit Gjirokastra ka humbur një pjesë jo të papërfillshme të banesave monument kulture, e nxitur kjo edhe nga rritja e kostove të restaurimit.

“Në 30 vitet e fundit 25% e banesave në Gjirokastër janë rrënuar”, komentoi Doraci.

“Shteti duhet të investojë sepse vetë qytetarët e kanë të vështirë, pasi lënda e lisit është 3 fish më e shtrenjtë se e pishës”, shtoi ai.

Restaurimi cilësor sipas ekspertëve kërkon materiale origjinale për tipologjinë e banesave gjirokastrite, por të cilat kushtojnë në raport me kohën e punës dhe çmimet e sotme të tregut.

Qyteti përveç plakjes së banesave po përjeton të njëjtin fenomen edhe në raport me popullsinë. Në vitin 2020 sipas Institutit të Statistikave qarku me numrin më të madh të përfituesve të pensioneve për 1000 banorë ishte Gjirokastra, duke ekspozuar sfidat e sektorit të shërbimeve turistike.

E ndërsa e gjithë vëmendja po përqendrohet tek rritja e fitimeve nëpërmjet turizmit dhe shifrat që promovohen për rritjen e numrit të vizitorëve, ndërhyrjet e paligjshme po tolerohen në heshtje nga autoritetet ligjzbatuese dhe ato të mbrojtjes së territorit.

The post Presioni i turizmit masiv po nxit ndërtimet pa leje në Gjirokastër first appeared on Amfora.