Sot aty gjenden monumente kulture të kategorisë së parë, si “Kalaja e Skënderbeut” dhe Kisha e Shën Ndojit. Por ekzistenca e tyre po rrezikohet dekadat e fundit nga fenomentet që lidhen me erozionin, ndryshimet klimate dhe mbetjet urbane.

Media Amfora dhe Qendra “EDEN”, e cila ka karakter mjedisor, kanë hulumtuar gjendjen në terren, duke evidentuar zgjidhjet e mundshme që do të përmirësojnë situatën mjedisore në Kepin e Rodonit.

• Mbjellja e bimësisë dhe shtimi i sedimenteve përballë erozionit

Vetë Kepi i Rodonit dhe më specifikisht Kalaja e Skënderbeut që gjendet në skajin e tij më të largët po përballen prej dekadash me erozionin detar dhe atë tokësor. Për përmirësimin e fenomenit gërryes rekomandohen zgjidhjet bio-inxhinierike.

“Zbutja e valëve të detit përmes shtimit të sedimenteve pranë bregut, të cilat do të zvogëlojnë goditjen e valëve në shpatet e pjerrët ranor”, evidentoi si zgjidhjen e parë ekspertja e mjedisit, Ermelinda Mahmutaj.

“Pra masat do të synojnë të ndikojnë në stabilizimin e këtyre shpateve. Sedimentet pranë bregut e lejojnë një plazh të rigjenerohet vetë, sidomos pas një stuhie bregdetare”, shtoi ajo.

Fortifikimi i ndërtuar ngë Skënderbeu ka mbetur tashmë i izoluar nga vizitorët. Prej më pak se një viti shtegu këmbësor ka rrëshqitur dhe e vetmja rrugë për të shkuar aty është përmes detit.

Duke i renditur masat inxhinierike si ndërhyrje që duhen vlerësuar në raport me gjendjen aktuale aty, zgjidhja e dytë sugjerohet mbjellja dhe shtimi i bimësisë natyrore në shpatet e zhveshura të kodrave, përmes fushatava të paracaktuara qartë dhe të lokalizuara në zonat e pjerrëta, me bimësi të shkulur apo të djegur të kepit.

“Duhet të intensifikohen monitorimet dhe raportimet për shkelësit e ligjit në përgjithësi dhe në veçanti për ata që shkatërrojnë mbulesën bimore në Kepin e Rodonit”, sugjeroi Ermelinda Mahmutaj.

Arkeologu nënujor Adrian Anastasi që prej vitit 2003 zhvillon fushata të herëpasherëshme për njohjen e terrenit detar dhe tokësor. Ai analizon se nuk ka të dhëna shumë të hershme për peizazhin e zonës, por burimet mesjetare krijojnë një ide të përafërt.

“Kepi ka qenë shumë i pasur me lëndë drusore, ka qenë i mbrojtur nga pikëpamja e erozionit. Fenomeni nuk ka qenë i dukshëm, pra nuk ka qenë kaq agresiv sa në ditët e sotme”, tregoi Anastasi.

“Si rezultat i veprimtarive erozive të ujërave të detit, një pjesë e mureve janë zhytur nën ujërat e Detit Adriatik”, evidentohet në kartelën e monumentit të kulturës.  

Fenomeni i erozionit, gërryerjes së sipërfaqes së tokës, rrëshqitjes së kodrës dhe rritja e nivelit të ujit të detit, parashikohen si 2 skenaret që brenda disa dekadave mund ta rrënojnë fortifikimin e ngritur nga Skënderbeu.

“Kjo do të sjellë izolimin e kalasë dhe skenari më i keq është shkëputja e saj si një ‘ishull’ në mes të ujit, ç’ka do e bënte edhe më vulnerabël ndaj efekteve të ndryshimeve klimatike. Kalaja do të zhytej dhe ‘shkërmoqej’ në ujë, duke ndryshuar peizazhin përreth në mënyrë drastike”, shpjegoi Mahmutaj.

Banorët e fshatit Shetaj e shohin kalanë dhe kishën si simbol të zonës së Ishmit, ndërsa për të rinjtë përbën edhe një mundësi për të ndërtuar të ardhmen e tyre përmes turizmit.

Orgito Reka pret çdo vizitor që shkon në Kepin e Rodonit. Me mirësjellje ai nge dhe ul traun hyrës në rrugën që të dërgon në gadishull, territor i cili adiminstrohet nga Kisha Katolike përmes një subjekti privat. 

“Punë të tilla bëjnë edhe moshatarët e mi, në lokale, restorante, kështu punojnë edhe ata”, rrëfeu i riu për Median Amfora. 

“Edhe në dimër ka njerëz. Çdo ditë të vitit, të shtunën dhe të dielën më shumë. Ja sot erdhën një çift të huajsh me rulotë”, tha Reka.

“Të gjithë pyesin për kalanë edhe kur ikin edhe kur kthehen. Ka nga ata që më thonë se përse nuk i tregova që nuk ka rrugë tek kalaja sepse duan ta shohin”, shtoi 18 vjeçari duke qeshur dhe ngirtur supet lartë, për tu shfajësuar se edhe lodhej e harronte të ja kujtonte vizitorëve këtë detaj.

Jo larg fortifikimit gjendet edhe Kisha mesjetare e Shën Ndout, një nga objektet e kultit që ruhet ende sot, teksa burimet tregojnë se zona dikur ka pasur disa kisha, manastire dhe kuvende.

“Kam ardhur nga Korça sepse kam dëgjuar shumë për këtë kishë të shenjtë, ndaj vendosa që ta vizitoj, të lutem për mirësi”, tregoi një burr që e vizitoi kishën së bashku me familjen.

• Ndërtimi i barrierave natyrore përballë ndryshimeve klimatike

Kepi i Rodonit gëzon statusin e ruajtjes si “Monument Natyre”, për shkak të karakteristikave dhe dukurive të veçanta natyrore, kulturore, historike dhe arkeologjike. 

Një model që mund të zbatohet aty për reduktimin e erozionit është ai i New York-ut, në Shtetet e Bashkuara të Amerikës ose në Oosterschelde, Hollandë. Ai lidhet me ndërtimin e mureve/shkëmbinjve nënujorë artificialë me guaska/goca deti, përmes së cilave është arritur njëkohësisht zbutja e valëve të detit dhe mbrojtja nga erozioni. 

“Me kalimin e kohës këto mure mund të rriten nëpërmjet bllokimit të sedimenteve dhe në këtë mënyrë të kompensojnë rritjen e nivelit të detit”, sugjeroi si zgjidhjen e dytë Mahmutaj.

Për fortifikimin e njohur si, “Kalaja e Currilave në Muzhlin e Skënderbeut”, që prej 21 dhjetorit 2020 është miratuar projekti për ndërhyrje konservuese sipas vendimit nr. 508, të Këshillit Kombëtar të Trashëgimisë Kulturore Materiale.

Sipas Ministrië së Kulturës edhe tërmeti i vitit 2019 shkaktoi dëmtime në kala, ndërkohë që pranoi se në 5 vitet e fundit nuk janë kryer ndërhyrje konservuese. Teksa projekti konservues prej 2 vitesh mbetet në letër.

Ndër disa zgjidhje të sugjeruara aty renditet krijimi i një barriere mbrojtëse për pengimin/ngadalësimin e shkarjeve të dheut nga përparimi i ujërave të detit, e cila do të realizohet me 3 rreshta gabionësh (kafazë metalikë të mbushur me gurë) të çimentuar.

Por për eksperten e mjedisit zgjidhjet më të përshtatshme janë ato me bazë natyrore dhe përshtatja e mbështetur në ekosistem, përcaktuar zyrtarisht në Konventën për Diversitetin Biologjik të vitit 2009. Ato janë pjesë e strategjisë globale për të ndihmuar njerëzit të përshtaten ndaj efekteve negative të ndryshimeve klimatike. 

“Duhet theksuar se edhe në rastet kur grumbullimi i barrierave natyrore është më i ngadaltë se rritja e nivelit të detit, ato në përgjithësi përshtaten dhe modifikohen më lehtë sesa zgjidhjet inxhinierike prej betoni për strukturat e mbrojtjes bregdetare”, sugjeroi Ermelinda Mahmutaj.

Për tu njohur me “Vështrimin e përgjithshëm mjedisor” të përgatitur nga Qendra EDEN për Median Amfora, lexojeni të plotë më poshtë:

Fortifikimi i Skënderbeut ka një planimetri drejtëkëndëshe, të pajisur me katër kulla mbrojtëse dhe me frëngji. Ende sot ruhet kryekulla me lartësi 10 metra dhe disa mure mbrojtëse me trashësi 3.5 metra. Ai e ndërtoi atë në vitin 1451 së bashku me një skelë, që t’i siguronin daljen në det dhe më vonë fortifikimi u përdor nga venecianët. 

• Investimi në prita për mbetjet plastike dhe pastrimi periodik

Lumi Ishëm formohet nga bashkimi i Lumit të Tiranës, përrenjve Tërkuza dhe Zeza. Ai derdh në Detin Adriatik tonelata me mbetje plastike të grumbulluara përgjatë rrjedhës që përshkon Tiranën, Vorën, Kamzën, Fushë-Krujën dhe zona të tjera të Kurbinit, duke përfunduar deri në brigjet e ngushta të Kepit të Rodonit.

“Bashkitë përgjatë Lumit Ishëm duhet të investojnë seriozisht në grumbullimin e mbetjeve dhe në prita të vogla për pengimin e hedhjes së tyre në lumë, sidomos në zonat e tyre rurale, ku shërbimi i mbetjeve thuajse nuk mbërrin”, renditi si zgjidhjen e parë për mbetjet urbane, ekspertja e mjedisit, Ermelinda Mahmutaj.

Për zgjidhjen e menaxhimit të mbetjeve në Kepin e Rodonit për mirëmbajtjen, administrimin dhe funksionimin e tij si një sit monument natyre dhe i trashëgimisë kulturore, duhet të bashkërendojnë punën disa institucione.

“Për zgjidhjen e qëndrueshme dhe efektive të prurjes së mbetjeve në Rodon nga Lumi Ishëm, duhet të ngrihet një grup ndërinstitucional që të konkretizojnë ndarjen e detyrave dhe përgjegjësive për zgjidhjen e problemit”, sugjeroi si pjesë e zgjidhjes, ekspertja e mjedisit.

“Bashkia Durrës grykëderdhjen e Lumit Ishëm dhe Erzen e pastron me raste, duke organizuar aksione si bashki,  por jo në përditshmëri”, u përgjigj zyrtarisht Bashkia Durrës.

Si zgjidhje specifikisht për mbetjet plastike sugjerohet vendosja në funksion e impiantit të pritjes së mbetjeve në Rezervatin e Gotullës dhe zgjidhja e procedurës së administrimit.

“Ministria e Turizmit dhe Mjedisit duhet të bashkëpunojë me nismën ‘The Ocean Cleanup’, për restaurimin dhe përmirësimin e infrastrukturës së impiantit të Gotullës. Përfaqësues të nismës janë interesuar tashmë për të investuar dhe monitoruar këtë impiant në Shqipëri”, renditi si pjesë të ndërhyrjes praktike Ermelinda Mahmutaj.

Ministria e Turizimit dhe Mjedisit u përgjigj zyrtarisht për Median Amfora se ndërtimi i impiantit kushtoi 202.603.181 lek (rreth 1.7 milion euro) dhe se punimet përfunduan në dhjetor 2017.

Ai u ndërtua nga kompania “Integrated Technology Services”, e cila më vonë u vendos nën sekuestro preventive me urdhër të Gjykatës së Posaçme Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar, për përfshirjen si nënkontraktore në projektet koncesionare për ndërtimin e inceneratorëve.

Ministria e Mjedisit dhe Turizmit bëri me dije se është kryer procedura e akt-kolaudimit të punimeve, por pa saktësuar për gjendjen aktuale të investimit dhe nëse ishte ende në funksion. Gjithashtu kompania “Integrated Technology Services” nuk ju përgjigj një kërkese për koment.

“Sot impianti nuk funksionon prej mungesës së mirëmbajtjes dhe mosdakortësimit midis pushteteve vendore të zonës ku kalon lumi për administrimin e tij”, konstatoi ekspertja Mahmutaj.

Arkeologu Adrian Anastasi shpjegoi se prej vitesh përmes bashkëpunimit me Ministrinë e Kulturës dhe institucionet e varësisë ka bërë të mundur ekspeditat arkeologjike në zonë, por puna nuk ka qenë e lehtë në përballjen me pirgjet e plastikës mbi dhe nën ujë.

Sipas tij nëse erozioni është i shtrirë në dekada apo shekuj, plastika është një fenomen i 30 viteve të fundit, që nuk zgjidhet me aksione pastrimi.

“Ne kemi vajtur e kemi parë, e kemi vizituar për qëllimet tona për të parë fenomenet lidhëse të lundrimit detar”, tregoi Anastasi për vijën bregdetare të Kepit të Rodonit dhe të grykëderdhjes së Lumit Ishëm.

• Ndërgjegjësimi i vizitorëve

Laura Gjyli, e angazhuar prej disa vitesh për Shqipërinë me lëvizjen botërore për lumenj të pastër “River Cleanup” për pastrimin e grykëderdhjes së Lumit Ishëm rrëfeu se nga të dhënat e “The Ocean Cleanup” ai derdh në Detin Adriatik në një vit 730.000 kg mbetje të ngurta, që kryesisht janë plastikë.

“Në angazhimin tonë janë përfshirë 20 shkolla dhe Universiteti  Aleksandër Moisiu Durrës. Fokusi ka qenë riciklimi dhe edukimi mjedisor”, tregoi Gjyli për Median Amfora.

Ajo shpjegoi se strategjia ka qenë e fokusuar në pastrimin e Lumit Ishëm përmes angazhimit të komunitetit, edukimit në shkolla, universitet, përfshirjen e kompanive private dhe të institucioneve.

Gjithashtu për eksperten e mjedisit, Ermelinda Mahmutaj pjesë e zgjidhjes është ndërtimi i një fushate ndërgjegjësuese për vizitorët, që mbeturinat të cilat i krijojnë në sitet arkeologjike dhe natyrore t’i marrin përsëri me vete.

Bashkia Durrës u përgjigj zyrtarisht se evadimin e mbetjeve urbane në Kalanë e Rodonit si një monument kulture duhej ta bënin institucionet që kanë në varësi monumentet e kulturës.

“…sepse firma që operon me evadimin e mbetjeve nuk shkon në këtë vend i cili është rreth 20 km larg nga fshati i fundit që është Shetaj (Firma AFA Group operon deri në Shetaj)”, u përgjigj Bashkia Durrës.

Ndërsa Ministria e Kulturës shpjegoi se Instituti i Monumenteve të Trashëgimisë Kulturore nuk administron informacion apo të menaxhonte infrastrukturën per mbledhjen e mbetjeve urbane.  

Për eksperten e mjedisit, Ermelinda Mahmutaj, ky koncept nuk duhet të ekzistojë sepse nuk është detyrë e institucioneve mbledhja e mbetjeve në këto zona natyrore dhe arkeologjike.

“Institucionet e kulturës dhe ato mjedisore që veprojnë në monumentet e kepit nuk kanë funksion administrativ mbledhjen e mbetjeve. Në të njëjtën kohë, Bashkia Durrës e ka të pamundur të çojë automjete për grumbullimin e mbetjeve në një terren aq të vështirë”, evidentoi ekspertja e mjedisit.

“Ndaj e gjithë situata mbetet në dorë të qytetarit të ndërgjegjësuar. Fokusi i fushatës duhet të jetë informimi i qytetarëve që mbetjet e hedhura në rrugë dhe në natyrë nuk janë kompetencë e asnjë institucioni për t’i grumbulluar, por preken nga Kodi Penale, si ‘Krim Mjedisor’ dhe dënohen me gjobë”, përfundoi Mahmutaj.

The post Erozioni dhe mbetjet urbane në Kepin e Rodonit: Zgjidhjet për shpëtimin e Kalasë së Skënderbeut first appeared on Amfora.

Pas viteve ’90 “Ura e Matit” siç njihet ndryshe, doli jashtë funksionit për automjetet dhe në vitin 1999 u shpall monument kulture. Megjithatë banorët e zonës vijonin të përdorinin si urë këmbësore, deri sa në vitin 2021 një prej këmbëve të saj çedoi dhe u zhyt në shtratin e Lumit Mat, duke rrezikuar shembjen.

Media Amfora dhe Qendra “EDEN”, e cila ka karakter mjedisor, kanë hulumtuar gjendjen në terren, duke evidentuar zgjidhjet e mundshme që do të përmirësojnë situatën mjedisore dhe parandalimin e shembjes së urës.

Për Ermelinda Mahmutajn, eksperte mjedisi nga Qendra “EDEN”, që monumenti të largohet nga zona e rrezikut duhen marrë disa masa konkrete, që nisin me kufizimin e aktiviteteve të mbledhjes së zhavorrit, shtimit mekanik të sedimenteve dhe ndalimin e ndërtimit të hidrocentraleve të reja.

Këto masa sipas saj do të ndihmojnë që rrjedha lumore të rikthehet më pranë gjendjes natyrore dhe rrjedha e ujit të vijojë pa pengesa. Kjo do ta ndihmojë lumin që të rindërtojë eksositemin natyror, në një shtrat të gjerë me depozitime dhe pyje breglumore.

• Kufizimi i nxjerrjes së inerteve nga shtrati i Lumit Mat

Katalizatori i rrënimit të urës janë kompanitë private që gërryejnë shtratin e lumit për të marrë zhavorrin që përdoret si lëndë e parë ndërtimi, duke ulur thellësinë e shtratit dhe duke i shtuar shpejtësinë rrjedhës së ujit.

“Është e rëndësishme që aktiviteti i këtyre kompanive të mos jetë masiv dhe i përditshëm, siç po ndodh aktualisht. Duhet të kryhet balanca ekologjike dhe të anulohen lejet mjedisore për kompanitë që shkaktojnë dëm të pakthyeshëm”, sugjeroi si zgjidhje të parë për problemin, Ermelinda Mahmutaj.

Agjencia Kombëtare e Mjedisit renditi 15 kompani që janë pajisur me leje mjedisore për të ushtruar aktivitetin e nxjerrjes së zhavorrit në Lumin Mat. Ndërsa pranë “Urës së Zogut” e ushtronte aktivitetin vetëm 1 subjekt i pajisur me leje mjedisore.

Ky aktivitet ka sjellë transformimin e shtratit të lumit dhe devijimin e rrjedhës. “Është e faktuar tashmë që ekstraktimi i zhavorrit në zonat aluvionale është një nga mënyrat kryesore antropogjene e cila sjell ndryshime morfologjike të rrjedhës lumore”, analizoi për Median Amfora, Ermelinda Mahmutaj.

Ministria e Kulturës sqaroi se nyja më e afërt për nxjerrjen e inerteve është 1 kilometër nga ura, por nga matjet satelitore rezulton se nga pika ku ura ka çeduar deri tek subjekti privat që merr inerte nga shtrati i lumit, nuk janë më shumë se 400 metra.

“Subjekti vijon aktivitetin rregullisht dhe ka krijuar grumbullime të larta zhavorri, si barriera, të cilat pengojnë vërshimin e ujit në zonën e tij të aktivitetit. Kjo ndikon në ngushtimin e shtratit lumor dhe orientimin e rrjedhës lumore në një ‘kanal’ më të ngushtë dhe në një drejtim”, analizoi Mahmutaj.

“Kjo rrjedhje kalon pikërisht në këmbën e dëmtuar të Urës së Zogut dhe në këmbën tjetër që ka filluar të dëmtohet”, tregoi ajo.

Marrja e vazhdueshme e zhavorrit ka ndikuar në uljen e depozitimeve në shtratin e lumit, duke ulur vazhdimisht nivelin fundor dhe duke e rritur thellësinë e rrjedhës.

“…nxjerrja e këtyre inerteve ka bërë që rrjedha e lumit të meandrojë drejt pikës më të dobët të urës, ku këmbët janë me struktura prej hekuri”, e konfirmoi faktin zyrtarisht edhe Ministria e Kulturës, në përgjigjen e sjellë për Median Amfora.

“Situata atje vazhdon të lulëzojë, përsa i përket kompanive të cilat vazhdojnë që të gërmojnë shtratin e Lumit të Matit dhe të marrin inertet me potencialet e tyre, siç janë mbi 40 kompani që e ushtrojnë këtë aktivitet në mënyrë të paligjshme”, tregoi Elton Laska, aktivist në Qendrën Rinore Sebastia.  

Ai shtoi se shifra ka dalë nga vëzhgimi i tij empirik. Ndërsa në pamjet dhe matjet satelitore rezulton se në një distancë ajrore 7 kilometra larg urës monument kulture numërohen të paktën 8 subjekte që nxjerrin zhavorr nga shtrati i lumit.

“Duhen rishikuar kushtet e lejes mjedisore të kompanive të ekstratimit të zhavorrit dhe asnjë biznes i ri të mos konsiderohet për dhënie leje”, sugjeroi ekspertja e mjedisit, Ermelinda Mahmutaj, si zgjidhjen e parë të mundshme nga ana administrative.

Ministria e Kulturës në përgjigjen e saj shpjegoi se nuk mund të ndërhyjë tek subjektet private të nxjerrjes së zhavorrit jashtë zonës së monumentit të kulturës, ndërsa Agjencia Kombëtare e Mjedisit tregoi se ka ushtruar kontrolle periodike tek subjektet, por pa shpjeguar për gjetjet e inspektimeve apo nëse ishin konstatuar shkelje ligjore.

• Shtimi i sedimenteve lumore në zonën e Urës së Zogut

Etja për zhavorr duket se po përpin urën monument kulture. Përqendrimi i kompanive private në këtë zonë nuk është i rastësishëm, por për shkak të shtresave të zhavorrit që janë shumë të pasura dhe në sasi të madhe.

“Pikërisht në Lumin e Matit janë të zbuluara depozitimet e Kuaternarit të Vonë, që formojnë fushën aluvionale, të cilat përmbajnë shtresa të trasha zhavorrore, me trashësi maksimale 200 metra dhe përshkueshmëri të lartë”, analizoi ekspertja e mjedisit nga Qendra EDEN, Ermelinda Mahmutaj.

Ekspertja sugjeron se zgjidhja e dytë është mekanike dhe jo më administrative. Ajo fokusohet në përshpejtimin e procesit natyror të rikuperimit të shtratit lumor dhe realizohet përmes shtimit të sedimenteve në zonat ku shtrati është thelluar nga kompanitë e nxjerrjes së zhavorrit.

Për të realizuar shtimin mekanik të sedimenteve duke ndërhyrë në shtratin e lumit duhet të bëhet kujdes për origjinën e masës së zhavorrit. Ato duhet të merren nga i njëjti shtrat lumor sepse zhavorri i zonës është shumë i veçantë dhe karakteristik.

“Duket sikur kjo zgjidhje është kontradiktore për rikuperimin natyror sepse kërkon ekstraktim zhavorri, por jo. Në këtë rast nuk flitet për ekstraktim masiv, por vetëm në një masë të vogël për të rregulluar shtratin e thelluar kryesisht në këmbët e urës”, analizoi zgjidhjen e dytë Mahmutaj.

Për tu njohur me “Vështrimin e përgjithshëm mjedisor” të përgatitur nga Qendra EDEN për Median Amfora, lexojeni të plotë më poshtë:

“Në fillim të muajit dhjetor [2022] ura ka pësuar një çarje të re, duke u zhytur më shumë dhe duke rrezikuar shembjen”, rrëfeu Laurin Sana, një i ri i zonës.

Zgjidhja mekanike duhet fokusuar pikërisht në këmbët e anës veriore të urës, duke shtuar sedimentet që do të mbushnin shtratin e urës dhe do të ulnin ekspozimin e këmbëve të saj ndaj erozionit.

Në mungesë të fondeve nga qeveria, Mahmutaj sugjeroi t’i kërkohet kompanive ekzistuese të nxjerrjes së inerteve që të kontribuojnë për rehabilitimin e dëmit, si zgjidhja më e shpejtë dhe që shmang vonesat e ndërhyrjes.

“Si të gjitha zgjidhjet natyrore kjo kërkon kohë, por është zgjidhja më e qëndrueshme dhe më afatgjatë”, analizoi Mahmutaj për Median Amfora.

“E ndërtuar në vitin 1926 dhe e përfunduar brenda 1 viti, kjo vepër mundësoi që për herë të parë Shqipëria të lidhej me rrugë automobilistike, pra veriu dhe jugu i saj deri në atë kohë e kishte të pamundur”, tregoi studiuesi i historisë, Erald Kapri, për revolucionin që solli ura për vendin.

Elsa Sula ka lindur në fshatin Gërnac të Milotit, në veri të Shqipërisë. Lumi Mat aty pranë e ndan zonën në dy skaje dhe e shkëput veriun e vendit nga pjesa tjetër. Elsa dhe i vëllai e përshkonin lehtësisht rrugën përtej lumit për të vizituar të afërmit, duke kaluar në urën me harqe.

“Mbaj mend që unë dhe vëllai ishim në protestën e parë për mborjtjen e urës, gjyshi im 85 vjeç po na shihte nga televizioni dhe kur u kthyem në shtëpi, na foli për të gjitha kujtimet që kishte aty”, kujtoi Elsa Sula.

“Babai im është nip i asaj zone dhe e ka përshkruar disa herë rrugën për të vajtur tek dajat dhe e shikon si një kujtim të fëmijërisë, por edhe më vonë kur është martuar në ’94-ën ka qenë vendi ku ka bërë fotot e para dhe u kthye në një bisedë në familje, që lidhi 3 breza”, shtoi 27 vjeçarja.

• Ndalimi i hidrocentraleve të reja 

Lumenjtë dhe përrenjtë që furnizojnë Lumin Mat dhe që formojnë pellgun e tij janë ndikuar nga ndërtimi i hidrocentraleve. Digat dhe tubat e tyre kanë tjetërsuar rrjedhat ujore të pellgut ujëmbledhës të Matit.

“Hidrocentralet e planifikuara për ndërtim në pellgun ujëmbledhës të Lumit Mat duhet të anulohen. Në të kundërt ato do të kontribuojnë edhe më tej në zvogëlimin e sedimenteve lumore”, rendit si zgjidhjen e tretë për uljen e erozionit, ekspertja e mjedisit, Mahmutaj.

Media Amfora mësoi zyrtarisht nga Instituti i Ndërtimit, si institucion i specializuar për vlerësimin e ndërtimeve në vend, se nuk i ishte kërkuar dhënia e mendimit për gjendjen e strukturës së urës. Instituti i Gjeoshkencave gjithashtu konfirmoi se nuk ka realizuar studime për shtratin e Lumit Mat.

“Ulja e nivelit të bazamentit ku mbështeten këmbët e urës nga reduktimi i sasisë së sedimenteve lumore, ç’ka e nxjerr këmbën zbuluar dhe të pa mbështetur, ‘goditja’ e vazhdueshme e këmbës së urës nga rrjedha e ngushtë e lumit e cila është orientuar vetëm në një drejtim”, analizoi procesin e dëmtimit të urës monument, Ermelinda Mahmutaj, e cila e vizitoi objektin dhe zonën përreth.

“E gjitha kjo, duke shtuar edhe mungesën e restaurimeve dhe të mirëmbajtjes së monumentit prej shumë vitesh tashmë, e bën urën shumë vulnerabël dhe ndikon në përshpejtimin e degradimit të saj, duke e çuar drejt shembjes”, shtoi ajo.   

“Nga ekspertizat e kryera nga ekspertë të fushave përkatëse, arsyet e dëmtimeve në strukturë lidhen me erozionin (kushte gjeomorfologjike dhe gjeologjike), shfrytëzimi i shtratit të lumit për nxjerrjen e inerteve, ndryshimi i regjimit të rrjedhave lumore që furnizojnë me inerte Lumin Mat, duke sjellë sasi depozitimesh aluviale të ulët”, konfirmoi edhe Ministria e Kulturës.   

Vepra inxhinierike mbi Lumin Mat u projektua nga “babai i urave të betonit”, inxhinieri i famshëm gjerman Emil Mörsch, ndërsa punimet u zbatuan nga inxhinierët brilant, Erwin Schnitter dhe i riu, Gjovalin Gjadri. Nismëtari i saj ishte mbreti Ahmet Zogu, në nder të të cilit ura 478 metra e gjatë njihet edhe si “Ura e Zogut”.  

“Është vepra e parë publike e ndërtuar nga shteti shqiptar dhe është vepra më e madhe e realizuar ndonjëherë”, theksoi studiuesi Erald Kapri.

• Qasja ndaj turizmit

Shndërrimi i urës në destinacon turistik dhe promovimi shihet një mundësi për të ardhmen e monumentit, pasi të realizohet një fazë ndërhyrje restaurimi, duke nisur punën konkrete me ekipet teknike inxhinierike dhe mjedisore.

“Duhet të fillojnë një fushatë të madhe për ngritjen e fondeve për studimet e fizibilitetit, teknike, mjedisore dhe në fund për investimin. Bërja palë e institucioneve me ‘Europa Nostra’-n dhe në mbështetje të të rinjve të Laçit që kanë ngritur çështjen, do të ndihmonte shumë në këtë drejtim”, rekomandoi si pjesë e zgjidhjes, ekspertja e mjedisit, Ermelinda Mahmutaj.

Për të rinjtë ura është simbol bashkimi për banorët e zonës dhe ata ruajnë shumë kujtime në të, që i lidhin me vegjëlinë, vizitat tek të afërmit dhe setet fotografike të martesave që realizoheshin pranë saj.

Ata prej 2 vitesh protestojnë dhe kërkojnë që autoritetet të marrin masa për mbrojtjen e monumentit dhe ndalimin e punës së kompanive private në shtratin e lumit, që po ndikojnë në rrënimin e urës. Aktivistët e Qendrës Rinore Sebastia advokuan edhe që monumenti të përfshihej në listën e më të rrezikuarve në Europë.

“Ishte vetë ‘Europa Nostra’, e cila e vlerësoi si një nga 12 monumentet e kulturës që ishte e rrezikuar në Europë, pastaj menjëherë e kaluan tek 7 monumetet më të rrezikuara”, tregoi aktivisti Elton Laska.

“Ajo konsiderohet një arritje e rëndësishme në fushën e ndërtimeve me metal dhe beton mbi lumenjtë në Evropën Jugore”, shkruajti në arsyetimin e saj Organizata “Europa Nostra”, që synon mbrojtjen e monumenteve të rëndësishme në Europë, që rrezikohen nga shkatërrimi.

Megjithëse një Monument Kulture i Kategorisë së Parë në Shqipëri, në kartelën e monumentit renditet vetëm një ndërhyrje restauruese e nivelit të mesëm, në vitin 2010, por pa dhënë detaje për punimet e realizuara.

Sipas aktivistëve ekspertët e Organizatës “Europa Nostra” janë shprehur se duan të vijnë të shohin nga afër gjendjen e urës, por nuk është realizuar sepse institucionet shqiptare nuk janë përgjigjur në kohë. 

“Kanë kërkuar që në muajt tetor-nëntor të vitit 2022 për të ardhur dhe për bërë një verifikim në terren. Që mbi bazën e atij vlerësimi të japin edhe rekomandimet se si mund të shpëtohet kjo urë”, tregoi aktivisti Elton Laska.

“Por sërisht ne u gjendëm përpara një neglizhence, mos reagimi nga ana e institucioneve, të cilave ju kërkuan zyrtarisht që të na linin një takim”, shtoi Laska. 

“Ne presim që institucionet tona të marrin përgjegjësinë për këtë trashëgimi kulturore tashmë shumë në rrezik. Për hir të reshjeve të fundit të para një muaji kemi parë se është dëmtuar edhe më shumë dhe gjendja është emergjente”, shpjegoi Emarilda Leti, aktiviste në Qendrën Rinore Sebastia.

Për të rinjtë e Qendrës Sebastia që kanë mbledhur 3054 firma përmes një peticioni në internet për shpëtimin e urës dhe për ekspertët e trashëgimisë kulturore, vepra inxhinierike duhet mbrojtur përmes ndërhyrjes për restaurimin e saj dhe ndalimit të aktiviteve që dëmtojnë mjedisin përreth.

“Unë shpresoj fort që të gjendet mundësia që ura të ruhet, të restaurohet sepse ajo u tregon brezave në vazhdim një memorie, për të cilën ne kemi shumë nevojë që mos ta humbasim dhe veçanërisht ato të shekullit XX, që është shekulli më i rëndësishëm për ne shqiptarët, që ne duhet t’i ruajmë gjatë me kohën”, përfundoi studiuesi i historisë, Erald Kapri.

The post Ura e Zogut: Zgjidhjet për të shpëtuar nga rrënimi kryeveprën inxhinierike të viteve ’20 first appeared on Amfora.