Projekti zë vend në “kurorën” e investimeve të Bashkimit Evropian në Shqipëri në fushën e trashëgimisë kulturore, i zbatuar nga organizata ndërkombëtare UNOPS dhe që solli ndërhyrje brenda objektit të muzeut dhe në territorin përreth tij, me një faturë që i kushtoi taksapaguesve evropianë 3.8 milionë euro.

Punimet e restaurimit erdhën pas dëmeve që u konstatuan në ndërtesë pas tërmetit të 26 nëntorit 2019 dhe projekti mblodhi në fazat e para një ekspertizë të gjerë, nga ndërhyrjet e muraturës, tek muzealizimi dhe krijimi i një plani biznesi për muzeun ku strehohen mbi 3000 artefakte, pjesa më e madhe e zbuluar në Durrës.

“Nisur nga eksperienca që kam këtu [në shtetin ku jeton sot] që është pjesë e turizmit, gjëja e parë që turistët duan të ndeshin në një qytet që vizitojnë janë vlerat arkeologjike, është trashëgimia kulturore e një vendi dhe aq më shumë siç mund të na përfaqësojë muzeu arkeologjik që është dhe krenari kombëtare për të gjithë ne”, tregoi për vlerat e muzeut ish-përgjegjësi i tij, Albert Koni.

Nga renderat e ndritshëm, tek plani i ri i muzealizimit dhe i ambienteve të reja shtesë, projekti që në fazat e para ishte premtues por ndërhyrja u rrudh kryesisht në punime me karakter ndërtimor. Si rezultat ajo krijoji hapësira jo funksionale, një imitim të faqes së shkuarës të pavijoneve dhe hapësira muzeale që nuk u krijuan kurrë megjithëse u premtuan në hapat e parë. 

Klikoni KËTU dhe ndiqni video-kronikën e artikullit.

Aktiviteti i arkeologëve të Institutit të Arkeologjisë dhe i fondit të objekteve që ata menaxhojnë tashmë prej dekadave u ngjesh në një magazinë që nuk i plotëson nevojat, ndërsa një pjesë e madhe e objekteve janë stivuar në kontejnerë.

Nga investigimi i Amforës i shtrirë në gati 4 vite, rezultoi se projekti përfundoi në ndërhyrje që janë ende larg standardeve muzeale të Bashkimit Evropian, duke krijuar një fasadë që riciklon formën e kaluar të muzeut dhe nuk ofron pavijone digjitale, kushte të ruajtjes së të gjitha artefakteve dhe hapësira të dedikuara si pjesë e kërkimit shkencor, punës laboratorike dhe aktiviteteve “ekonomike jofitimprurëse” në funksion të muzeut.

Shansi i humbur për një “kapitull të ri” 

Pas dëmeve të rënda dhe shembjeve në një pjesë të monumenteve dhe objekteve muzeale pas tërmetit tm nëntorit 2019, Bashkimi Evropian i erdhi në ndihmë Shqipërisë duke krijuar programin “EU4Culture” (Bashkimi Evropian për Kulturën), me një fond prej 40 milionë eurosh dhe që ndërhyri në 23 vende të përcaktuara si trashëgimi kulturore kombëtare, e po ashtu duke mbështetur aktivitete kulturore në terren.

Në Durrës nga programi përfitoi Muzeu Etnografik “Aleksandër Moisiu”, Hamami Mesjetar, Torra Veneciane, Muzeu Arkeologjik Durrës – dhe një sërë organizatash të shoqërisë civile nga qyteti dhe jashtë tij – që ngjashëm si projektet e tjera të programit u zbatuan nga UNOPS (Zyra e Kombeve të Bashkuara për Shërbime të Projekteve).

Sipas përgjigjes së UNOPS, vlerësimi i gjendjes së muzeut pas tërmetit krijoi mundësinë që ndërhyrja të zgjerohej dhe të merrte një karakter transformues, përmes një projekti me vlerë 3.8 milionë euro (360.000.000 lekë). Megjithatë, UNOPS nuk iu përgjigj pyetjes së Amforës nëse vlera e projektit u rrit gjatë zbatimit. Në tabelën e punimeve gjatë zbatimit të projektit, vlera e kontratës ishte shënuar më pak, në 348.368.610 lekë ose rreth 2.93 milionë euro sipas kursit të këmbimit të vitit 2022.

Nga ana tjetër Amfora zbuloi në një raport të “Ministrisë së Kulturës” në vitin 2020 për dëmet e shkaktuara nga tërmeti, se Muzeu Arkeologjik i Durrësit nuk renditej në listën e objekteve me përparësi për ndërhyrje dhe në vlerësimin paraprak të buxhetit që duhej për të kryer riparimet në të, vlera ishte 4 milionë e 800 mijë lekë (rreth 39 mijë euro me kursin e kohës).

Projekti i paraqitur nga “ATELIER 4” dhe i hartuar nga arkitekti Alban Efthimi në shtator të vitit 2021, paraqiste ndërhyrjet në fasadë, punimet konstruktive, ndërtimore dhe krijimin e hapësirave të reja.

Zbatimi i tij në terren ka diferenca midis asaj që u parashikua në fillim të projektit dhe asaj që sot i është dorëzuar autoriteteve të kulturës nga UNOPS-i, aty mungojnë pavijone arkeologjike, hapësira dhe një pjesë e punimeve janë të ndryshme nga planifikimet në renderat e projektit.

Fituesit e tenderit që realizuan punimet janë bashkimi i operatorëve “2T SH.P.K” – të njohur për punimet e ndërtimit dhe që janë angazhuar ndër vite vetëm ose në partneritet në 39 tendera publikë dhe kompania ”K.A.E.XH SH.P.K” – që disponon një licensë në arkeologjinë private, restaurim dhe që është angazhuar ndër vite vetëm ose në partneritet në 13 tendera publikë.

UNOPS-i nuk shpjegoi nëse kishte pasur ndryshime arkitektonike, strukturore apo në përdorimin e hapësirave, por nga krahasimi i projektit me punimet e zbatuara në terren, Amfora zbuloi së pari se në pjesën e jashtme, në hapësirën pas muzeut punimet për ndërtimin e shkallëve të emergjencës kanë një formë krejt tjetër nga projekti i hartuar, duke krijuar një strukturë më të madhe në vëllim dhe me ndryshime të dukshme estetike.

Duke shkuar në pjesën e brendshme të muzeut, në katin përdhes apo zero, nga projekti i parashikuar në letër aty ka mbërritur vetëm tabela “Librari & Suvenire”, që njëkohësisht të dërgon në hapësirën ku mund të futesh për në “Tualet”. Hapësira mbetet e zbrazët dhe asnjë mobilim nuk i shërben nevojave të parashikuara.

Shkallët aty pranë, të dërgojnë në katin e dytë të muzeut, aty ku supozohej që për herë të parë Durrësi do të kishte pavijonin e arkeologjisë nënujore, si një muze që numëron me mijëra artefakte nga nëntoka dhe bota nënujore.

Shiritin me mbishkrimin “Ndalohet hyrja” e kapërcejnë vetëm punonjësit e Qendrës Muzeore Durrës. E mobiluar për t’u hapur si pavijone arkeologjike shtesë, aty mungon “zemra” e arkeologjisë nënujore. Renderat e projektit paraqisnin një pavijon modern dhe tërësisht të vizualizuar, i cili ka mbetur vetëm në sirtarët e zyrave të UNOPS-it. Ekranet LED, projektimet 3D, ekspozitorët në formë akuariumi duket se i përkasin premtimeve për atë që muzeu do të ishte pas restaurimit, pasi nuk dallohen gjëkundi në terren.

Albert Koni punoi si përgjegjës i muzeut dhe i amfiteatrit antik deri në rënien e tërmetit të nëntorit, midis viteve 2014-2019 dhe kujton se ka pasur edhe një projekt të mëparshëm për të krijuar disa ambiente shtesë të përshtatshme për ekspozimin e atyre objekteve që qëndronin në magazinat e muzeut dhe që menaxhoheshin nga Instituti i Arkeologjisë.

“Duhet një punë bashkërenduese, shumë profesionale me specialistë të fushës që duhet të ndërmarrin këto nisma. Sigurisht që duhet një projekt madhor, nuk e di se sa të gatshme do të jenë të dy katet për të mbajtur gjithë atë aset të trashëgimisë kulturore që kemi në dispozicion në muzeun arkeologjik”, shpjegoi ai.

Duke u ngjitur edhe një kat më lart, aty ku sipas projektit do të zhvillohej “aktiviteti ekonomik”, hapësira ka mbetur ende bosh. Me një ashensor të montuar nga pas muzeut në formë panoramike që të çon direkt aty, kati i tretë pritet të shërbejë si një bar-kafe që mbetet problematike për nga forma e menaxhimit edhe për vetë faktin se parashikohet që të jetë e aksesueshme edhe nga publiku që nuk është vizitor.

“…ndërsa kati i sipërm është planifikuar për funksione ekonomike. Kati i sipërm do të jetë i aksesueshëm për të gjithë, jo vetëm për vizitorët e muzeut… Qëllimi është të afrojë vizitorët e muzeut, komunitetin lokal dhe turistët, duke krijuar një hapësirë të gjallë për ndërveprim dhe përfshirje”, shpjegoi UNOPS-i në një përgjigje për Amforën.

Pjesa e pasme është edhe më delikatja në raport me sigurinë, pasi aty janë vendosur fondet e muzeut dhe të Institutit të Arkeologjisë, të cilat edhe përmes kësaj ndërhyrjeje nuk e përmirësuan menaxhimin e tyre.

E ideuar si një projekt që do të ndihmonte edhe autoritetin menaxhues shtetëror, Qendrën Muzeore Durrës, ndërhyrja parashikonte të ndihmonte edhe në krijimin e një plani biznesi me qëllim që vetë muzeu të diversifikonte të ardhurat – përmes shërbimeve si shitja e suvenireve, publikimeve apo shërbimi i bar-kafesë së brendshme.

Ndërhyrje e rrëmujshme: “Kleitia” ilire u transformua në “Aristomena”

Projekti për rikonstruksionin e muzeut parashikonte edhe një rimuzealizim të pavijoneve, me qëllim shtimin e tyre dhe po ashtu pasurimin e informacioneve. Në vlerësimin paraprak të nevojave ekspertët konstatuan se muzeu në vitin 2020 kishte mangësi në shpjegimin e objekteve dhe të detajeve historike.

Nga analizimi i projektimit të pavijoneve në fazën para punimeve dhe të atyre që janë tashmë gati për t’u vizituar, ato janë si dy pika uji me gjendjen ekzistuese që muzeu kishtë parpara vitit 2022, duke mos krijuar asnjë vlerë të re në katin përdhes, që edhe në katin e parë ka dështuar të sjellë pavijonin e arkeologjisë nënujore digjitale.

Organizimi i nisjes së turit në muze mbetet i njëjti në katin përdhes, ai nis me prehistorinë, duke vijuar drejt antikitetit dhe një nga hapësirat ku ciceronët e muzeut ndër vite ndalonin me krenari, ishte ai i artefakteve ilire.

“Në këtë pavijon paraqitet shumë qartë karakteri ilir, mund të veçojmë këtu bustin e një gruaje ilire, ‘Kleitia’, ky lloj busti është shumë i veçantë për mënyrën e paraqitjes, së veshjes. Lidhet me kulturën zadrimore në Shkodër dhe kjo lloj velloje përdoret edhe sot nga gratë dhe vajzat e reja në këtë zonë”, shpjegonte në një intervistë për Amforën, Bledar Bica, ish-ciceroni i muzeut deri në mbylljen e tij për restaurim.

Por ajo që deri para ndërhyrjes quhej “Kleitia”, tashmë është rivendosur aty me emrin “Aristomena”. Emri “Kleitia” është i patjetërsueshëm si fakt historik sepse është gdhendur në gjoksin e bustit që ishte vendosur pranë varrit të gruas ilire me atë emër.

Në një artikull të botuar në vitin 2020, arkeologët Neritan Ceka dhe Olgita Ceka e identifikojnë bustin funerar të Durrësit si “Kleitia Lysandrou”, duke theksuar se megjithëse ajo mban një emër dhe patronim grek, ajo paraqitet me veshje tipike ilire.

Autorët shkruajnë se nga Dyrrahu njihen tre emra funerare femrash: Euklea Lykou, Kleitia Lysandrou dhe Aristomenea, të cilat trajtohen si tre monumente të ndryshme. Sipas tyre, ato mbajnë emra grekë, por janë paraqitur me veshje ilire – kjo sepse vetë qyteti ishte ilir dhe i banuar nga ata së bashku me kolonët grekë.

Për ironi të fatit, artikulli gjendet në publikimin e akteve të konferencës arkeologjike ndërkombëtare të mbajtur Tiranë në datat 16-18 dhjetor 2019 dhe është redaktuar nga arkeologu italian Giuseppe Lepore dhe arkeologia shqiptare Belisa Muka – kjo e fundit rezulton të jetë pjesë e grupit të punës që ka realizuar projektin e muzealizimit.

Pak më tutje nga “Kleitia” ilire, gjendet vitrina e “Artemisionit”, një nga fondet më të jashtëzakonshme dhe njëkohësisht më të studiuara nga ekipet ndërkombëtare të arkeologëve. E gjithë ekspozita e gjetjeve arkeologjike është rikthyer pa sjellë ndonjë risi nga gjendja që ishte përpara restaurimit.

Përshkrimet e tyre në tërësi duken gati në kufijtë e banalitetit. “Vajza të ulura të zhveshura/Kukull e ulur e zhveshur”, “Vajza të ulura të veshura/Kukull e ulur e veshur”, “Grua e ulur në fron”, janë disa nga përshkrimet e figurinave të Artemisës, duke mos arritur të kompensojnë “varfërinë” e informacionit historik, problematikë për të cilën vetë ky projekt u hartua që ta zgjidhte.

“Artemisioni i Dyrrahut” konsiderohet si një nga komplekset më të rëndësishme fetare të Durrësit antik. Tempulli i kushtohet perëndeshës Artemis dhe funksionoi për shekuj si qendër kulti, ku besimtarët depozitonin objekte prej balte me bustin e Artemisës, në shenjë adhurimi dhe falënderimi.

Për rëndësinë e saj studiuesit kanë publikuar informacione deri në Universitetin e Harvardit dhe e kanë cilësuar si një nga burimet kryesore për të kuptuar kultin e Artemisës në brigjet e Adriatikut. Por përshkrimi i parë që hasin vizitorët për të në muzeun e rikonstruktuar të Durrësit duket gati jashtë kontekstit, duke e pagëzuar figurinën prej balte me mbishkrimin “Zadrimore/Protome-bust i zhveshur”. Termi “zadrimore” i referohet tipologjisë së modelit të flokëve dhe jo identitetit apo funksionit të artefaktit, çka mund ta lërë vizitorin pa informacionin thelbësor për origjinën dhe domethënien e objektit.

UNOPS kufizoi dokumentet që Amfora kërkoi, megjithëse është një organizatë ndërkombëtare që operon si pjesë e Organizatës së Kombeve të Bashkuara dhe e pavarur nga institucionet shqiptare. Në asnjë rast ajo nuk pranoi të vendoste në dispozicion një kopje të planit të muzealizimit, të projektit arkitektonik dhe të detajeve të tjera teknike, të cilat sipas saj duheshin kërkuar tek autoritetet shqiptare, të cilave ajo ua kishte dorëzuar.

Megjithatë vetë ministri i Turizmit, Kulturës dhe Sportit, Blendi Gonxhja, në ditën e inaugurimit të muzeut, ekspozoi zinxhirin e ekspertëve të projektit të muzealizimit dhe kurimit, që rezultoi të ishte një kopje e rrëmujshme e asaj që muzeu kishte më parë.

Ai përmendi profesorë, kërkues shkencorë dhe akademikë që janë “ajka” e arkeologjisë shqiptare, puna e të cilëve duhej të sillte si rezultat rikonceptimin e pavijoneve dhe pasurimin e tyre me informacione të reja.

“Dua të shpreh mirënjohjen për të gjitha institucionet dhe individët e përfshirë në projektet e EU4Culture…si dhe autorët Iris Pojani, Lorenc Bejko, Belisa Muka dhe Luan Përzhita, dhe kuratoren Yllka Gjikopuli”, përmendi Gonxhja në fjalën e tij.

UNOPS-i shpjegoi në përgjigjen zyrtare se ekspozita muzeale u rikonceptua tërësisht dhe se nga një total prej 2854 artefaktesh që u ruajtën gjatë punimeve, më pas u rivendosën në një organizim të ri me 56 njësi ekspozimi, ku prezantohen mbi 2300 artefakte që mbulojnë periudhën nga neoliti deri në atë osmane. Sipas tyre ekspozimi i objekteve për herë të parë u zgjerua edhe në katin e parë, megjithëse pavijoni i arkeologjisë nënujore nuk u realizua sipas konceptit fillestar të prezantuar.

Por për ish-përgjegjësin e muzeut, Albert Koni, ai i kishte të dyja katet të pajisura me ekspozitorë artefaktesh edhe më parë, duke theksuar se një pjesë e madhe e fondit mbetej e paekspozuar dhe e vendosur në magazinat pas muzeut.

“…në ekspozimin e katit të parë [përdhes], të cilat përbëheshin prej 2412 objekte, në të cilat përfshiheshin periudha prejhistorike, arkaike, klasike dhe ajo e mesjetës. Kati i dytë [sot i quajtur si i pari] ishte mesjeta e vonë që ishte e përbërë prej 700 artefaktesh. Sigurisht që rreth 2 mijë objekte të tjera ishin në magazinat anësore të muzeut”, kujtoi ai për fazën para ndërhyrjeve në muze.

Nga ana tjetër, konceptimi i projektit arkitektonik solli krijimin e disa hapësirave dedikuar restaurimit dhe ruajtjes së objekteve arkeologjike. “Laboratori i konservimit” dhe “Gipsoteka” janë hapësirat e reja që kanë një emërtim pompoz, por që nuk përbëjnë asgjë më shumë se sa dhoma boshe që nuk ofrojnë asnjë instrument pune për proceset e restaurimit dhe ndërhyrjeve teknike në objekte.

“Përmes ndërhyrjes arkitektonike janë krijuar dhe mundësuar hapësirat për laboratorin e konservimit, gipsotekën dhe arkivin e muzeut. Megjithatë, pajisja e këtyre hapësirave me aparatura dhe mjete të specializuara konservimi nuk ka qenë pjesë e objektit të kësaj ndërhyrjeje”, shpjegoi UNOPS-i për hapësirat që edhe në të kaluarën ishin po dhoma të pakompletuara me instrumente.

E ardhmja nuk duket aspak e ndritshme për muzeun që edhe pse tentoi që të sillte si vlerë të shtuar mozaikun e njohur si “Bukuroshja e Durrësit”, ajo mund të shihet vetëm në një faqe muri të printuar. Arkat me kompensata shumëvjeçare u mbyllën sapo kryeministri Edi Rama dhe pjesëmarrësit e tjerë u larguan më 28 prill sepse montimi i mozaikut kërkon ndërhyrje të specializuar, pasi u transferua nga Muzeu Historik Kombëtar në Tiranë.

Projekti ishte konceptuar si një ndërhyrje që do të sillte edhe rrëfimin digjital, duke e çuar muzeun në një tjetër nivel të ndërveprimit përmes teknologjisë bashkëkohore. Por 4 vite pas nisjes së projektit, ajo që ka mbetur në muret e muzeut nuk është shumë e ndryshe nga e kaluara.

Audio-guidat, ekranet digjitale dhe ndërveprimi me aplikacione nuk u ofruan përmes ndërhyrjes – në një kohë kur muzeu nuk ka më pjesë as ish-ciceronin e tij dhe synon të zgjerojë aktivitetin në të trija katet, që paralelisht kërkon shtimin e burimeve njerëzore.

Për këtë tjetër dështim të projektit fillestar UNOPS-i sqaroi se kjo ndërhyrje mbetet pjesë e projekteve të radhës, që mund ta ofrojnë shërbimin e guidës me audio apo me ndërveprim digjital.

“Vendosja e tyre ishte parashikuar në konceptin fillestar të projektit, së bashku me elemente më të gjera të interpretimit digjital. Megjithatë, këto nuk mundën të realizoheshin për shkak të një kombinimi faktorësh, përfshirë disa çështje të pazgjidhura të pronësisë (tashmë të zgjidhura), si dhe kufizimet buxhetore të programit EU4Culture”, shpjegoi përgjigjja zyrtare.

Regjistrimi i pronës, “kali i betejës” për tejzgjatjen e projektit

Restaurimi i Muzeut Arkeologjik për pak u kthye në një film me seri sepse afatet për përfundimin e punimeve u shkelën herë pas here dhe sipas UNOPS-it shkak ishte fakti se muzeu nuk dispononte certifikatën e pronësisë, si një plagë e vjetër e tij.

Punimet e restaurimit nisën pranë fundit të vitit 2022, me një afat fillestar 17-mujor për përfundimin e tyre, por ai u shty disa herë dhe muzeu më i rëndësishëm arkeologjik në vend mbylli dyert për publikun për gati 4 vite.

Menaxhimi i projektit nga UNOPS-i nuk e lehtësoi “huqin e vjetër” që tashmë gati çdo 10 vite sjell mbylljen e muzeut për rreth 5 vite për qëllime restaurimi. Muzeu Arkeologjik i Durrësit u themelua për herë të parë në vitin 1951 pranë ndërtesës aktuale – që u inaugurua dhe u hap për publikun në vitin 2002. Më pas në vitin 2011 ai u mbyll për një rikonstruksion të plotë të ndërmarrë nga qeveria shqiptare dhe u rihap në mars të vitit 2015, për t’u mbyllur edhe për katër vite të tjera në 2022-in.

“Sipas rregullave, leja e ndërtimit nuk mund të merrej pa regjistrimin e pronës në emër të Qeverisë së Shqipërisë. Ky proces kërkoi kohë dhe përfshiu vendimmarrje në nivele të larta”, tha UNOPS-i në një përgjigje për Median Amfora.

“Ky proces zgjati 25 muaj, pasi përfshiu një sërë vendimmarrjesh në nivel të lartë dhe kërkoi bashkëpunim e koordinim të ngushtë ndërmjet të gjithë partnerëve”, vijoi përgjigja.

UNOPS-i ia hodhi përgjegjësinë vonesave në zbatimin e projektit mungesës së regjistrimit të pronës – që nga investigimi i Amforës rezulton një justifikim që nuk përkon me faktet, pavarësisht se edhe Ministria e Turizmit, Kulturës dhe Sportit mbante këtë linjë.

“Një nga çështjet kryesore që u shfaq gjatë zbatimit të projektit ishte nevoja për regjistrimin e pronës ku ndodhet godina e Muzeut në pronësi të MEKI-t, në mënyrë që të merrej leja e ndërtimit”, tha ministria në përgjigjen e saj.

Amfora zbuloi se certifikata e pronësisë në emër të “Republikës së Shqipërisë” disponohej për truallin me sipërfaqe 1724 metër katrorë të paktën që nga qershori i vitit 2023 dhe po t’i referohemi përllogaritjes së linjës zyrtare të punimeve prej 17 muajsh – ato duhej të mbaronin së paku në nëntor të vitit 2024. Ndërsa inaugurimi final u realizua gati një vit e gjysmë më pas, më 28 prill 2026. Sot muzeu i ka hapur dyert me orar të reduktuar nga mëngjesi deri në drekë dhe fundjavat qëndron i mbyllur, deri në përgatitjen e plotë nga ana e Qendrës Muzeore Durrës, që për 1 vit do ta ketë “në testim” të githë infrastrukturën e dorëzuar. Ajo tashmë prej një organikë të re me të paktën 33 punonjës, që përbën dyfishin e personelit të tanishëm për t’i shërbyer denjësisht vizitorëve.

“Ka pasur një problem për hipotekimin e territorit të muzeut, për shkak se një familje kishte një banesë në hapësirën e tij, por nuk jetonte aty”, kujtoi Albert Koni, ish-përgjegjës i sektorit të muzeut dhe amfiteatrit deri në dhjetor 2019.

“Specialistët bënë përpjekjet e nevojshme dhe me sa di unë, procesi i hipotekimit ka mbaruar në atë kohë. I gjithë territori i muzeut ka qenë i hipotekuar dhe me certifikatë pronësie, falë edhe ndërhyrjes së specialistëve të Institutit të Arkeologjisë”, kujtoi ai për sa kishte informacion deri në dhjetor 2019.

Restaurimi “kyçi” arkeologët dhe fondin arkeologjik në kontejnerë

Muzeu Arkeologjik i Durrësit përfaqësonte një rast gati unik në vend, ku muzeu nga njëra anë administrohej me fondin e tij nga “Ministria e Kulturës” dhe arkeologët që kryejnë studimet, së bashku me fondin kryesor të zbulimeve janë pjesë e Institutit të Arkeologjisë, që është në varësi të një tjetër ministrie, asaj të arsimit.

Me nisjen e punimeve, punonjësit e “Ministrisë së Kulturës”, të përfaqësuar nga Qendra Muzeore Durrës dhe “punonjësit” e Ministrisë së Arsimit, të përfaqësuar nga Instituti i Arkeologjisë përfunduan në kontejnerë për gati 4 vite, ku duhej të menaxhonin punën e tyre dhe të realizonin procesin e kërkimit shkencor.

Projekti që rezultoi të fokusohej në shkulje dritaresh dhe shqepje pllakash kërkoi zbrazjen e plotë të tij me qëllim finalizimin e ndërhyrjeve. Së bashku me to u nxorën jashtë edhe mobiljet, të cilat nga vëzhgimi i Amforës në rreth 4 vite u lanë në mëshirë të kushteve atmosferike, duke u degraduar tërësisht.

“Mobiljet dhe pajisjet e zyrave të përdorura nga arkeologët, të cilat ishin në gjendje funksionale dhe me vlerë për aktivitetin e përditshëm, janë nxjerrë jashtë në oborr…Për pasojë, ato janë dëmtuar rëndë dhe tashmë kanë dalë jashtë përdorimit, duke krijuar një tjetër mungesë të theksuar në mjetet bazë të punës për stafin shkencor”, shpjegoi Instituti i Arkeologjisë në një përgjigje zyrtare.

Së bashku me mobiljet, në diell përfundoi edhe atelieja antike e qelqit. E restauruar pas zbulimeve arkeologjike tek ish-Lulishtja 1 Maji, atelieja e qelqit të lagjes romake u konstatua për herë të fundit gjatë monitorimit gati 4-vjeçar të Amforës jashtë kushteve teknike të konservimit. Megjithëse duhej transportuar dhe ruajtur nën siglën “Fragile”, ajo u konstatua pothuajse e shkatërruar dhe e thërrmuar.

“Riparimi i objekteve dhe vendosja e tyre në ekspozitat e muzeut realizohet nga UNOPS përmes kontraktorit të tij, nën mbikëqyrjen e Qendrës Muzeore të Durrësit dhe Institutit Kombëtar të Regjistrit të Trashëgimisë Kulturore”, shpjegoi UNOPS, duke dëshmuar se i gjithë zinxhiri institucional nuk mundi ta parandalonte dëmtimin flagrant të ateliesë së qelqit.

Nga ana tjetër, UNOPS-i në përgjigjen e saj u shpreh se ka raportuar çdo 2 javë për ecurinë e punimeve tek Ministria e Turizmit, Kulturës dhe Sportit, megjithëse refuzoi t’i bënte publike këto raporte dhe orientoi që t’i kërkoheshin direkt ministrisë – teksa mohoi kategorikisht të ishin dëmtuar objekte gjatë procesit të restaurimit.

“Jo. Të gjitha punimet janë kryer në përputhje të plotë me standardet e cilësisë së UNOPS-it dhe me sistemet e menaxhimit HSSE (Shëndeti, Siguria, Aspektet Sociale dhe Mjedisore), për të garantuar integritetin e sitit dhe të artefakteve të tij”, shpjegoi UNOPS-i.

Amfora dokumentoi në monitorimin e punimeve për një periudhë gati 4-vjeçare se objektet e fondit të Institutit të Arkeologjisë u transportuan edhe përmes vinçave që spostonin arkat e hapura të vendosura rrëmujshëm njëra mbi tjetrën dhe që nuk siguronin ruajtjen e objekteve brenda tyre.

Po ashtu, u konstatua se objektet qëndruan në arka të hapura shumë pranë murit rrethues të muzeut, ku perimetri ishte i pambrojtur si pasojë e punimeve në proces dhe që lehtësisht mund të kalohej nga oborri i një pallati tek fondi i Institutit të Arkeologjisë “që qëndronte në diell”.

“Projekti i rikonstruksionit dhe muzealizimit të Muzeut Kombëtar Arkeologjik Durrës ka respektuar planin e zhvendosjes të miratuar në Këshillin Kombëtar të Trashëgimisë Kulturore Materiale (KKTKM), që nga marrja e masave për paketimin e zhvendosjen e artefakteve, sigurimin e tyre në hapësira të sigurta, si dhe ndërtimi i zonave të reja teknike në pjesën e pasme për depozitimin e artefakteve, pjesë e fondit arkeologjik të Institutit të Arkeologjisë”, shpjegoi Ministria e Turizmit, Kulturës dhe Sportit.

UNOPS-i tregoi se projekti ka krijuar struktura të reja për depozitimin e fondeve të objekteve arkeologjike dhe me kushte të ndryshme nga më parë – ndërsa magazina që ishte ndërtuar vitet e fundit u rrafshua gjatë punimeve për të ndërtuar një të re, teksa ajo nuk përmbush as gjysmën nevojave. Megjithatë, në magazinën e ndërtuar rishtazi rezulton e njëjta situatë si në hapësirat e brendshme të “laboratorëve të muzeut”, ku mungon infrastruktura bazë e magazinimit.

“Në hapësirën e jashtme, artefaktet që ndodheshin në depo të vjetra dhe të papërshtatshme janë zhvendosur në një hapësirë të re magazinimi të ndërtuar posaçërisht, ndërsa ato të mëdha që më parë ishin të ekspozuara në kushte atmosferike do të sistemohen nën një strukturë të re me formë kanavace pranë depozitës së re, ndërkohë që gjelbërimi dhe rregullimi i territorit përreth muzeut do të përmirësojë ndjeshëm pamjen dhe përvojën e hapësirës”, shpjegoi UNOPS-i.

Por në magazinën ku është depozituar fondi i objekteve arkeologjike rezultojnë rafte metalike të salduara pa kujdes, të tjera që janë trashëguar ndër vite, tavolina “relikte” që nga periudha e komunizmit – shumë larg fasadës së magazinës që ndërthuret me instalacione hekuri për dekorim.

Ndërsa pak më tutje, një derë tenton të mbulojë 6 kontejnerë që janë “magazina provizore” e mijëra objekteve arkeologjike, që në rast studimi kërkojnë zbrazjen e dhjetëra arkave për të gjetur të duhurën.

“Një pjesë e rëndësishme e fondit arkeologjik me karakter studimor dhe material krahasues ndodhet ende në 6 kontejnerë metalikë, të vendosur në oborrin e muzeut. Këto kontejnerë, të menduar fillimisht si zgjidhje e përkohshme, tashmë janë bërë hapësira të vetme të mundshme për ruajtjen e këtij materiali, si edhe për akomodimin e arkeologëve”, shpjegoi Instituti i Arkeologjisë.

Përmes kërkesave për të drejtë informimi, Amfora lexoi qëndrimet e Institutit të Arkeologjisë dhe dokumente të ngjashme, ku arkeologët e bërthamës së Durrësit ngritën zërin për rrezikun që fondet arkeologjike të mbeteshin pa kushte të përshtatshme ruajtjeje.

Ata kanë theksuar se problemi nuk ishte thjesht përkohësia e punimeve, por mungesa e një vizioni afatgjatë për artefaktet që vazhdojnë të zbulohen çdo vit në Durrës. Kërkesat e tyre shkuan përtej nevojave të përditshme, duke prekur vetë thelbin e ruajtjes së objekteve arkeologjike.

“Instituti i Arkeologjisë (IA), në bashkëpunim me arkeologët e angazhuar në qytetin e Durrësit dhe në dakordësi me drejtuesit e departamenteve përkatëse, ka përcjellë një sërë kërkesash dhe rekomandimesh në lidhje me nevojat imediate për ruajtjen dhe menaxhimin e materialeve arkeologjike të zbuluara në këtë qytet me rëndësi të veçantë historike”, u shpreh Instituti për Median Amfora.

Që në fillim të procesit, Instituti i Arkeologjisë ka kërkuar që të mos preken hapësirat e arkeologëve, pasi ato nuk ishin thjesht vetëm zyra, por edhe vendi ku ruheshin dhe dokumentoheshin materialet e zbuluara.

“Këto hapësira kishin një rol thelbësor në procesin e dokumentimit, studimit dhe ruajtjes së të dhënave arkeologjike”, theksoi Instituti i Arkeologjisë.

Përballë nevojës së përhershme për hapësira sistemimi dhe magazinimi të fondeve arkeologjike, ai ka propozuar ndërtimin e një strukture të re të posaçme, e cila do të duhej të ishte projektuar mbi bazën e kritereve të qarta dhe efikase për sistemimin e fondeve arkeologjike dhe krijimin e kushteve optimale të punës për arkeologët dhe stafin teknik ndihmës.

“Kjo ndërtesë do të siguronte ruajtjen afatgjatë dhe me standarde bashkëkohore të trashëgimisë arkeologjike, si dhe do të përmirësonte ndjeshëm eficiencën dhe cilësinë e punës kërkimore e shkencore në terren”, shpjegoi Instituti i Arkeologjisë.

Por, kërkesat e arkeologëve të Institutit të Arkeologjisë në Durrës nuk u morën parasysh dhe përveç magazinës për depozitimin e objekteve edhe kontejnerët janë të tejmbushur me objekte, duke lënë rrjedhimisht pa zyra arkeologët që realizojnë kërkimin shkencor.

Për gati 4 vite puna kërkimore e arkeologëve është zhvilluar në kontejnerët metalikë, të ndarë me kalendarë për të mundësuar rotacionin midis arkeologëve, por sot as ata kontejnerë nuk gjenden më, duke lënë si kujtim vetëm kontejnerët metalikë të formatit të transportit ndërkombëtar për fondin e objekteve – tërësisht jashtë kushteve minimale të ruajtjes sipas normave të Bashkimit Evropian.

“Në dijeninë time unë mund t’ju them që vërtet nuk është aspak e duhur që objektet të lihen në kontejnerë. Uroj që kjo të jetë e përkohshme dhe të marrë një zgjidhje të përhershme në lidhje me ekspozimin e atyre objekteve. Kjo kërkon një punë unike, vërtet bashkëpunuese”, shpjegoi Albert Koni.

Pasi kaluan dy vite në kushte provizore, situata për arkeologët nuk u përmirësua, por përkundrazi, në vend që të riktheheshin në zyrat që dikur dispononin pranë muzeut arkeologjik, ato iu morën përfundimisht. Kjo lëvizje e Ministrisë së Turizmit, Kulturës dhe Sportit, pasi mori në dorëzim muzeun, i hoqi Institutit të Arkeologjisë mundësinë për të qenë i pranishëm aty ku është qendra e kërkimeve shkencore, tek fondi i objekteve të zbuluara.

“Situata ka pësuar përkeqësim së fundmi. Ministria e Ekonomisë, Kulturës dhe Inovacionit (MEKI) ka marrë vendimin për të ndryshuar administrimin e ambienteve që më parë ishin në përdorim të IA, pranë muzeut”, sqaroi Instituti.

“Si alternativë, arkeologëve u janë ofruar dy kontejnerë metalikë për përdorim afatgjatë si hapësira pune. Kjo zgjidhje është e papërshtatshme dhe nuk përmbush as kushtet minimale të një ambienti profesional për punë studimore, përpunim të materialit arkeologjik, dokumentim dhe bashkëpunim me ekspertë të huaj”, sqaroi më tej Instituti.

Në përgjigjen e saj, UNOPS-i sqaroi se projekti nuk ka parashikuar hapësira pune për arkeologët e Institutit të Arkeologjisë në Durrës, pasi ministria e tyre e varësisë, ajo e Arsimit, nuk është përfitues direkt i programit “EU4Culture”.

“Nga dizajni, mund të konfirmojmë se hapësira e re e magazinimit u ndërtua për të strehuar artefaktet e Institutit të Arkeologjisë. Përfituesi direkt i projektit ‘EU4Culture’ është Ministria e Ekonomisë, Kulturës dhe Inovacionit. Instituti i Arkeologjisë funksionon nën mandat të institucioneve të tjera, të ndryshme nga Ministria e Ekonomisë, Kulturës dhe Inovacionit”, sqaroi zbatuesi i projektit, organizata ndërkombëtare UNOPS.

Ajo u shpreh se dëgjesa me grupet e interesit u realizua në tetor të vitit 2021 dhe pavarësisht ecejakeve të Institutit të Arkeologjisë, ai nuk arriti t’i paraprinte situatës së krijuar pas rikonstruksionit të muzeut dhe nevojës për ndarjen e ambienteve midis ministrive.

“Instituti i Arkeologjisë ka kërkuar nga MEKI që të merren masat e nevojshme për rikthimin e kushteve minimale të punës për stafin shkencor dhe për garantimin e ruajtjes me standarde profesionale të fondeve arkeologjike, në zbatim të Marrëveshjes së nënshkruar për Muzeun Arkeologjik të Durrësit”, shpjegoi Instituti në përgjigjen zyrtare për Amforën.

“Sigurisht që duhet të gjendet një zgjidhje optimale, vërtet konkrete, bazuar në lidhjet e trashëgimisë kulturore. Specialistët e Institutit të Arkeologjisë duhet të kenë një përfaqësim dinjitoz. Unë personalisht, nga ana institucionale, por edhe personale, nuk do ta hedh kurrë poshtë punën e madhe që ata kanë bërë gjatë viteve në atë institucion”, vlerësoi ish-përgjegjësi i muzeut, Albert Koni.

Programi “EU4Culture”, i menaxhuar nga UNOPS-i, u mbyll këtë qershor pas gati gjashtë vitesh zbatimi (2020–2026), duke lënë pas një ndikim të rëndësishëm në ruajtjen dhe rijetësimin e trashëgimisë kulturore në Shqipëri, me rivitalizimin e 23 vendeve të trashëgimisë kulturore përmes një buxheti total prej 40 milionë eurosh nga Bashkimi Evropian. Ndërsa projekti i zbatuar nga UNOPS-i pas tërmetit të nëntorit 2019 për restaurimin e Muzeut Arkeologjik Kombëtar Durrës rezultoi të reduktohej në një ndërhyrje kryesisht me karakter ndërtimor, ndryshe nga sa premtonte në hapat e parë lidhur me muzealizimin, digjitalizimin dhe menaxhimin financiar.

The post Restaurimi ricikloi të shkuarën, projekti i Muzeut Arkeologjik të Durrësit u rrudh në rikonstruksion first appeared on Amfora.

Për më shumë se dy dekada, familja jetoi mes emigracionit në Greqi dhe fshatit Manastir, duke punuar atje për t’i investuar kursimet në biznesin e vogël që sot u siguron të ardhurat kryesore. Pasi Gëzimi u shërben me dashamirësi vizitorëve të huaj që shijojnë të qetë mikpritjen dhe pamjen mbresëlënëse, ai shfaq tensionin dhe pikëpyetjet që e mundojnë mbi të ardhmen e vetë fshatit.

“Kam jetuar 22 vite në Greqi dhe të gjitha paratë që kam fituar atje i kam investuar këtu. Kam ngritur një restorant të vogël me pesë tavolina dhe prej tij ushqehemi, unë, djali dhe gruaja ime”, tregoi 70-vjeçari, teksa duart i dridheshin nën tabakanë e madhe me të cilën i shërbeu një çifti të huaj.

Qetësia e banorëve të Manastirit është tronditur pasi u shfaq një “hartë e kuqe”, e cila nisi të shpërndahej në formë klandestine në zyrën e Kadastrës së Sarandës. Ëndrrat e banorëve që kanë tashmë në dorë një certifikatë legalizimi janë barazuar me ato që ende nuk e disponojnë një të tillë, pasi një projekt i “turizmit elitar” ka bllokuar tashmë të ardhmen e fshatit.

“Nuk kam hyrë në pronën e askujt me forcë. Kam ardhur këtu në vitin 2009, si shumë të tjerë në fshat”, shpjegoi Gëzim Hoxha përballë projektit që synon të krijojë një “fshat brenda fshatit”.

Klikoni KËTU dhe ndiqni video-kronikën e artikullit.

I quajtur “Ksamil Seaside Resort & Residential, The Mirrors, Faza I”, ai u paraqit nga kompania “Premium Finance Invest” sh.p.k. në vitin 2025 dhe menjëherë më pas, nisi të qarkullonte një hartë nën dorë si një “status quo” për ndalimin e legalizimeve apo ndërtimeve të reja nga banorët.

“Ne nuk jemi të huaj, jemi shqiptarë dhe duam të drejtën tonë. Shkojmë te Kadastra dhe na japin ca harta të kuqe. Mua hipotekën ma ka dhënë shteti. Ku del ai tjetri sot si pronar? Del me 300 hektarë, me gjysmën e jugut, kush është ky?!”, shpjegoi me shqetësim Arsen Vaja mbi konfliktin midis pronarëve pretendues si trashëgimtarë dhe atyre që e kanë legalizuar pronën.

Investimet e kompanisë nga Saranda në Durrës ilustrojnë konfliktet midis investitorëve dhe pronarëve të tokave në projektet masive në turizëm, teksa në një projekt për të cilin mori “Statusin e Investitorit Strategjik” në zonën e Gjirit të Lalzit, kompania dështoi herën e parë për ta finalizuar dhe kërkoi më shumë kohë për të zgjidhur konfliktet e pronësisë me pronarët e truallit.

“Harta e kuqe” vendos në pikëpyetje ekzistencën e fshatit Manastir

Me rënien e komunizmit, një fshat i ri u krijua përpara Ksamilit, duke u pagëzuar me emrin “Manastir”, teksa u ngrit nën kodrën e Manastirit të Shën Gjergjit dhe mbi Plazhin e Pasqyrave.

Banorët shfrytëzuan një ish-repart ushtarak dhe hapësira të tjera për të ngritur fillimisht banesa për të jetuar dhe vit pas viti i përshtatën në struktura akomoduese për turizmin sezonal përgjatë verës.

“Gratë këtu jetojnë me verën. Në prill e maj kthehen nga Greqia dhe punojnë deri në tetor”, shpjegoi Gonxhe Paza, duke theksuar se turizmi po e mban gjallë fshatin.

Pa humbur kohë, ajo nxori nga xhepi një certifikatë pronësie të lëshuar nga Zyra e Regjistrimit të Pasurive të Paluajtshme në Sarandë. Aty dallohet viti 2018, kur familjes Paza iu legalizua objekti i ndërtuar aty dhe që vërteton pronësinë e familjes mbi truallin e fshatit Manastir.

“Kam prishur shtëpinë dhe kam bërë dhoma e banjo për turistët. Me këtë jetojmë. Fëmijët më kanë ikur se nuk kanë punë këtu”, shtoi Paza për Median Amfora, duke treguar për udhëkryqin midis shpresës së turizmit dhe rrezikut për t’iu rrafshuar banesa.

“Këtu janë bërë 70% e fshatit me dokumente dhe duam që edhe ata 30% që s’i kanë t’i marrin dhe të rregullohet edhe fshati, se ne jemi sipas ligjit”, shpjegoi i revoltuar Kosta Zervoji, një tjetër banor.

Veprimet për të legalizuar ndërtesat apo për të investuar janë ndërprerë informalisht nga zyra e Kadastrës, pasi një projekt që synon ndërtimin e një resorti në zonë nisi të ngjizet përmes lejeve që kanë nisur të miratohen nga qeveria shqiptare.

Kompania “Premium Finance Invest” aplikoi me projektin e titulluar, “Ksamil Seaside Resort & Residential, The Mirrors, Faza I” në Këshillin Kombëtar të Territorit dhe Ujit (KKTU) më 27 janar 2025.

Kjo pasi e kishte fituar “Statusin e Investitorit Strategjik” për një tjetër projekt në Durrës, katër vite më parë dhe që duket se gati ka dështuar, ndërsa për projektin në Sarandë KKTU miratoi brenda 23 ditësh “Lejen e Zhvillimit”, e cila përcakton kushtet urbanistike të zhvillimit të pronës dhe i paraprin marrjes së lejes së ndërtimit.

Pas më shumë se një viti, leja u zbardh vetëm në fillim të muajit qershor, duke ofruar më shumë të dhëna teknike për projektin që pritet të zbatohet në dy faza. Fillimisht, ai do të fokusohet tek ndërtimi i 46 vilave private, ndërsa në fazën e dytë projekti përfshin një hotel me vila mbështetëse dhe shërbime bar-restoranti.

Planvendosja e projektit shtrihet në një pjesë të mirë të fshatit që numëron mbi 150 ndërtesa dhe kërkon që në të dyja fazat, të rrafshojë objekte ekzistuese, të cilat sipas banorëve posedojnë edhe certifikata legalizimi, që sipas tyre u ofruan nga shteti pa u përmendur se prona ka një pronar joshtetëror, pra privatë të tjerë që e pretendojnë atë.

Nga krahasimi i planvendosjes së projektit të resortit turistik me ortofotot dhe hartat satelitore duket se zhvillimi i planifikuar mbivendoset me një pjesë të fshatit ekzistues Manastir, duke kërkuar shembjen e pashmangshme të objekteve në të dyja anët e fshatit. Gjurma e vilave dhe rrugëve të reja duket se prek zona ku sot ndodhen banesa dhe biznese familjare, duke ngritur pikëpyetje nëse projekti mund të realizohet pa i prekur ndërtimet legalizuara ndër vite.

Në lejen e zbardhur të zhvillimit, rezulton se projekti do të zhvillohet në pronën e Iliriana Demirajt (Çoçoli). Ajo është trashëgimtare e familjes Çoçoli, e cila trashëgon parcela tokash që nga Ksamili dhe që lidhen me ndarjet historike të tokës gjatë periudhës së mbretërisë së Zogut. Vetë Çoçoli nuk ishte e arritshme për një koment mbi çështjen e pronësisë, ku do të zhvillohet projekti që ka gjetur të papërgatitur banorët e fshatit Manastir.

“Unë kam ardhur këtu në vitin 2009, kam hedhur objektin në ish-repartin ushtarak, nuk u futa në vendin ku dikush kishte pronën dhe nuk u futa me forcë”, shpjegoi Gëzim Hoxha.

Dhjetëra banorë të Manastirit në shkurt të këtij viti, protestuan edhe para Kadastrës së Sarandës, duke kërkuar transparencë për projektin, por pa mundur të qartësohen për fatin e pronave të tyre, pasi ndër vite ndoqën procedura legalizimi, regjistrimi dhe pajisjeje me dokumentacion pronësie pranë institucioneve shtetërore.

Në një përgjigje zyrtare për Amforën, Drejtoria Vendore e Agjencisë Shtetërore të Kadastrës (ASHK) Sarandë shpjegoi se në arkivat e institucionit rezultojnë aplikime të banorëve të zonës së Manastirit (Pasqyra) që prej vitit 2006, ndërsa pjesë e dokumentacionit janë edhe kërkesa të depozituara në vitin 2017.

Sipas ASHK-së, aplikimet e tjera janë trajtuar pranë zonës kadastrale 2297 Ksamil dhe nuk disponoheshin të dhëna të tjera, teksa 7 aplikimet e identifikuara ishin ende në fazën fillestare të vlerësimit. Ndërsa harta që banorët pretendojnë se u është dhënë nën dorë nga zyra e Kadastrës, me zonën e vijëzuar me të kuqe si pjesë e projektit, duket se nuk përbën një dokument zyrtar.

Të vendosur mes Plazhit të Pasqyrave, Gjirit të Manastirit dhe Shpellës së Pëllumbave, banorët e këtij fshati e ndërtuan jetën e tyre mbi turizmin familjar dhe kursimet e emigracionit, në një territor që me kalimin e viteve u kthye në një nga asetet më të lakmuara të bregdetit shqiptar.

“Në vitin 2012-2013 kemi marrë legalizimin. Kemi paguar tokën, kemi marrë dokumentet dhe më pas edhe hipotekën. Deri në vitin 2020 nuk kemi pasur probleme”, shpjegoi Bedri Hysi.

“Tani na ka dalë një pronar i ri dhe pjesa më e madhe e fshatit është futur në vijën e kuqe. Unë jam brenda vijës së kuqe”, shtoi banori i fshatit.

Sipas tyre, pavarësisht kërkesave dhe ankesave drejtuar institucioneve, ende nuk kanë marrë një përgjigje të qartë mbi statusin e pronave dhe arsyen e përfshirjes së tyre në territorin e shënuar në hartë, ndonëse objektet e tyre janë legalizuar.

Për banorët e Manastirit, shqetësimi lidhet me zhvillimin e këtij resorti të ri turistik në zonën ku për më shumë se dy dekada ata ndërtuan jetën dhe bizneset me bindjen se shteti ua kishte njohur të drejtat mbi pronat që ngritën. Ndërsa për të njëjtin territor është miratuar një projekt turistik me vila, hotel me pesë yje dhe struktura rezidenciale, shumë prej banorëve thanë se po përballen me pasiguri mbi të ardhmen e objekteve që kanë legalizuar, regjistruar dhe dokumentuar ndër vite.

“Ne jemi sipas ligjit. Kemi paguar tokën, kemi marrë legalizimet dhe dokumentet. Nuk kërkojmë gjë tjetër veçse të drejtën tonë”, tha Arsen Vaja.

Sipas avokatit Elton Laska, legalizimi dhe regjistrimi i një pasurie nuk janë procedura formale pa pasoja juridike, por përkundrazi ato krijojnë të drejta dhe pritshmëri të ligjshme për qytetarët, të cilët investojnë dhe ndërtojnë jetën e tyre mbi bazën e këtyre akteve administrative.

“Legalizimi nuk është një favor i shtetit, por një akt administrativ që prodhon të drejta të plota për pronarin. Pasi një pronë është njohur dhe regjistruar ligjërisht, çdo kufizim ndaj saj duhet të bazohet në ligj, të jetë proporcional dhe të ndjekë një procedurë të rregullt ligjore”, shpjegoi Laska.

Sipas tij, problemi nuk qëndron te zhvillimi ekonomik apo turistik në vetvete, por te mënyra se si ai ndërhyn mbi të drejtat ekzistuese të pronës.

“Nëse shteti ndryshon rregullat e lojës pasi ka njohur më parë të drejta pronësie, krijohet pasiguri për qytetarët dhe investitorët”, vlerësoi ai.

Projekte të shndritshme që zbehen nga konfliktet e pronësisë

Projekti i “Plazhit të Pasqyrave” në fshatin Manastir mban firmën e një prej studiove më prestigjioze të arkitekturës bashkëkohore në botë, “Kengo Kuma & Associates”. E themeluar nga arkitekti japonez Kengo Kuma, i njohur tashmë për publikun shqiptar si autor i projektit aty pranë për ndërtimin e Qendrës së Vizitorëve në Parkun Kombëtar të Butrintit.

Studioja është e njohur për projekte ikonike që ndërthurin arkitekturën me peizazhin natyror dhe për ndërhyrje me ndikim të ulët vizual, si Stadiumi Kombëtar i Japonisë për Lojërat Olimpike Tokio 2020. Në projektin në fshatin Manastir, ajo ka si partner lokal studion “EV Engineering” sh.p.k.

I pagëzuar si “The Mirrors” (Pasqyrat), projekti është ndarë në dy faza me intensitet të ndryshëm ndërtimi. Faza e parë, nga ana e kodrës së Manastirit, shtrihet në një sipërfaqe prej 92 mijë metrash katrorë dhe parashikon një gjurmë ndërtimi prej 5535 metrash katrorë dhe ndërtesa me një, deri në dy kate, pa struktura nëntokësore.

Por situata ndryshon ndjeshëm në fazën e dytë, që shtrihet në anën tjetër të fshatit, në krahun e “Shpellës së Pëllumbave”, ku përqendrohet pjesa më intensive e projektit. Në një sipërfaqe prej 26 mijë metrash katrorë parashikohen 23 mijë metra katrorë volum ndërtimi, në një gjurmë ndërtimi prej 10 mijë metrash katrorë. Ndërtesat parashikohen deri në tre kate mbi tokë dhe struktura nëntokësore që arrijnë deri në gjashtë kate. Koeficienti i shfrytëzimit të truallit rritet në 38.5 për qind, mbi gjashtë herë më i lartë se në fazën e parë.

Kompania që parashikon të zbatojë projektin, “Premium Finance Invest”, u krijua në vitin 2016 me kapital gjerman, si një institucion financiar jobankar. E zotëruar nga kompania me kapital austriak “SIG Holding GmbH”, ajo lidhet me kazinotë e Tiranës dhe me ish-“APEX-AL”, me pronar kryesor përfitues Bledar Sinanin, i cili mban nënshtetësi gjermane.

Për të marrë një qëndrim mbi pretendimet e ngritura nga banorët, Amfora iu drejtua me një kërkesë për koment kompanisë “Premium Finance Invest”, por ajo nuk u përgjigj deri në publikimin e këtij shkrimi.

Për historianin dhe ish-restauratorin Halil Shabani, debati nuk lidhet vetëm me të drejtat e pronësisë së banorëve të Manastirit, por ajo që po ndodh në zonën e Ksamilit dhe përgjatë bregdetit jugor është pjesë e një transformimi më të gjerë që po prek disa prej territoreve më të rëndësishme turistike dhe natyrore të vendit.

“Po shikojmë që të gjitha pikat më të bukura të turizmit, më dominantet, po bien në duart e atyre që ne i quajmë oligarkë. Po marrin të gjithë ajkën e bregdetit”, tha Shabani për Median Amfora.

Ndërsa Sofokli Thoma, aktivist mjedisor në Sarandë, tha se ajo që po ndodh në Manastir nuk mund të shihet e shkëputur nga transformimi më i gjerë i gjithë vijës bregdetare të jugut.

“Këtu, nga Kanali i Çukës deri në Ksamil, ka gërmime nga çekiçët. Nuk e kuptoj se çfarë duan të bëjnë. Edhe ndërtimet në Butrint, ku zona e mbrojtur ishte 150 hektarë, e ulën. Zonën e mbrojtur në Vlorë e bëjnë 800 hektarë. Pse e bëjnë?! Sepse e dinë për ndërtimet”, shpjegoi ai.

Në anën tjetër të kodrës së Manastirit të Shën Gjergjit, po zhvillohet projekti “Manastiri Resort”, në atë që njihet si “Gjiri i Manastirit”. Amfora zbuloi se ky projekt shkatërroi potencialin arkeologjik të zonës, ndërsa ngriti pikëpyetje edhe mbi respektimin e detyrimeve që burojnë nga statusi i Parkut Kombëtar të Butrintit si pjesë e pasurisë botërore të UNESCO-s.

Projektet e Manastirit u bënë të mundura pas miratimit më 22 shkurt 2024 të Ligjit numër 21/2024, i cili ndryshoi zonifikimin “Për Zonat e Mbrojtura”. Ndryshimet zbutën kufizimet e mëparshme dhe krijuan bazën ligjore për lejimin e zhvillimeve turistike, përfshirë strukturat akomoduese edhe në territore të mbrojtura ose pranë tyre. Situata e re solli avancimin e projekteve turistike në zonën e Butrintit dhe të Ksamilit, pasi u kufizua kufiri i zonës buferike të Parkut Kombëtar të Butrintit.

Më larg nga aty, në një tjetër pjesë të lakmuar të bregdetit shqiptar, “Premium Finance Invest” sh.p.k. u shpall “Investitor Strategjik me procedurë të veçantë” në korrik të vitit 2021 për projektin “Cape of Rodon Faza 1”.

Investimi me vlerë mbi 51.3 milionë euro pranë Gjirit të Lalzit synonte të ngrinte në zonën ende të pazhvilluar të Kepit të Rodonit, një hotel me katër yje me 250 dhoma, 30 vila, një kantinë vere dhe një park ujor, duke përfituar statusin për një periudhë trevjeçare dhe masa mbështetëse të parashikuara nga ligji, përfshirë të drejtën për përdorimin e brigjeve të detit dhe zonës së plazhit përballë kompleksit për një afat deri në 30 vite.

Megjithatë, pavarësisht statusit të investitorit strategjik, projekti nuk arriti të zbatohej brenda afatit të parashikuar. Në korrik të vitit 2024, Komiteti i Investimeve Strategjike vendosi t’ia zgjasë statusin edhe për dy vite, por me një kusht thelbësor: Ajo duhej të dorëzonte dokumentacionin e plotë që provonte marrëveshjet me pronarët privatë ose kalimin e pronësisë për të gjitha parcelat e prekura nga investimi. Por ende tre vite pas marrjes së statusit, projekti vijon të mbetet i kushtëzuar nga zgjidhja e çështjeve të pronësisë, duke mos arritur të kalojë në fazën e zbatimit sipas planifikimit fillestar.

Amfora lexoi se në Zonën Kadastrale 3365, ku do të zhvillohet projekti, për një pjesë të mirë të parcelave ndryshe nga konflikti i legalizimeve në Manastir, pretenduesit trashëgimtar të tokave, përfshirë Kishën Françeskane të Shqipërisë, përballen me mbivendosjet e “Ligjit 7501” për ndarjen e tokës bujqësore që pretendojnë të njëjtat parcela, ndërsa nga leximi i auditimeve të Kontrollit të Lartë të Shtetit ndër vite janë zbuluar regjistrime dhe përfitime të mijërave metrave katrorë më shumë nga sa i takonte ndarjes së tokës bujqësore. Ndërsa vetë prokuroria ka zbuluar falsifikime masive për tjetërsimin e pronave shtetërore përmes AMTP-ve të tokave bujqësore, që në fakt nuk ishin të tilla dhe kishin si pronarë shtetin ose trashëgimtarë të hershëm.

The post Resorti në Plazhin e Pasqyrave rrezikon të rrafshojë fshatin Manastir first appeared on Amfora.

Vendimmarrjet institucionale janë ndjekur përmes sistemit të lejeve dhe strukturave të planifikimit të territorit, duke e përfshirë projektin në kategorinë e investimeve në turizëm.  Hapësira ku po zbatohet ky projekt ndodhet në zonën Lumi Buna-Velipojë, një hapësirë e shpallur peizazh i mbrojtur dhe e karakterizuar nga ekosisteme lagunore dhe biodiversiteti i ndjeshëm, ku çdo ndërhyrje urbane lidhet drejtpërdrejt me kufizime mjedisore dhe rregulla konservimi. Pikërisht në këtë ndërthurje mes dëshirës për zhvillim dhe nevojës për mbrojtje, po avancojnë në terren punimet ndërtimore.

Zhvillimi në zonat lagunore dhe bregdetare të mbrojtura sjell presion të drejtpërdrejtë mbi ekosistemet e brishta dhe mbi sjelljen natyrore të specieve që i karakterizojnë këto habitate.

“Nga pikëpamja mjedisore, patjetër që është një katastrofë, e cila përbën vazhdimësi të strategjisë së përgjithshme të asaj që po u ndodh lagunave bregdetare”, tha Zydjon Vorpsi, ekspert pranë Qendrës për Ruajtjen dhe Mbrojtjen e Mjedisit Natyror në Shqipëri (PPNEA).

Resorti avancon brenda Peizazhit të Mbrojtur Lumi Buna-Velipojë

Punimet për projektin turistik “Blue Borgo” kanë nisur të marrin formë përmes hapjes së infrastrukturës fillestare, duke sinjalizuar hyrjen e zhvillimit në fazën aktive të zbatimit në terren, në fshatin Rrjoll, në njësinë administrative Velipojë dhe që është pjesë e Bashkisë Shkodër. E vendosur rreth 40 kilometra prej saj dhe afro 15 kilometra nga Shëngjini. Nga ana tjetër ky territor bën pjesë në Peizazhin e Mbrojtur Velipojë-Bunë, mes Lagunës së Vilunit dhe Monumentit Natyror të Ranës së Hedhun. 

Hapësira ku po zhvillohet projekti përfshihet në një prej zonave me status të shumëfishtë mbrojtjeje dhe me vlera të larta natyrore në bregdetin verior të vendit, ku çdo ndërhyrje urbane lidhet drejtpërdrejt me ekuilibrin e ekosistemeve lagunore.

“Ajo zonë është pjesë e rrjetit kombëtar të zonave të mbrojtura, është zonë kandidate “Emerald” (një rrjet evropian zonash me vlera të veçanta natyrore) dhe është e përfshirë edhe në statusin “Ramsar”, që u jepet ligatinave me rëndësi ndërkombëtare për biodiversitetin dhe shpendët ujorë”, tha Vorpsi për Median Amfora.

Sapo në terren nisën të shfaqen gjurmët e para të punimeve për projektin, reagimi i banorëve të Rrjollit ishte i menjëhershëm, duke e lidhur drejtpërdrejtë zhvillimin me çështjen e pronësisë së tokës dhe të drejtave të trashëguara mbi territorin. 

Banorët reaguan me protesta që në fillim të muajit shkurt, duke pohuar se punimet po kryhen mbi hapësira që ata i konsiderojnë prona familjare historike, duke e kthyer procesin e zbatimit të projektit në një situatë të ndjeshme sociale në zemër të Peizazhit të Mbrojtur Ujor/Tokësor Lumi Buna-Velipojë.

“Për çështjen e kësaj prone, në vitin 1946 tokat u morën. Personi që e pretendon tokën nuk e dijmë se si i ka bërë letrat në vitin 1956. Ne i jemi drejtuar SPAK-ut, Bashkisë Shkodër, e mediave dhe kërkojmë vetëm që dokumentet të hapen mbi tavolinë dhe të shihet e drejta e secilit”, tha Zef Shullani, banor i Rrjollit.

Një pjesë e banorëve janë kthyer nga emigrimi pasi kanë mësuar se në tokat që i konsiderojnë të trashëguara ka nisur ndërtimi i resortit turistik.

“Kam lënë djalin atje ku jetoj për të kërkuar të drejtën e tokës së trashëguar”, tha Marjana Pjeshka për Median Amfora.

Ndërsa banorët që pretendojnë pronësinë historike mbi tokat kanë vijuar protestat,  teksa institucionet shqiptare deklarojnë se ligjërisht zona e Rrjollit është pjesë e peizazhit të mbrojtur ujor.

“Zona e Rrjollit ndodhet në territorin e Bashkisë Shkodër dhe bën pjesë në Peizazhin e Mbrojtur Ujor/Tokësor (PMU/T) ‘Lumi Buna-Velipojë’, miratuar në vitin 2024”, shkroi Agjencia Kombëtare e Zonave të Mbrojtura, në një përgjigje zyrtare për Median Amfora.

Kjo zonë e mbrojtur është shpallur për herë të parë me këtë status në vitin 2005, me ligjin “Për shpalljen e Lumit Buna dhe të territoreve ligatinore përreth tij si “Peizazh ujor/tokësor i mbrojtur”.

Veç faktit që po ndërtohet në një zonë të mbrojtur, modeli i një resorti rezidencial me përdorim gjatë gjithë vitit, sipas ekspertëve ndryshon jo vetëm peizazhin fizik të zonës, por edhe mënyrën se si funksionon ekosistemi lokal, për shkak të rritjes së presionit njerëzor dhe infrastrukturës shoqëruese.

Një projekt i tillë me struktura rezidenciale, i ndërtuar sipas modelit të resorteve të banueshme gjatë gjithë vitit, krijon një zonë me prezencë të vazhdueshme njerëzore, ku aktiviteti nuk është sezonal, por i përhershëm. Kjo sjell rritje të trafikut, konsum më të lartë të infrastrukturës, ndryshim të dinamikës urbane dhe presion mbi burimet natyrore, përfshirë edhe regjimin e furnizimit me ujë.

“Kur flasim për specie që jetojnë në zona të mbrojtura lagunore dhe bregdetare, kemi parasysh lloje shumë të brishta, që largohen dhe tentojnë të shmangin praninë e njeriut. Specieve të rrezikuara nuk u heqim vetëm habitatin, por krijojmë edhe një situatë ku jeta e egër largohet nga zhurma dhe aktiviteti njerëzor”, analizoi Zydjon Vorpsi.

Strukturat shumëkatëshe ndryshojnë profilin natyror të kodrinave të Velipojës 

Mes kodrave shkëmbore dhe lagunave bregdetare të Rrjollit, në zonën e njohur si Baks-Rrjoll, në njësinë administrative Velipojë, ndërtimi i resortit turistik “Blue Borgo” parashikohet të përfshijë një investim në rreth 280 milionë euro. Zhvilluesi i projektit është kompania “GENER 2 SH.P.K & ABA BLUE BORGO SH.P.K., me projektues “STEFANO BOERI ARCHITECTS & GENER 2 SH.P.K” dhe do të shtrihet në mbi 140 hektarë tokë bregdetare dhe parashikon ndërtimin e hoteleve, vilave turistike dhe strukturave akomoduese me funksion rezidencial e turistik.

Miratimi i projektit “Blue Borgo” është bërë përmes një vendimi të Këshillit Kombëtar të Territorit dhe Ujit (KKTU), në fund të dhjetorit 2024, i cili i ka hapur rrugë lejes së ndërtimit për kompleksin turistik. Vendimi parashikon ndërtimin e 33 strukturave akomoduese dhe shërbimi, me lartësi deri në 10 kate. 

Pavarësisht miratimit të lejes së ndërtimit dhe avancimit të projektit në fazën e zbatimit, institucionet konfirmojnë se nuk ka pasur një vendimmarrje për dhënien e statusit të veçantë të investitorit strategjik për këtë projekt.

“Pranë Pranë Agjencisë Shqiptare të Zhvillimit të Investimeve (AIDA) ka pasur interes të shprehur për zhvillimin e kësaj zone, por deri në këtë moment nuk rezulton të ketë asnjë vendimmarrje nga Komiteti i Investimeve Strategjike”, thuhet në përgjigjen zyrtare për Median Amfora.

Ndryshimet në kufijtë e Zonës së Mbrojtur, ku përfshihet Rrjolli tregojnë një rishikim e si pasojë rrudhje të ndjeshme të sipërfaqes së mbrojtur ndër vite, në një territor ku ndërkohë janë projektuar dhe miratuar zhvillime me karakter turistik dhe rezidencial.

“Po, ka pasur ndryshime. Sipas vendimit të vitit 2005, sipërfaqja ka qenë 23.027 hektarë, ndërsa sipas vendimit të vitit 2024, sipërfaqja është pakësuar në 19.471 hektarë”, shkroi AKZM në përgjigjen zyrtare.

Situata ka krijuar një revoltë lokale që shkon përtej Zonës së Mbrojtur dhe lidh reagimin e menjëhershëm të banorëve fill pasi u bënë të dukshme gjurmët e para të investimit që pritet të transformojë këtë zonë bregdetare.

“Kam ardhur nga Anglia për të mbrojtur tokën time. Kam pasaportë italiane. Kam ardhur për babain tim, për tokën tonë. Duam ta mbrojmë dhe duam drejtësi”, tha Marjana Pjeshka.

Mungesa e dëgjesave publike dhe e përfshirjes së komunitetit në fazat vendimmarrëse ngrihet si një nga elementët kryesorë që ekspertët e konsiderojnë problematik në zhvillimet me ndikim të lartë në zona të mbrojtura. Transparenca dhe konsultimi me publikun janë minimumi që duhet të garantohet sipas tyre.

“Si mund të sigurojmë minimizimin e ndikimit, kur nuk ka asnjë diskutim me askënd? Si mund të sigurojmë që ky projekt është në favor të komunitetit dhe të natyrës, kur ai çohet përpara pa përfshirë ekspertët e mjedisit dhe aktorët lokalë?”, pyeti eksperti Vorpsi.

Pyetjet e ngritura nga ekspertët për mungesën e konsultimeve publike dhe përfshirjes së aktorëve lokalë marrin një tjetër peshë kur krahasohen me statusin zyrtar të territorit ku po zhvillohet projekti.

“Zona ku parashikohet të zhvillohet projekti turistik në Rrjoll ndodhet brenda zonës së mbrojtur Peizazh i Mbrojtur Ujor/Tokësor (PMU/T) ‘Lumi Buna-Velipojë’”, shkruhet në përgjigjen e AKZM-së.

Referuar Vlerësimit të Ndikimit në Mjedis, përshkruar në gjuhë jo teknike dhe të hartuar nga “Illyrian Consulting Engineers Sh.p.k.”, “Resorti është projektuar duke zbatuar strategjinë e mbrojtjes së biodiversitetit dhe peizazhit, bazuar kjo në vlerat natyore të zonës të propozuar të projektit si dhe statusit “Peizazh i mbrojtur”.

Por teksa nënvizon se zona është pjesë e “Peizazhit të Mbrojtur”, krijimi i një strukture akomoduese sipas përshkrimit për turizmin hotelier ekselent, nuk krijon pengesa ligjore në raport me vetë ligjin përkatës, pavarësisht ndikimit të tij real në mjedis.

“Zhvillimi i ketij projekti nuk bie ndesh me Ligjin për Zonat e Mbrojtura (Ligjit Nr. 81/2017 “Për Zonat e Mbrojtura”; i ndryshuar sipas Ligjit 21/2024)”, citon raporti.

Me ndryshimet në Ligjin nr. 21/2024, tashmë “Zonë e mbrojtur” nuk do të thotë më domosdoshmërisht “zonë pa ndërtime”, për të cilën shumë organizata mjedisore argumentojnë se u hap rruga për zhvillime turistike dhe infrastrukturore brenda zonave të mbrojtura, sidomos në kategori më fleksibël si “Peizazhi i Mbrojtur”.

Sipas ekspertëve të mjedisit, ndryshimet në sipërfaqen e zonave të mbrojtura nuk lidhen vetëm me kufij administrativë apo ndarje hartografike, por edhe me mënyrën se si ekosistemet reagojnë ndaj pranisë njerëzore.

“Reduktimi i sipërfaqes nuk lidhet vetëm me gjurmën e projektit, por edhe me distancën që jeta e egër krijon për të ruajtur sigurinë e vet. Këto nuk janë zona të pafundme, janë zona të vogla”, shpjegoi eksperti Zydjon Vorpsi.

Përballë zhvillimit të projektit brenda një Peizazhi të Mbrojtur, banorët e Rrjollit shprehen të vendosur se do të vijojnë betejën e tyre për mbrojtjen e tokave që i konsiderojnë të trashëguara brez pas brezi.

“Nuk i lejmë pronat tona. Këtu kemi jetuar ne dhe të parët tanë. Nuk largohemi nga toka jonë”, tha banori Gjin Pjeshka. 

Media Amfora iu drejtua zyrtarisht kompanisë “ABA Blue Borgo” me një kërkesë për koment lidhur me pretendimet e banorëve, se projekti po zhvillohet në toka që ata i konsiderojnë të trashëguara, por deri në publikimin e këtij shkrimi kompania nuk ka kthyer përgjigje.

Nga ana tjetër shqetësimet e ekspertëve të mjedisit lidhen drejtpërdrejt me ndikimet që projekte të tilla mund të kenë në ekosistemet e brishta bregdetare.

“Ne lagunat bregdetare i kemi shumë të rralla, habitate që janë në të gjithë Shqipërinë, por kemi shumë pak: Butrintin, Divjakën, Nartën, Kune-Vainin, Velipojën edhe pjesën e Durrësit, që është zona e Fllakës, Bisht Palla”, përfundoi analizën eksperti Vorpsi, duke shtuar se humbja e këtyre sipërfaqeve patjetër që çon në uljen e popullatave të jetës së egër dhe se për këtë nuk ka dyshim. 

The post Resorti “Blue Borgo” sfidon peizazhin e Velipojës dhe ndez konfliktin për tokën first appeared on Amfora.

“Kur një projekt për shfrytëzimin e burimeve ujore kundërshtohet nga komuniteti, kjo tregon se procedurat ligjore kanë dështuar. Në raste të tilla mungon konsultimi publik, mungon transparenca dhe vendimmarrja bëhet në mënyrë arbitrare, pa u marrë parasysh ndikimi real mbi komunitetin dhe mjedisin”, tha Niko Dumani, ambientalist, për Median Amfora. 

Problemi i ujësjellësve në jug të vendit nuk lidhet me mungesën e projekteve, por me mënyrën se si burimet natyrore po përdoren për të përballuar zgjerimin e shpejtë të zonave turistike, shpesh pa një planifikim të balancuar mes nevojave të komuniteteve ekzistuese dhe kërkesave të resorteve dhe investimeve të reja.

“Uji i Tragjasit nuk është vetëm për fshatin, por për gjithë zonën, për të pirë, për bujqësinë dhe për gjelbërimin. Marrja e tij për projekte turistike rrezikon furnizimin jetik të komunitetit dhe shkatërron një ekuilibër që ka ekzistuar prej brezash”, tha Hodo Kabello, ish-banor i Tragjasit, për Median Amfora. 

Uji si burim jete për komunitetin 

Në hyrje të fshatit, përgjatë aksit rrugor Vlorë – Orikum, një tabelë e mbetur nga protestat e nisura në fund të shkurtit dhe të intensifikuara gjatë marsit 2025 mban ende të shkruar mesazhin “Sot jemi një, për Tragjasin tonë”, duke e bërë të dukshme rezistencën e një komuniteti që e ka shndërruar kundërshtimin në qëndrim të përditshëm. Pamjet e shtëpive, rrugëve dhe hapësirave përreth burimit tregojnë një territor të banuar dhe funksional, ku uji lidhet drejtpërdrejt me jetën e përditshme dhe jo me një projekt në letër. Fshati ndodhet rreth 20 kilometra në jug të qytetit të Vlorës, një afërsi që e ka vendosur në vijën e parë të presionit për shfrytëzimin e burimeve natyrore në funksion të zhvillimit turistik. 

Në fillim të vitit 2025, në zonë u dëgjua për herë të parë se po përgatitej ndërtimi i një ujësjellësi, një lajm që fillimisht u përhap mes banorëve përmes informacionit informal dhe u bë konkret kur në terren u panë mjetet e rënda. Shfaqja e tyre nxiti reagimin e banorëve, të cilët shprehën frikën se projekti do të sillte marrjen e ujit nga burimet natyrore të zonës dhe rrezikimin e furnizimit të tyre jetik. 

Në lidhje me ndërtimin e ujësjellësit në zonë, Agjencia Kombëtare e Ujësjellës-Kanalizimeve (AKUK) pranon se bëhet fjalë për një projekt që ka në fokus zonat bregdetare dhe zonat që lidhen me investimet strategjike. “Projekti i furnizimit me ujë të zonave bregdetare dhe zonave të investimit strategjik Draleos–Drimadhë–Dhërmi është një investim që bëhet nga Buxheti i Shtetit nëpërmjet AKUK”, tha institucioni në një përgjigje për median Amfora. Sipas AKUK, vlera e këtij investimi është rreth 943 milionë lekë, ndërsa zbatimi i tij ka nisur në muajin shkurt 2025. 

Për banorët e Tragjasit, shfaqja e projektit dhe nisja e punimeve nuk u perceptuan si zhvillim, por si kërcënim i drejtpërdrejtë ndaj burimit kryesor të jetesës së zonës. Frika nga marrja e ujit të Izvorit u shndërrua shpejt në reagim kolektiv, me mbledhje, peticione dhe kundërshtim të hapur në terren, ndërsa shumë prej banorëve theksojnë se nuk janë konsultuar dhe nuk janë informuar për pasojat që projekti mund të ketë mbi furnizimin e tyre me ujë, bujqësinë dhe ekuilibrin natyror të zonës. 

“Sot po përballemi me një problem serioz, sepse po kërkohet që uji i Tragjasit të merret për t’u çuar drejt zonave turistike në jug. Kjo ka ngritur të gjithë fshatin në këmbë, sepse nuk ka asnjë kuptim që t’i hiqet uji një komuniteti për t’ia dhënë interesave që synojnë përfitim ekonomik”, tha Hodo Kabello, ish-banor i Tragjasit, për Median Amfora. 

Në lidhje me përfituesit e projektit, AKUK sqaron se investimi synon të furnizojë me ujë zonat turistike bregdetare. “Përfituesit e realizimit të këtij investimi do të jenë fshatrat Palasë, Gjilekë, Kondraq dhe Dhërmi si dhe gjithë zonën turistike bregdetare”, tha institucioni në përgjigjen për median Amfora. 

Për banorët e Tragjasit, një pjesë e të cilëve janë kthyer nga emigrimi për të vazhduar jetën në vendin e tyre, uji nuk është vetëm burim natyror, por kusht bazë për të qëndruar, për të punuar tokën dhe për të parë një perspektivë në zonë. Ata e lidhin drejtpërdrejt marrjen e ujit me rrezikun e braktisjes së fshatit dhe humbjen e çdo shprese për zhvillim lokal. 

“Kam jetuar dhe punuar për shumë vite në emigrim dhe u ktheva për të ndërtuar jetën këtu. Këto burime uji kanë mbajtur gjithmonë fshatin gjallë, për bujqësinë, për bagëtinë dhe për jetesën. Nëse na merret uji, këtu nuk ka më asnjë mundësi për të qëndruar”, tha Emiljano Daupi, banor i Tragjasit, për Median Amfora. 

Fjala e banorëve e zhvendos debatin nga një çështje infrastrukturore në një problem ekzistence, ku uji nuk përfaqëson thjesht një burim natyror, por bazën e jetesës, të qëndrimit në zonë dhe të çdo perspektive zhvillimi lokal. 

“Uji i Izvorit ka qenë gjithmonë jeta e këtij fshati. Me këtë ujë janë vaditur tokat, janë mbajtur familjet dhe është ruajtur gjelbërimi. Nëse na hiqet ky burim, na hiqet arsyeja për të jetuar këtu”, tha Perlat Baco, një tjetër banor i Tragjasit. 

Burimi i Izvorit përfaqëson një sistem natyror ujor me rëndësi të veçantë për zonën e Tragjasit dhe më gjerë, jo vetëm si pikë furnizimi me ujë, por si pjesë e një ekuilibri ekologjik të ndërtuar ndër vite. Uji që del nga Izvori ushqen tokat bujqësore përreth, gjelbërimin natyror dhe rrjedhjen që përshkon territorin deri në dalje në det, duke krijuar një peizazh funksional dhe të gjallë. Prania e vazhdueshme e ujit ka ndikuar drejtpërdrejt në zhvillimin e fshatit, në përdorimin e tokës dhe në ruajtjen e klimës lokale, elementë që e bëjnë burimin të konsiderohet si potencial natyror, ekonomik dhe turistik, e jo thjesht si rezervë teknike për t’u devijuar. 

Qëndrimi i AKUK shpjegon arsyen pse uji i Izvorit konsiderohet si zgjidhje për mungesën e burimeve ujore në zonat turistike bregdetare. “Zona Palasë – Dhërmi është zonë e varfër me burime ujore”, sqaroi institucioni, duke theksuar se aktualisht ekzistojnë dy sisteme ujësjellësi ku në total përfitohen maksimalisht 30 litra në sekondë prurje, e cila në periudhën e thatë të verës reduktohet deri në 5 litra në sekondë. “Kjo sasi është e pamjaftueshme për të furnizuar zonën me zhvillim shumë të avancuar turistik”, shtoi AKUK. 

Banorët e Tragjasit kundërshtojnë projektin jo vetëm për shkak të destinacionit të ujit, por sepse marrja e tij nga burimi i Izvorit prek drejtpërdrejt jetën e përditshme të fshatit. Sipas tyre, çdo ndërhyrje në prurje rrezikon të ulë ndjeshëm sasinë e ujit që përdoret aktualisht. Frika kryesore lidhet me faktin se, në një zonë ku furnizimi me ujë është i pasigurt dhe shpesh i zëvendësuar me puse, marrja e ujit nga burimi kryesor mund ta bëjë të pamundur jetesën dhe të shtyjë banorët drejt largimit. 

“Këto burime shumë vite më parë kanë qenë trefishi i asaj që shohim sot. Pas viteve ’90 prurjet kanë ardhur në rënie dhe sot uji nuk është më si dikur. Askush nuk është në gjendje të parashikojë dëmin që mund të shkaktojë marrja e ujit nga ky burim”, tha Emiljano Daupi. 

Shqetësimi për rënien e prurjeve nuk mbetet vetëm në perceptimin afatgjatë të banorëve, por shoqërohet edhe me përpjekje konkrete për të matur sasinë e ujit që rrjedh aktualisht nga burimi. 

“Ne kemi bërë vetë matje të ujit dhe prurja sot nuk shkon më shumë se 700 litra në sekondë. Ndërkohë në dokumente paraqiten shifra shumë më të larta. Nëse merret kjo sasi uji, Tragjasi dhe zonat përreth mbeten pa ujë”, tha Perlat Baco. 

Por, sipas AKUK, ujësjellësi është projektuar me një perspektivë zhvillimi 25-vjeçare dhe parashikohet të furnizojë rreth 50 mijë banorë dhe se Izvori ka prurje të mëdha që mjaftojnë jo vetëm për furnizimin me ujë të fshatit Tragjas dhe zonës bregdetare të Radhimës, por edhe për përdorim në bujqësi nga banorët e zonës, ndërsa aktualisht një pjesë e konsiderueshme e këtyre ujërave nuk përdoret dhe derdhet në det.

Sipas banorëve projekti i ujësjellësit është ndërtuar për të devijuar ujin e Izvorit drejt zonave turistike bregdetare, pa pasur si prioritet nevojat e komunitetit lokal. “Ky ujësjellës nuk bëhet për Tragjasin, por për të çuar ujin në Palasë dhe Dhërmi, për resortet dhe zhvillimin turistik atje”, tha Perlat Baco. 

Ky perceptim i banorëve lidhet edhe me mënyrën se si projekti është avancuar, pasi ata thonë se nuk janë përfshirë në asnjë proces konsultimi dhe janë vënë përpara një vendimmarrjeje të marrë pa pjesëmarrjen e tyre. 

 “Banorët nuk janë pyetur dhe janë vënë përpara faktit të kryer, ndërkohë që ligji kërkon konsultim publik dhe marrjen e mendimit të komunitetit përpara se të miratohet një projekt i tillë”, tha Niko Dumani, ambientalist në Vlorë. 

Përtej pasojave sociale, kundërshtimi i projektit lidhet edhe me ndikimin që marrja e ujit nga burimi i Izvorit mund të ketë mbi mjedisin dhe ekuilibrin natyror të zonës një dimension që sipas ekspertëve nuk është trajtuar në mënyrë të plotë. 

“Burimi i Izvorit nuk është thjesht një rezervë teknike uji, por pjesë e një sistemi natyror që ndikon në klimën lokale, në peizazhin dhe në funksionimin ekologjik të gjithë zonës. Çdo ndërhyrje që ul prurjet rrezikon të ndryshojë këtë ekuilibër, të dëmtojë gjelbërimin, tokat bujqësore dhe rrjedhjen natyrore të ujit”, shtoi Dumani. 

Sipas banorëve, Izvori nuk është vetëm burim uji, por një pasuri natyrore që ka krijuar ndër vite peizazhin, gjelbërimin dhe klimën e zonës, duke e bërë fshatin funksional dhe të jetueshëm, ndaj çdo ndërhyrje në rrjedhën e tij rrezikon të dëmtojë këtë ekosistem të ndërtuar nga vetë natyra.

“Nëse merret uji, kjo zonë rrezikon të degradojë dhe të humbasë ekuilibrin natyror që ka pasur ndër vite”, tha Emiljano Daupi. 

Ndërsa synohet që uji i Izvorit të devijohet për të furnizuar zonat e investimeve strategjike, banorët theksojnë se furnizimi me ujë në Tragjas nuk garantohet nga sistemi publik, por sigurohet kryesisht përmes puseve individuale të hapura nga vetë familjet. “Fshati nuk furnizohet normalisht me ujë. Shumica e familjeve janë detyruar të hapin puse për të siguruar ujin për jetesë dhe bujqësi”, tha Perlat Baco. 

Në lidhje me ndikimin në mjedis, AKUK sqaron se në lejen e përdorimit të burimit ujor është përcaktuar një prurje ekologjike prej 186 litrash në sekondë, e cila, sipas institucionit, do të mbetet gjithmonë në rrjedhje të lirë lumore për t’i shërbyer ekosistemit dhe për të shmangur shqetësimet mjedisore.

Ndërsa kundërshtojnë marrjen e ujit nga burimi i Izvorit, banorët theksojnë se nuk janë kundër zhvillimit, por kërkojnë që zgjidhjet të mos cenojnë burimin jetik të komunitetit. “Ne nuk kemi thënë që uji të mos shkojë fare, por të merret vetëm ajo pjesë që nuk përdoret nga fshati dhe të mos preket burimi këtu lart”, tha Perlat Baco. 

Këtë qëndrim e mbështet edhe ambientalisti Niko Dumani, sipas të cilit komuniteti ka ofruar alternativa më të qëndrueshme. “Banorët kanë dhënë zgjidhje racionale, duke kërkuar që të shfrytëzohet vetëm teprica e ujit dhe të respektohet ekuilibri mjedisor, por këto alternativa nuk janë marrë në konsideratë nga institucionet”, tha Dumani. 

Zhvillimi turistik përballë konfliktit me burimet natyrore 

Në kushtet kur banorët kundërshtojnë projektin dhe shprehen të vendosur për ta mbrojtur burimin e Izvorit me çdo pasojë, ambientalistët theksojnë se janë shkelur parimet bazë të konsultimit publik dhe të mbrojtjes së burimeve natyrore, pushteti vendor pozicionohet jashtë procesit vendimmarrës, duke ia atribuar përgjegjësinë institucioneve qendrore. 

Në përgjigjet zyrtare për median Amfora, Bashkia e Vlorës dhe Bashkia e Himarës sqarojnë se projekti i ujësjellësit nuk është në kompetencë të tyre dhe se nuk janë autoritete miratuese apo zbatuese të tij. Sipas tyre, vendimmarrja për shfrytëzimin e burimeve ujore dhe realizimin e investimit i takon institucioneve qendrore, ndërsa roli i tyre kufizohet në administrimin vendor të territorit. 

Kjo mënyrë pozicionimi e lë konfliktin mes banorëve dhe projektit pa një adresë të qartë përgjegjësie në nivel lokal, duke thelluar ndjesinë e përjashtimit të komunitetit nga procesi vendimmarrës. 

Kundërshtimi i banorëve të Tragjasit nuk është një rast i izoluar, por pjesë e një serie konfliktesh që po shoqërojnë shfrytëzimin e burimeve ujore në jug të vendit. Vitet e fundit, përplasje të ngjashme janë shfaqur edhe në zona të tjera, ku komunitetet lokale janë përballur me projekte ujësjellësish dhe ndërhyrje në burime natyrore, të cilat janë perceptuar si kërcënim për jetesën, mjedisin dhe të ardhmen e territoreve të tyre.

Këtë paralelizëm e thekson edhe ambientalisti Niko Dumani, duke iu referuar një rasti tjetër të kundërshtuar nga komuniteti. “Edhe në rastin e Shushicës kemi parë të njëjtën situatë, ku burimet ujore janë shfrytëzuar për interesa të veçanta pa konsultim real me banorët. Sa herë që kemi kundërshtim të fortë nga komuniteti, kjo tregon se procedurat ligjore dhe mjedisore kanë dështuar dhe se vendimmarrja është shkëputur nga territori”, përfundoi Dumani. 

The post Resortet e investitorëve strategjikë dhe kostoja e padukshme mbi burimet natyrore  first appeared on Amfora.

“Dëgjesa u organizua për të krijuar një hapësirë informimi real për qytetarët dhe familjet e prekura”, tha Drejtuesi i Qendrës Amfora, Geri Emiri. Ai theksoi se përballë tensioneve mes banorëve dhe institucioneve, ishte e domosdoshme që ekspertiza e pavarur të shpjegonte efektet konkrete të projektit dhe që rekomandimet e forumit t’u adresohen autoriteteve përgjegjëse, pasi ndërhyrjet në zonën historike do të lënë një ndikim afatgjatë mbi qytetin.

Në analizën teknike, arkitekte-urbanistja Entela Koja,  e vendosi debatin në dimensionin ligjor dhe institucional të projektit, duke argumentuar se problematika e TID Durrës nuk lidhet vetëm me ndërhyrjet fizike, por me mënyrën se si është ndërtuar i gjithë procesi i planifikimit dhe vendimmarrjes.

Koja theksoi se ndërhyrjet në një zonë me status të mbrojtur duhet të nisin nga respektimi i plotë i kuadrit ligjor që rregullon trashëgiminë kulturore, planifikimin e territorit dhe studimet mjedisore. Sipas saj, këto ligje parashikojnë konsultime publike të strukturuara, transparencë dokumentare dhe përfshirje reale të komunitetit që në fazat e para të projektit.

“Ligji për trashëgiminë kulturore e nis procesin me komunitetin dhe me objektin konkret që preket. Çdo ndërhyrje duhet të mbështetet mbi dokumentim të plotë dhe procedura të qarta konsultimi”,  u shpreh ajo, duke shtuar se sipas analizës së bërë nga ekspertët dhe banorët, këto mekanizma janë anashkaluar gjatë zhvillimit të projektit.

Koja ngriti gjithashtu shqetësime mbi mënyrën e ushtrimit të kompetencave institucionale, duke argumentuar se disa vendime për prishje dhe shpronësime janë ndërmarrë në një konfigurim institucional të paqartë. Sipas saj, planifikimi urban duhet të garantojë siguri juridike për qytetarët dhe trajtim të barabartë të pronarëve, ndërsa mungesa e transparencës krijon konflikt mes komunitetit dhe institucioneve.

Ajo solli në vëmendje edhe rastet e ndërhyrjeve në zona të banuara ku, sipas banorëve, janë planifikuar shembje banesash pa projekt të qartë urban dhe pa shpjegim të destinacionit final të hapësirave publike. “Planifikimi urban nuk është vetëm projektim hapësire, por përgjegjësi sociale ndaj komunitetit që jeton aty”, theksoi Koja.

Sipas saj, projektet e rigjenerimit urban në qytete historike duhet të balancojnë zhvillimin ekonomik me ruajtjen e identitetit urban dhe social, pasi në të kundërt rrezikohet zhvendosja e komunitetit dhe humbja e vazhdimësisë historike të lagjeve tradicionale të qytetit.

Dimensioni teknik i debatit u mbajt më pas nga urbanisti dhe planifikuesi Dr. Artan Kacani, i cili ngriti shqetësime mbi mënyrën si po zhvillohet planifikimi urban në territorin arkeologjik të Durrësit. Sipas tij, procesi i ndërhyrjeve po ecën pa bazën shkencore dhe institucionale që duhet të paraprijë çdo transformim urban në një zonë me ndjeshmëri historike.

Kacani theksoi se në zonën arkeologjike nuk është parashikuar fond për studime metodologjike arkeologjike, duke e konsideruar këtë një problem themelor të projektit. “Nuk mund të flasim për transformim urban kur mungon baza shkencore që duhet të paraprijë çdo ndërhyrje” u shpreh ai, duke shtuar se mungesa e arkeologëve në proceset vendimmarrëse përbën një shkelje serioze profesionale.

Kacani argumentoi se lagjja e Kalasë nuk mund të trajtohet si territor zhvillimi i lirë urban, pasi përfaqëson një vendbanim me vijimësi historike ndër shekuj. “Lagjja e Kalasë nuk është një territor bosh zhvillimi. Pikërisht vazhdimësia e saj historike është vlera reale e trashëgimisë së Durrësit”, tha Kacani.

Sipas tij, dokumentet ekzistuese të planifikimit tregojnë mospërputhje në përcaktimin e zonave strukturore të zhvillimit dhe mungesë qartësie urbanistike, duke krijuar pasiguri për qytetin dhe komunitetin. Ai theksoi se aktualisht ekzistojnë kryesisht harta ndërhyrjesh dhe prishjesh, por jo një masterplan të detajuar që të shpjegojë vizionin e zhvillimit dhe përfitimet publike.

“Një projekt i këtij dimensioni nuk mund të nisë pa një masterplan të plotë urban”, deklaroi ai, duke shtuar se planifikimi duhet të mbështetet mbi ruajtjen e vendbanimit historik brenda mureve të qytetit. “Ruajtja e vazhdimësisë urbane është kriteri kryesor për vlerësimin e trashëgimisë kulturore.”

Në përfundim të analizës së tij, Kacani paralajmëroi se transformimi i një zone arkeologjike pa studime të plota dhe pa përfshirjen e specialistëve krijon rrezik real për humbje të pakthyeshme të vlerave historike të qytetit.

 Pjesa më e gjatë e forumit iu kushtua ndërhyrjeve të qytetarëve dhe banorëve të zonës së prekur, të cilët sollën raste konkrete që lidhen me pronën, jetesën dhe të ardhmen e komunitetit në qendrën historike të Durrësit.

Banorë të lagjes nr. 3 ngritën shqetësime për prishjen e planifikuar të banesave pa një projekt të qartë urban dhe pa transparencë mbi destinacionin përfundimtar të hapësirave që do të krijohen. Sipas tyre, ndërhyrjet po zhvillohen në mungesë informacioni të plotë për familjet e prekura dhe për mënyrën se si do të trajtohen pronat ekzistuese.

Banori Ilirjan Vrapi deklaroi se “ndërhyrjet pranë murit bizantin dhe ndërtimet e reja në zonë po vendosin në rrezik banesat historike dhe stabilitetin e komunitetit lokal”. 

Gjatë diskutimit, qytetarë të tjerë ngritën dyshime mbi procesin e konsultimeve publike të zhvilluara në vitin 2021, duke argumentuar se komuniteti nuk është përfshirë realisht në vendimmarrje, pavarësisht referimeve institucionale për konsultime të kryera.

Në ndërhyrjet e tyre, disa banorë theksuan se zhvillimi urban nuk duhet të realizohet në kurriz të komunitetit ekzistues, duke shprehur qëndrimin se nuk janë kundër zhvillimit të qytetit, por kërkojnë garanci për ruajtjen e pronës, jetesës dhe identitetit historik të lagjeve ku kanë jetuar prej brezash.

Debati mbi projektin u zgjerua më tej nga arkitektja dhe aktivistja për mbrojtjen e trashëgimisë kulturore Doriana Musai, e cila e vendosi situatën e Durrësit në një kontekst më të gjerë të transformimeve urbane në Shqipëri.

Musai theksoi se konfliktet mes komunitetit dhe projekteve të mëdha urbane shpesh krijohen përmes një narrative që i paraqet banorët si pengesë për zhvillimin. “Banorët nuk janë kundër zhvillimit. Ky është një kurth narrativ që përdoret shpesh për t’i etiketuar qytetarët si bllokues të progresit”,  u shpreh ajo.

Sipas saj, mbrojtja e banesës dhe e trashëgimisë nuk është kundërshtim ndaj zhvillimit, por një e drejtë themelore qytetare. “Detyra juaj nuk është të mbroni zhvillimin, por shtëpinë tuaj. Në rastin e Durrësit, shtëpia juaj është edhe trashëgimia e qytetit”, deklaroi Musai, duke theksuar se monumentet historike nuk kanë vlerë pa memorien sociale që i rrethon.

Ajo paralajmëroi se trashëgimia kulturore rrezikon të përdoret si instrument spekulimi urban, duke sjellë shembuj nga ndërhyrje të mëparshme në Shqipëri ku projektet e zhvillimit kanë prodhuar konflikte të forta sociale. Sipas Musait, humbja e trashëgimisë nuk është vetëm humbje fizike, por ndërprerje e marrëdhënies mes brezave dhe identitetit urban të qytetit.

Nga ana e organizatave lokale, Abdulla Deliallisi, përfaqësues i Shoqatës “Durrësi Autokton”, sqaroi publikisht qëndrimin e organizatës përballë pretendimeve se ajo kishte mbështetur projektin TID Durrës, duke theksuar se kundërshtimi ndaj mënyrës së hartimit të projektit është shprehur që në fazat e para të tij.

Sipas Deliallisit shoqata ka qenë vazhdimisht në mbështetje të komunitetit dhe ka kundërshtuar jo vetëm përmbajtjen e projektit, por edhe mënyrën e ndërtimit të procesit vendimmarrës. “Kur bëhet një projekt, duhet të vish fillimisht me komunitetin, të diskutosh idetë dhe të marrësh mendimin e banorëve. Nuk mund të paraqitet një projekt i vendosur paraprakisht dhe më pas të kërkohet miratim formal”,  u shpreh ai.

Ai theksoi se Shoqata “Durrësi Autokton” nuk ka qenë asnjëherë palë mbështetëse e projektit, duke kundërshtuar publikisht pretendimet e bëra në këtë drejtim. Sipas tij, që në takimet e para me institucionet përgjegjëse organizata ka ngritur shqetësime për mungesën e transparencës dhe konsultimeve reale me komunitetin.

Deliallisi bëri me dije se më 2 tetor 2025 shoqata i është drejtuar zyrtarisht Kuvendit të Shqipërisë, Ambasadës Amerikane dhe Delegacionit të Bashkimit Europian në Tiranë me një kërkesë për ndërhyrje institucionale lidhur me prishjet e planifikuara në zonën e Amfiteatrit dhe Bulevardit Epidamn. Në këtë shkresë është kërkuar transparencë mbi bazën ligjore të projektit, kontroll parlamentar mbi vendimmarrjen dhe pezullim i menjëhershëm i prishjeve deri në arritjen e një zgjidhjeje të drejtë dhe të pranueshme për komunitetin.

Ai theksoi se projekti është prezantuar publikisht si rivitalizim dhe restaurim urban, ndërsa sipas organizatës ndërhyrjet e propozuara përfshijnë edhe prishje banesash, çka sipas tij bie në kundërshtim me parimet e mbrojtjes së trashëgimisë. “Amfiteatri duhet të ruhet dhe të vazhdojnë gërmimet, por jo të prishen banesat që tregojnë historinë e zhvillimit urban të qytetit”, deklaroi Deliallisi, duke shtuar se shtresëzimi historik përreth monumentit përbën një pjesë të pandashme të memories së Durrësit.

Projekti TID Durrës është një ndërhyrje urbane që synon rigjallërimin e qendrës historike dhe zonës arkeologjike të qytetit përmes restaurimit të trashëgimisë kulturore dhe zhvillimit turistik. Projekti zbatohet nga Fondacioni Shqiptaro-Amerikan për Zhvillim në bashkëpunim me Ministrinë e Kulturës dhe Bashkinë Durrës dhe parashikon ndërhyrje në zonën përreth Amfiteatrit dhe bulevardit “Epidamn”. Banorët e kundërshtojnë projektin për shkak të shqetësimeve mbi shpronësimet, prishjen e banesave historike dhe mungesën e konsultimeve reale publike.

Banorët kanë zhvilluar protesta të vazhdueshme, përfshirë tubime para Parlamentit të Shqipërisë dhe para zyrave të Fondacionit Shqiptaro-Amerikan për Zhvillim, duke kërkuar transparencë dhe pezullim të prishjeve. Kundërshtimet u intensifikuan edhe pas vizitës së Kryeministrit Edi Rama në Durrës në 14 shkurt ku banorët reaguan publikisht duke kërkuar dialog të drejtpërdrejtë dhe rishikim të projektit. Qytetarët kanë dorëzuar ankesa institucionale, kërkesa zyrtare dhe reagime publike, duke e kthyer projektin TID Durrës në një nga debatet më të forta urbane dhe qytetare në vend.

Në përfundim të forumit, Qendra Amfora njoftoi se do të hartojë një dokument përmbledhës me konkluzionet dhe rekomandimet e dëgjesës publike, i cili do t’u përcillet institucioneve vendore dhe qendrore, si dhe Albanian-American Development Foundation (AADF), me synimin që shqetësimet e ngritura nga ekspertët dhe qytetarët të trajtohen në mënyrë transparente dhe të përgjegjshme.

The post Forumi publik për TID Durrës: Alarm për transparencën dhe trashëgiminë kulturore  first appeared on Amfora.

Ajo ka dalë tërësisht nga funksioni pas shembjes në vitin 2018, duke paralizuar jetën e banorëve. Ura është Monument Kulture i Kategorisë së Parë në Shqipëri, por megjithatë statusi i mbrojtjes nuk e shpëtoi atë nga rrënimi.

E ndodhur në rrugën që lidh Korçën me Përmetin, nëpërmjet Dangëllisë dhe me Skraparin përmes Çepanit, dëmtimi i urës ka sjellë gjithashtu izolimin e banorëve, duke sjellë pasoja të thella ekonomike, sociale dhe shëndetësore. Për më shumë ndiqni video-reportazhin e publikuar më lart.

Ekipi realizues:  

Producent dhe narrator: Geri Emiri;
Video-produksioni: Arlind Veshti;

“Urat që Trashëgohen”

Ky artikull është pjesë e ciklit “Urat që Trashëgohen”, që synon dokumentimin dhe ekspozimin e urave historike, të atyre që kanë statusin monument kulture në vendin tonë dhe që ndër vite janë tjetërsuar, dëmtuar apo shkatërruar.

The post Në pritje të ringritjes: Ura që ndau Kolonjën first appeared on Amfora.

Si një nga simbolet e Zagorisë, Ura e Hoshtevës dhe të tjera aty pranë u ndërtuan nga Ali Pasha, si një borxh që ja kishte zagoritëve që e strehuan në mal kur e ndiqnin për ta vrarë, ende pa u bërë pashai i madh që e njohim të gjithë sot.

Thirrjet dhe njoftimet e banorëve ndër vite për degradimin e urës, ranë në vesh të shurdhër, aq sa tragjikisht ura u lëshua në tokë në vitin 2018, ironikisht pasi ish-ministrja e kulturës dhe deputetja e zonës, Mirela Kumbaro, një muaj para ngjarjes garantoi restaurimin e saj dhe sipas ekspertëve që dërgoi, “urën nuk do e gjente gjë” përgjatë atij dimri.

Ekipi realizues:  

Poducent dhe narrator: Geri Emiri;
Video-produksioni: Arlind Veshti;

“Urat që Trashëgohen”

Ky artikull është pjesë e ciklit “Urat që Trashëgohen”, që synon dokumentimin dhe ekspozimin e urave historike, të atyre që kanë statusin monument kulture në vendin tonë dhe që ndër vite janë tjetërsuar, dëmtuar apo shkatërruar.

The post Zagoria e humbur: Shkatërrimi i Urës së Hoshtevës first appeared on Amfora.

Në Vlorë ata lanë gjurmë të thella dhe kishin një komunitet të madh, sa që në vitin 1520, nga rreth 4000 banorë që kishte qyteti, më shumë se 2700 ishin hebrenj.

Hebrenjtë e Vlorës ndërtuan aty një sinagogë dhe sot në qytet ende ruhet toponimia e tyre. Mësoni më shumë për bashkëjetesën model që ata ndërtuan në Vlorë, përmes kujtimeve në videon më lart, të Skënder Spahiut, aktualisht drejtor i Muzeumeve Lokale në Vlorë, që tregon edhe për projektin muzeal që do të paraqesi historinë e tyre në Shqipëri.

Ekipi realizues:  

Producent dhe narrator: Geri Emiri;
Informacioni historik: Dorian Hatibi;
Video-produksioni: Arlind Veshti;

Referenca:

1. Jakoel Josef. Izraelitët në Shqipëri. Tiranë 2020
2. Grup Autorësh. Fjalori Enciklopedik Shqiptar. Tiranë 2008
3. Nika Nevila. Jews in the central state archive. Tiranë 2016

The post Hebrenjtë e Vlorës, model i bashkëjetesës first appeared on Amfora.

Me një eksperiencë të gjerë në shtypin e shkruar, mediat audiovizive dhe ato në internet, Kabashi spikati me një stil ndryshe, ku përtej raportimit për ngjarjet me interes publik, ai vendosi një fokus të veçantë tek arkeologjia, trashëgimia kulturore materiale dhe tek artistët e qytetit.

Për më shumë ndiqni intervistën që ndërton profilin e një pene të veçantë të gazetarisë shqiptare lokale dhe rrëfimet personale për artistët e Durrësit, ndër to edhe për aktorin e merituar dhe të ndjerin Mirush Kabashi, siç nuk e keni njohur më parë.

Ekipi realizues:  

Ideja dhe moderimi: Geri Emiri;
Video-produksioni: Arlind Veshti;
Ndihmoi: Ekipi i Medias Amfora.

The post Raportimi për arkeologjinë dhe trashëgiminë kulturore, profili i gazetarit Gëzim Kabashi first appeared on Amfora.

Këto vendbanime të Periudhës së Neolitit datohen 8000 vjet më parë dhe i përkasin sitit arkeologjik “LIN 3” dhe kanë vijuar të ndërtohen përgjatë 2000 viteve.

Arkeologu i vetëm nënujor në Shqipëri, Dr. Adrian Anastasi, shpjegoi se si së bashku me ekipin e tij dhe të kolegëve të huaj, kanë zbuluar fakte të reja se vendbanimet pranë Liqenit të Ohrit i përkasin periudhës kur popullsitë në Evropë nisën të shfrytëzojnë bujqësinë si përparësi për jetesën e tyre.

Ekipi realizues:  

Ideja dhe moderimi: Geri Emiri;
Video-produksioni: Arlind Veshti;
Ndihmoi: Ekipi i Medias Amfora.

The post Zbulimi i vendbanimit palafit më të hershëm në Evropë dhe bujqit e parë në kontinent first appeared on Amfora.