Vlerat historike dhe arkitekturore të Xhamisë së Plumbit bënë që ajo të shpallej Monument Kulture i Kategorisë së Parë që në vitin 1948. Megjithatë, për dekada me radhë monumenti u përball me dëmtime të shkaktuara nga përmbytjet e vazhdueshme të zonës dhe mungesa e ndërhyrjeve të plota restauruese. Projekti i fundit nuk u përqendrua vetëm te objekti i kultit, por edhe te peizazhi dhe infrastruktura përreth, duke ofruar zgjidhje për mbrojtjen nga ujërat dhe rikthimin e funksionalitetit të kompleksit. Sot, Xhamia e Plumbit konsiderohet një nga shembujt më domethënës të restaurimit të trashëgimisë kulturore në Shqipëri.

Një nga elementët që e dallon Xhaminë e Plumbit nga të gjitha xhamitë e tjera në Shqipëri është oborri i brendshëm me kolonada, i vendosur përpara sallës së lutjeve. Arkitektura e saj është frymëzuar nga xhamitë sulltanore të Stambollit, duke sjellë në Shkodër një model ndërtimi që në Perandorinë Osmane konsiderohej privilegj i rezervuar për ndërtimet perandorake. Hapësira e oborrit krijon një kalim të natyrshëm mes botës së jashtme dhe sallës së faljes, duke i dhënë monumentit një dimension ceremonial. Pikërisht ky element e bën Xhaminë e Plumbit një rast unik në historinë e arkitekturës shqiptare.

Nga jashtë, salla e faljes paraqitet si një bllok i ulët mbi të cilin ngrihet një tambur tetëkëndor i lartë dhe kupola qendrore karakteristike. Emri “Xhamia e Plumbit” lidhet me mbulesën prej plumbi që dikur vishte kupolat e saj dhe që i dha monumentit emrin me të cilin njihet edhe sot. Me kalimin e kohës, plumbi u hoq pjesërisht nga banorët e zonës dhe më pas nga autoritetet ushtarake gjatë pushtimit austro-hungarez. E ndërtuar me gurë të qëndrueshëm të zonës, ajo mbetet një nga dëshmitë më të rëndësishme të mjeshtërisë ndërtimore osmane në Shqipëri.

Në kompleks ruhen edhe dhjetëra gurë varresh historikë, të cilët dëshmojnë historinë e gjatë të komunitetit mysliman në këtë pjesë të Shkodrës. Format, simbolet dhe mbishkrimet e tyre përfaqësojnë traditën funerare osmane dhe përbëjnë një burim të rëndësishëm për studiuesit e trashëgimisë kulturore. Restaurimi përfshiu edhe sistemimin e këtyre elementeve, duke i integruar në tërësinë historike të monumentit. Sot ato i japin vizitorit mundësinë të lexojë jo vetëm historinë e xhamisë, por edhe atë të njerëzve që jetuan përreth saj ndër shekuj.

Pamja nga sipër nxjerr në pah organizimin e veçantë arkitektonik të Xhamisë së Plumbit, me oborrin qendror të rrethuar nga kupola më të vogla dhe sallën kryesore të lutjeve të mbuluar nga kupola monumentale. Përtej vlerave arkitekturore, ky vend lidhet edhe me një kapitull të rëndësishëm të historisë moderne shqiptare. Pranë xhamisë ndodhet shtëpia e familjes Myftija, ku më 16 nëntor 1990 u zhvilluan mbledhjet e para për rihapjen e Xhamisë së Plumbit dhe diskutimet e para të Bashkësisë Islame të Shqipërisë nën drejtimin e Hafiz Sabri Koçit. Kjo e bën kompleksin jo vetëm një monument të trashëgimisë osmane, por edhe një simbol të rikthimit të jetës fetare në Shqipëri pas dekadave të ndalimit të besimit.

Mes Kalasë së Rozafës, lumenjve Kir e Drin dhe gjurmëve të historisë së qytetit, Xhamia e Plumbit vazhdon të jetë një nga monumentet më përfaqësuese të Shkodrës. E rikthyer në shkëlqimin e saj pas restaurimit, ajo ruan vlerat historike, arkitekturore dhe shpirtërore që kanë shoqëruar këtë vend për më shumë se dy shekuj. Më shumë se një objekt kulti, ajo mbetet një dëshmi e gjallë e trashëgimisë kulturore shqiptare, duke lidhur historinë e qytetit me kujtesën e brezave që e kanë ndërtuar, ruajtur dhe trashëguar ndër vite.

The post Në gjurmët e Xhamisë së Plumbit në Shkodër, mes trashëgimisë, besimit dhe historisë first appeared on Amfora.

Sipas të dhënave të publikuara në databazën e monumenteve të kulturës për Qarkun Tiranë, Tyrbja e Nuses është shpallur Monument Kulture i Kategorisë së Parë më 8 janar 1977. Monumenti ndodhet në fshatin Mullet, pranë Kishës së Maxharës, dhe mendohet t’i përkasë shekullit XVII, duke ruajtur tiparet e arkitekturës funerare të periudhës osmane.

Godina e Tyrbes së Nuses paraqet një kompozim të thjeshtë arkitekturor, tipik për ndërtimet funerare të përdorura gjatë periudhës osmane. Mbi një bazament të ngritur lehtë nga terreni ngrihen katër kolona që lidhen përmes harqeve të ndërtuara me tulla të kuqe, ndërsa mbi to qëndron një kupolë e vogël e mbuluar me tjegulla tradicionale. Në pjesët e jashtme dallohen detaje dekorative me motive gjeometrike dhe përdorimi i alternuar i gurit, tullës dhe llaçit gëlqeror, elemente që i japin monumentit tiparet karakteristike të arkitekturës osmane rurale në Shqipërinë e Mesme.

Sipas informacionit të vendosur në tabelën informuese pranë monumentit, Tyrbja e Nuses lidhet me dy variante të së njëjtës legjendë tragjike. Në versionin e parë thuhet se një nuse e re mbeti e vrarë nga një plumb qorr teksa po kalonte me dasmorët në hyrje të fshatit, ku dy palë kundërshtare po shkëmbenin të shtëna armësh. Ndërsa në variantin tjetër përmendet përplasja mes dy karvanëve të dasmorëve në një rrugë të ngushtë, konflikt që përfundoi me vrasjen e dy nuseve, në kujtim të të cilave u ngrit më vonë monumenti.

Përtej legjendës që e shoqëron prej shekujsh, Tyrbja e Nuses vlerësohet si pjesë e rëndësishme e historisë dhe identitetit kulturor të zonës së Tiranës. Monumenti është i përfshirë në databazat e institucioneve të kulturës, në guida turistike dhe në materiale promovuese, duke u konsideruar një nga atraksionet historike dhe kulturore që mund të vizitohen në zonën e Mulletit dhe Petrelës.

The post Tyrbja e Nuses, monumenti i heshtur i një legjende  first appeared on Amfora.

E shpallur Monument Kulture i Kategorisë së Parë dhe pjesë e trashëgimisë së turizmit kulturor, Kalaja e Tepelenës është ndërtuar në dy periudha të ndryshme historike, duke bashkuar brenda saj një kala më të hershme të shekullit XIV dhe zgjerimin e realizuar nga Ali Pashë Tepelena në fillim të shekullit XIX. Me tre hyrje dhe kullat poligonale të ngritura në pikat dominuese të saj, kjo fortesë ka shërbyer për vite me radhë si një pikë strategjike mbrojtjeje dhe si rezidenca e dytë e Ali Pashës deri në vitin 1820.

Përgjatë historisë së saj, Kalaja e Tepelenës ka mbajtur një rol të rëndësishëm strategjik dhe ushtarak, duke u përfshirë në periudha të ndryshme historike, nga koha e Ali Pashë Tepelenës deri në periudhën e Luftës së Parë Ballkanike dhe Luftës së Parë Botërore. E lidhur ngushtë me figurën e Ali Pashës, kalaja mbetet një nga simbolet historike që dëshmojnë rëndësinë politike dhe ushtarake që kishte Tepelena në fund të shekullit XVIII dhe fillim të shekullit XIX.

Origjina e Kalasë së Tepelenës lidhet me periudhën Bizantine, ku sipas të dhënave historike kulla e parë mbrojtëse është ndërtuar rreth shekullit VII pas Krishtit, ndërsa kalaja përmendet për herë të parë në vitin 1482 gjatë një vizite të sulltan Bajazitit II. Forma aktuale e kalasë mori trajtën e saj në vitin 1819, kur Ali Pashë Tepelena rindërtoi dhe zgjeroi kalanë, duke e përshtatur me terrenin kodrinor ku ajo ngrihet mbi qytet.

Pozicioni strategjik mbi luginën e Vjosës e bëri Kalanë e Tepelenës një pikë të rëndësishme mbrojtëse përgjatë periudhave të ndryshme historike. Nga fortifikimet e hershme me origjinë bizantine deri te zgjerimi i saj nga Ali Pashë Tepelena në fillim të shekullit XIX, kalaja shërbeu si një fortesë ushtarake me rëndësi për kontrollin e zonës dhe mbrojtjen e rrugëve lidhëse mes jugut dhe pjesës qendrore të vendit.

Kalaja e Tepelenës mbetet një nga pikat më të vizituara historike dhe turistike në jug të Shqipërisë, duke tërhequr vizitorë për historinë, arkitekturën dhe peizazhin që e rrethon. Nga muret dhe kullat e saj hapet pamja mbi qytetin e Tepelenës dhe luginën e Vjosës, ndërsa gjurmët e periudhave bizantine dhe osmane vijojnë ta bëjnë kalanë një nga simbolet më përfaqësuese të trashëgimisë kulturore të zonës.

The post Nën hijen e mureve të Kalasë së Tepelenës first appeared on Amfora.

Xhamia e Gjin Aleksit është Monument Kulture e Kategorisë së Parë, shpallur që në vitin 1963, dhe një nga objektet më të veçanta të arkitekturës fetare në Shqipëri. E ndërtuar në shekullin XVI, ajo mbart gjurmë të dukshme të shtresëzimit historik, që dallohen qartë si në strukturën e jashtme, ashtu edhe në detajet e brendshme.

E ndërtuar kryesisht me gur, me elemente që tregojnë ndërhyrje të periudhave të ndryshme, xhamia ruan një formë kompakte me kupolë dhe minare, ndërsa hyrja me harqe dhe kolona guri krijon një ndjesi të fortë qëndrueshmërie dhe kohe. Në brendësi, hapësira organizohet rreth sallës së faljes, e cila mbulohet nga kupola dhe ruan përmasa të balancuara.

Një nga elementet më dalluese është galeria e sipërme prej druri, e arritshme përmes një shkalle të brendshme, e përdorur tradicionalisht për faljen e grave. Kjo ndarje funksionale e hapësirës është ende e lexueshme dhe e dukshme në strukturën aktuale të objektit.

Në mure dhe në pjesën e sipërme të brendshme ruhen gjurmë të ndërtimit të hershëm, ndërsa në disa zona dallohen piktura murale dhe dekorime të shumta, që i japin hapësirës një karakter të veçantë. Tavani dhe elementët prej druri tregojnë për një ndërthurje të teknikave ndërtimore dhe restaurimeve ndër vite.

Një tjetër detaj që bie në sy janë ndriçuesit e varur, të dekoruar me mbishkrime fetare, që i japin ambientit një dimension simbolik dhe estetik. Po ashtu, në mure vërehen kamare dhe hapësira të vogla funksionale, që lidhen me përdorimin e saj ndër vite dhe ndikojnë edhe në akustikën e brendshme.

Sipas studiuesit Aleksandër Meksi, në librin “Xhamitë e Shqipërisë. Historia, arkitektura, shek. XV–XIX”, Xhamia e Gjin Aleksit përshkruhet si pjesë e një kompleksi me çezmë monumentale dhe katër tyrbe, ku salla e lutjeve me plan katror mbulohet me kupolë dhe lidhet me një portik në anën veriore. 

Edhe sot, hapësira përreth xhamisë mbetet e gjallë dhe e përdorshme nga vizitorë dhe familjarë. Ambientet e hapura, vendet e pushimit dhe gjelbërimi e kthejnë këtë kompleks në një pikë qetësie, reflektimi dhe qëndrimi, ku ndërthuren historia, arkitektura dhe jeta e përditshme.

The post Xhamia e Gjin Aleksit, monumenti i kulturës që ndërthur besimet në Delvinë first appeared on Amfora.

Kompleksi paraqet disa faza zhvillimi të mozaikëve, nga tipologjia romake deri te dekorimet gjeometrike dhe figurative, ku përfshihen elemente si peshq dhe zogj. Në pjesën hyrëse ndodhet narteksi, ndërsa struktura e saj përfaqëson një organizim të zhvilluar arkitektonik për kohën. Rrënojat u zbuluan gjatë gërmimeve për ndërtimin e Pallatit të Kulturës në Sarandë, në një thellësi mbi një metër, duke nxjerrë në dritë struktura që lidhen me zhvillimin e qytetit brenda hapësirës së kalasë mesjetare. Sipas të dhënave, një pjesë e strukturave dhe mozaikëve vijon të mbetet e mbuluar ose e ndërprerë nga ndërhyrjet e mëvonshme në zonë.

Mozaikët janë ndërtuar me gurë të vegjël, rreth 1 cm, të vendosur mbi një shtresë llaçi harasan, të përbërë nga gëlqere, pluhur tjegulle dhe rërë e imët. Në disa pjesë të sitit ruhen fragmente që tregojnë për shtresa më të hershme ndërtimi, duke dëshmuar për faza të ndryshme zhvillimi ndër vite. Kompleksi përfshin gjithashtu oborrin dhe ambiente ndihmëse, ndërsa një pjesë e rrënojave vijon të shtrihet nën nivelin e rrugës aktuale, duke reflektuar shtresëzimin historik të qytetit dhe ndërthurjen e tij me zhvillimet e mëvonshme urbane.

Në plan të parë shtrihen rrënojat e Bazilikës së Onhezmit, ndërsa në sfond ngrihen ndërtesat moderne të qytetit, duke krijuar një kontrast të fortë mes historisë dhe zhvillimit të sotëm. Në këtë hapësirë, bazilika vijon të qëndrojë si një dëshmi e rëndësishme e identitetit historik të Sarandës, duke ruajtur gjurmët e një qyteti që ka ekzistuar dhe evoluar ndër shekuj.

Mes ritmit të shpejtë të zhvillimit urban, Bazilika e Onhezmit qëndron si një nga dëshmitë më të rralla të historisë së Sarandës, duke ruajtur në heshtje gjurmët e një qyteti që ka jetuar shekuj më parë. E vendosur në të njëjtën hapësirë me qytetin e sotëm, ajo rikthen vëmendjen te vlerat e trashëgimisë kulturore dhe rëndësia e ruajtjes së tyre për brezat që vijnë.

The post Gjurmë të krishterimit dhe hebraizmit në Bazilikën e Onhezmit first appeared on Amfora.

Teksa afrohesh, rruga bëhet më e ngushtë dhe terreni më i ashpër. Muret masive prej guri shfaqen gradualisht, duke zbuluar një ndërtim të thjeshtë, por të qëndrueshëm. Nga jashtë, kisha ruan një pamje të përmbajtur, pa dekorime të dukshme, ku çdo gur duket se mban gjurmët e një historie të gjatë.

Në afërsi, dallohen qartë shtresëzimet e kohës: gurë të palatuar në pjesën e poshtme të mureve, blloqe të latuara më sipër dhe ndërhyrje restauruese që tregojnë faza të ndryshme ndërtimi. Hapësira përreth është e hapur, pa barriera, duke e bërë kishën pjesë të pandarë të peizazhit. Në hyrje, një panel informues paraqet pamjen e kishës siç ka qenë dikur, duke vendosur përballë vizitorit pamjen e saj të sotme dhe kujtesën historike të vendit.

Gjatë revolucionit kulturor ateist të vitit 1967, Kisha e Shën Markut u hodh në erë me dinamit dhe u braktis, si shumë objekte të tjera fetare në Shqipëri. Nga shpërthimi humbi çatinë dhe një pjesë të strukturës së saj, duke mbetur për dekada në gjendje rrënoje. Megjithatë, muret kryesore arritën të mbijetojnë, duke ruajtur gjurmët e një monumenti mesjetar që regjimi synoi ta zhdukte.

Në vitin 2011, rrënojat e Kishës së Shën Markut u restauruan dhe u konsoliduan për të ruajtur strukturën e mbijetuar dhe karakterin historik të monumentit. Ndërhyrja stabilizoi muret e vjetra dhe elementët arkitekturorë që kishin mbetur pas shkatërrimit, duke i dhënë objektit pamjen që ka sot. Falë këtij restaurimi, vendi u rikthye nga një rrënojë e braktisur në një monument kulture të vizitueshëm dhe sot është pjesë e itinerarit të trashëgimisë historike të zonës së Vaut të Dejës.

Sot, rrënojat e Kishës së Shën Markut, të shpallura Monument Kulture i Kategorisë së Parë, qëndrojnë si një dëshmi e qëndrueshmërisë dhe e kujtesës historike. Është një vend që nuk kërkon zë të lartë për t’u vënë re, por të fton të ndalosh, të shikosh dhe të lexosh historinë në gur. Kisha e Shën Markut është e vetmja kishë e stilit gotik e mbetur në Shqipëri, një vlerë unike e trashëgimisë kombëtare, e përfaqësuar simbolikisht edhe në kartëmonedhën shqiptare prej 10 000 lekësh.

The post Rrënojat e Kishës së Shën Markut, dëshmi e terrorit ndaj besimit  first appeared on Amfora.

Oborre të mbushura me ujë, rrugë të pakalueshme dhe ambiente të përmbytura tregojnë për përmasën e situatës. Përmbytjet nuk prekën vetëm hapësirat private, por edhe institucione shtetërore dhe investime publike me vlerë miliona euro, përfshirë Velierën. Në zonën e Currilave u raportuan rrëshqitje dhe shembje të tokës, duke rikthyer vëmendjen te problematikat e qëndrueshmërisë së terrenit në një zonë të ekspozuar prej vitesh ndaj erozionit dhe ndërhyrjeve urbane.

Sipas të dhënave zyrtare, 848 banorë janë evakuuar, janë kryer 1 453 akte konstatimi dhe janë verifikuar 4 067 banesa. Në terren vijojnë punën 508 specialistë, të angazhuar në vlerësimin e dëmeve që ende nuk janë plotësisht të evidentuara. Këto shifra përkthehen në qindra familje të detyruara të largohen përkohësisht nga banesat e tyre, si dhe në dëme të konsiderueshme në prona private dhe biznese.

Situata paraqitet e rënduar edhe në zonat rurale përreth qytetit. Në Sukth dhe Katund të Ri janë raportuar rreth 2 800 hektarë tokë të përmbytura, ndërsa dalja nga shtrati e Lumi Erzen ka ndikuar drejtpërdrejt në përhapjen e ujit në këto zona.

Brenda territorit urban të Durrësit, funksionimi i hidrovorit ka qenë një nga elementët kyç në përpjekjet për menaxhimin e ujërave. Megjithatë, sasia e reshjeve dhe ngarkesa mbi infrastrukturën ekzistuese kanë vënë në pah kufizimet e kapaciteteve aktuale, pavarësisht investimeve të kryera vitet e fundit. Në këtë kuadër, është ndërtuar edhe një hidrovor i ri, si pjesë e një projekti më të gjerë për sistemimin e ujërave të shiut në zonën Porto – Romano – Kënetë, një projekt i financuar me fonde publike dhe i zbatuar nga Bashkia Durrës, me një vlerë rreth 19 milionë euro.

Ndërkohë që autoritetet raportojnë shpërndarjen e ndihmave ushqimore për familjet e prekura, banorë në zonat e përmbytura i kanë thënë Amforës se nuk kanë marrë asnjë ndihmë. Mungesa e mbështetjes konkrete dhe pasiguria për ditët në vijim kanë nxitur reagime publike, me protesta të zhvilluara gjatë këtyre ditëve nga banorë që kërkojnë zgjidhje dhe përgjegjësi për situatën e krijuar.

Ndërkohë, çështja e përmbytjeve është referuar në Prokurori, ku pritet të hetohen përgjegjësitë lidhur me situatën e krijuar dhe pasojat e saj. Ngjarja ka marrë edhe një dimension tragjik, pasi gjatë këtyre ditëve humbi jetën një punëtor i shërbimit të kanalizimeve, i angazhuar në kryerjen e detyrës gjatë përballimit të situatës së shkaktuar nga përmbytjet. Grupet e punës vijojnë verifikimet në terren, por për shumë familje e biznese të prekura, dëmet janë kolosale edhe rikthimi në normalitet mbetet ende i largët.

The post  Në Durrësin e përmbytur, aty ku uji hyri në jetën e përditshme  first appeared on Amfora.