Ajo përfaqëson diçka shumë më të madhe sesa një reagim ndaj një vendimi apo një politike të caktuar. Ajo është shprehja e një zgjimi qytetar që prej kohësh dukej i pamundur. Ajo që bie më shumë në sy është pjesëmarrja e të rinjve.

Një pjesë e madhe e tyre nuk votojnë, nuk ndjekin zhvillimet politike dhe shpesh janë larg debateve publike. Për vite me radhë është folur për apatinë politike si një nga problemet më të mëdha të shoqërisë shqiptare.

Por sot po shohim të kundërtën. Po shohim një brez që po kupton se politika nuk është një çështje e largët, por diçka që prek drejtpërdrejt të ardhmen e tij.

Në qendër të këtij ndërgjegjësimi qëndron edhe refuzimi i korrupsionit, një nga plagët më të rënda të shoqërisë shqiptare. Për dekada të tëra, korrupsioni ka penguar zhvillimin, ka dobësuar institucionet dhe ka minuar besimin e qytetarëve te shteti.

Për Gjeneratën Z, e cila është rritur me standarde dhe informacione globale, korrupsioni është i pakuptueshëm dhe i papranueshëm. Këta të rinj kërkojnë meritokraci, transparencë dhe barazi përpara ligjit.

Një tjetër element që ka bashkuar shqiptarët është çështja e tokës. Nga viti 1912 e deri më sot, toka ka qenë e lidhur ngushtë me identitetin, lirinë dhe dinjitetin e shqiptarëve. Regjimi komunist, pas vitit 1944, ua hoqi pronën mijëra familjeve shqiptare.

Sot, në vitin 2026, shumë qytetarë ndiejnë se ligje të shumta, burokracia dhe vendimmarrja e centralizuar vazhdojnë të cenojnë të drejtën themelore të pronës. Prandaj, sensibiliteti për tokën nuk është vetëm ekonomik; ai është historik, moral dhe kombëtar.

Një rol të veçantë në këtë proces ka edhe diaspora shqiptare. Miliona bashkëkombës tanë, që jetojnë në Evropë, Amerikë dhe gjetkë, vazhdojnë të mbeten të lidhur me fatin e Shqipërisë.

Ata e ndjekin me vëmendje këtë zhvillim, sepse e kuptojnë se shteti ligjor, respektimi i pronës dhe lufta kundër korrupsionit janë kushtet themelore për një Shqipëri moderne dhe konkurruese. Zëri i diasporës sot është pjesë e pandashme e këtij debati kombëtar.

Kjo protestë mund të shënojë fundin e një periudhe të gjatë të dominuar nga modele autoritare të qeverisjes dhe nga përqendrimi i tepërt i pushtetit. Shumë qytetarë kërkojnë një Shqipëri ku institucionet të jenë më të forta se individët dhe ku askush të mos jetë mbi ligjin.

Nëse ky ndryshim ndodh, ai do të përbëjë një hap të fuqishëm drejt integrimit të plotë evropian të Shqipërisë. Lufta kundër korrupsionit, respektimi i pronës private, forcimi i demokracisë dhe garantimi i lirive qytetare janë shtyllat mbi të cilat ndërtohet Evropa moderne.

Një fitore e këtyre vlerave do të hapte rrugën për një erë të re politike në Shqipëri, ku qytetari do të jetë në qendër të vendimmarrjes dhe ku shteti do të funksionojë në shërbim të interesit publik.

Historia na mëson se ndryshimet e mëdha fillojnë kur qytetarët refuzojnë indiferencën. Prandaj, protesta e sotme nuk është vetëm një ngjarje e momentit.

Ajo mund të jetë fillimi i një kapitulli të ri për Shqipërinë, një kapitull i bazuar mbi lirinë, drejtësinë, përgjegjësinë dhe aspiratën evropiane të kombit shqiptar.

The post Nga apatia politike te ndërgjegjja qytetare: Një moment vendimtar për Shqipërinë. first appeared on Amfora.

Konteksti historik

Kur Partia Nacionalsocialiste e Adolf Hitler-it u ngjit në pushtet në vitin 1933, hebrenjtë e dinin se jeta dhe e ardhmja e tyre nuk ishte e sigurt në Gjermani apo në vendet me ndikim të fortë gjerman. Raul Hilberg tek libri i tij “The Destruction of the European Jews”, publikuar nga Yale University Press, del në përfundimin se mes viteve ‘33 – ‘39, më shumë se 500 mijë hebrenj u larguan nga Gjermania dhe Evropa Qëndrore për në vende të tjera. Më shumë se 30% e tyre u shpëtua nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe rreth 15% nga Britania e Madhe. Gjithësesi më shumë se 250 mijë hebrenj të tjerë, mes viteve ‘33-’39, endeshin nga një shtet në një shtet tjetër, pa një vendodhje të sigurt. Aq problematike u bë situata, sa që presidenti i SHBA-së, Franklin Roosevelt, thirri në korrik të vitit 1938 në Evian-les-Bains të Francës, një Konferencë të madhe, ku morën pjesë 32 shtete. Edhe pse u fut në histori si “Konferenca e Evianit”, ajo nuk ndikoi pothuajse fare në zgjidhjen e problemit. Me shumë se çerek milioni hebrenj endeshin në Evropë. 

Dështimi i Konferencës së Evianit bëri që lider të veçantë t’i kërkonin në mënyre gjysmë zyrtare qeverive të ndryshme evropiane pranimin e hebrenjve si refugjatë. Në këtë kontekst në janar të vitit 1939, Winston Churchill i kërkoi Ahmet Zogut që të strehonte një pjesë të hebrenjve edhe në Shqipëri. Kjo nuk ishte një lëvizje e izoluar. Mes viteve 1934-1936 disa përfaqësues të emigrantëve hebrenj nga Komiteti Qëndror i Emigrantëve të Gjermanisë në Londër, i kishin kërkuar në formë gjysmë zyrtare konusllatës tonë në Vjenë mundësinë e një zhvendosje në Shqipëri. Por ndryshe nga çfarë kërkon propaganda dezinformuese iraniane sot, Shqipëria asokohe ishte vetëm njëra nga dhjetëra vendet që ju kërkua një gjë e tillë. Për shembull, kërkesa të tilla ju bënë edhe Argjentinës, Kanadasë, Australisë, Zelandës së Re, Ugandës, Panamasë dhe vendeve të tjera.

Fatkeqësisht evakuimi i hebrenjve nuk u realizua në kohë dhe shumica dërrmuese e 250 mijë hebrenjve që endeshin në Evropën Qendrore prej vitit 1933, u kapën dhe u mbyllën në kampet e tmerrshme të përqendrimit bashkë me 5.5 milionë hebrenj të tjerë nga Franca, Italia, Polonia, Ballkani dhe vende të tjera. Në fund të Luftës së Dytë Botërore nga 10 milionë hebrenj që banonin në Evropë përpara luftës, kishin mbetur gjallë vetëm 3.5 – 4 milion hebrenj. Shumë prej këtyre kishin humbur shtëpitë, pasurinë, të afërmit, shëndetin dhe tashmë ishin kthyer në një problem shumë të madh për qeveritë evropiane që po tentonin të ringrinin kontinentin e shpartalluar nga lufta. 

Në këtë kontekst, një gazetar me emrin Leo Elton, i cili kishte vizituar Shqipërinë në vitin 1935, i dërgon në vitin 1945 Judah Magnes, në atë kohë president i Universitetit Hebraik, një raport të titulluar, “Impressions of a Visit to Albania with some observations upon the opportunities open to Jewish settlers in that country” (“Përshtypje nga një vizitë në Shqipëri, me disa vëzhgime mbi mundësitë që u ofrohen kolonëve hebrenj në këtë vend”). Në këtë raport Elton i propozon Universitetit Hebraik që emigrantët e pas Luftës së Dytë Botërore me origjinë hebreje të vendosheshin në Shqipëri. Propozimi nuk u mor kurrë në konsideratë dhe madje ai as nuk u dorëzua apo u protokollua tek britanikët. Elton-it madje nuk ju kthye përgjigje as nga universiteti. Dokumenti i tij nuk u shqyrtua kurrë nga asnjë qeveri izraelite apo nga ndonjë komision hebre. As qeverisë shqiptare nuk ju kërkua kurrë në asnjë formë që të pranonte pas vitit 1945 emigrantë hebrenj të mbijetuar nga Lufta II Botërore. Nuk kemi asnjë letër apo përmendje tjetër nga qeveritë shqiptare, britanike apo të Lidhjes së Kombeve për propozimin e Elton-it. Asnjë referencë diplomatike nuk tregon se Shqipëria apo Britania e shqyrtoi idenë, ndryshe për shembull nga Uganda, ku ka vendime formale të Kongresit, dokumente dhe të ngjashme. Pra propozimi ishte thjeshtë një iniciativë (hipotezë) romantike private e një gazetari, i cili me sa duket ishte dashuruar me Shqipërinë dhe kërkonte ta kthente atë në një atdhe të dytë.

Narrativa e rreme për kolonët izraelitë

Por kaq mjaftoi që në Shqipëri Irani dhe disa qarqe turke, që janë armiqësore me Izraelin, të ndërtonin pas vitit 2016 një narrativë sipas së cilës hebrenjtë do të silleshin në Shqipëri masivisht dhe se dalëngadalë do të zhduknin shqiptarët për t’i marrë atyre tokën dhe burimet natyrore. Faqet dhe individët që ndajnë këtë propagandë janë të pozicionuar herëshëm pro narrativave iraniane dhe sipas verifikimeve të Medias Amfora janë të lidhura me to. Kjo sigurisht shoqërohet me narrativën se hebrenjtë janë vrasës fëmijësh, përdhosës të besimit kristian dhe mysliman. Disa nga këto burime citojnë njëfarë John Kiriakou, të cilin e prezantojnë si një ish-agjent të CIA-s. Ai paraqitet në një intervistë qartazi të keqkuptuar, ku pohon se, “Izraelitët po blejnë prona në Shqipëri dhe Greqi, në rast se gjërat përkeqësohen në Izrael”. Pre e kësaj propagande iraniane kanë rënë edhe faktor politik lokal në disa qarqe të vendit.

Narrativa është mbështetur menjëherë edhe nga qarqet filoruse në Shqipëri, që korrenspondojnë me grupe të caktuara konspiracionistësh anti-amerikan dhe anti-izraelit. Një syresh i famshëm prej tyre, tregohet i shqetësuar në një video duke pohuar se, “Do na e marrin atedheun ngadalë-ngadalë”. Ai lë të kuptohet se, “ata maskarenjtë nga Lindja e Mesme” (pra izraelitët!) së shpejti do të marrin fushat e Devollit, Myzeqesë, e të tjera dhe se shqiptarët do t’i mbajnë si shërbëtorë. Merret pra si i sigurt lajmi që hebrenjtë po vijnë në Shqipëri. E gjitha kjo e shoqëruar me mijëra “Pëlqime”, “Ndarje” dhe “Komente” nga audienca të rëna pre e kësaj retorike, përfshirë ata me qëllime të pastra politike dhe ekonomike. Në disa faqe në “Facebook” dhe në “Instagram”, me 150 mijë ndjekës disa prej tyre, i bëhët madje thirrje diasporës që të ndalojë këtë “Gaza të dytë”. 

Përmes kësaj narrative synohen sigurisht disa objektiva. Së pari, duke qenë se publikisht investimi është lidhur në mënyrë indirekte me familjen Trump, kërkohet të ngrihet një narrativë anti-amerikane sipas të cilës amerikanët në Shqipëri nuk interesohen shumë për vendin tonë dhe për shqiptarët, por për punët e tyre. Familja Trump paraqitet si një bashkëpunëtore e Ramës dhe si pasojë po aq e korruptuar sa ai. Pra nëse dikush e urren Ramën nuk mund të mos urrejë edhe amerikanët dhe Trump-in. 

Së dyti narrativa ka si objektiv krijimin e një fryme anti-semite, por kësaj here duke përdorur nacionalizmin shqiptar. Izraeli paraqitet si shteti që vret fëmijët e palestinezëve dhe i merr atyre tokat, e po vjen të vrasi fëmijët dhe të na marri tokat tona. 

Së treti krijimi i një fryme pro-iraniane duke demonizuar dhe stigmatizuar amerikanët e izraelitët dhe sigurisht goditja e aleatëve të tyre të MEK-ut në Shqipëri. Nën frymën e, “miku i armikut tim është armiku im”, propaganda e Iranit kërkon që të paraqesi edhe MEK-un si një bashkëpunëtor në vrasjen dhe grabitjen hipotetike që do të ndodhi në të ardhmen e afërt. 

Narrativa që paraqet hebrenjtë si një kërcënim për shqiptarët synon të gjejë terren edhe në një qytet si Vlora, historia e të cilit dëshmon të kundërtën. Prania hebraike në qytet daton prej shekujsh dhe ka lënë gjurmë të dukshme në trashëgiminë lokale, nga toponimia e deri te banesat historike që ruhen ende sot. Në fillim të shekullit XVI, komuniteti hebraik përbënte një pjesë të rëndësishme të popullsisë së Vlorës, ndërsa qyteti kishte sinagogën e vet dhe një lagje që edhe sot njihet si “Rruga e Hebrenjve”. Hebrenjtë u integruan në jetën ekonomike dhe shoqërore të qytetit, duke ndërtuar një model bashkëjetese që mbijetoi për shekuj dhe u dëshmua edhe gjatë Luftës së Dytë Botërore, kur shumë prej tyre gjetën strehë dhe mbrojtje nga familjet shqiptare. Për këtë arsye, pretendimet që i paraqesin sot hebrenjtë si një rrezik për identitetin apo territorin shqiptar bien ndesh jo vetëm me faktet aktuale, por edhe me vetë historinë e Vlorës. 

Sidoqoftë, përtej propagandës nuk qëndron asgjë e vërtetë. Asnjë grup kolonësh izraelitë nuk do të vijë në Shqipëri. Ai që po ndërtohet në Zvërnec është një resort turistik që publikisht nuk ka lidhje të drejtpërdrejtë me interesa izraelite në rajon dhe as synon të kthehet në një rezidencë speciale për ta. Në këtë kontekst, postimet e kombinuara në mediat sociale me qasje të tillë, përveçse ushqejnë dhe fuqizojnë narrativa të aktorëve të huaj që synojnë të paraqesin Shqipërinë si territor të paqëndrueshëm, e largojnë debatin nga çështjet thelbësore. Në vend që vëmendja të përqendrohet te respektimi i të drejtës së pronës së banorëve të zonës dhe te mbrojtja e pasurisë natyrore të garantuar me ligj, diskutimi zhvendoset drejt pretendimeve të pabazuara dhe teorive konspirative.

The post “Gaza e dytë në Zvërnec”, si po ndërtohet një teori konspirative për Izraelin në Shqipëri first appeared on Amfora.

Dëshira për të njohur vetveten, botën dhe Gjithësinë përbën trinitetin e zanafillor të njerëzimit. Ky trekëndësh barabrinjës Njeri-Njerëzim-Krijues, i cili ka në qendër dhe në çdo kënd të tij njeriun përbën një nga tematikat më të larmishme për të shkruar e për të krijuar ekuacione filozofiko-letrare. Vlen të shkruhet deri në trajtat e një misioni sublim për hir të një qëllimi të vetëm: Rizgjimin e njeriut kozmik nëpërmjet rikthimit të rëndësisë së ëndrrës.

Koncepti i rizgjimit të njeriut kozmik përbën një shtrirje të gjatë shtjellimi për të cilën do të nevojitej një hapësirë e tërë, e veçuar nga tema që po trajtojmë por vlen të thuhet që vendosja e këtyre dy koncepteve si më sipër në vëmendjen e lexuesit arrin të krijojë një ide paraprake për qasjen në të cilën do të trajtohet ëndrra: Si një dhuratë e Hyjnisë për bijtë e tij të cilët nuk janë gjë tjetër veçse njerëz kozmikë.

Lipset të evidentojmë ndarjen e njeriut modern në: njeriun e shpirtit të etur për ndërmjetësim; njeriun e shpirtit të gnosis-it dhe njeriun e shpirtit shkencor.

Njeriu i shpirtit të etur për ndërmjetësim është huazuar pikërisht ai njeri, shpirti i të cilit e ka domosdoshmërisht të nevojshëm, shpirtin ndërmjetësues, i cili i ofron frymën e shenjtë:

“Ajo qe zakonisht dhe pergjithësisht quhet ‘fe’ ështe çuditërisht së tepërmi një zëvendësues, prandaj unë pyes veten seriozisht nëse kjo lloj “feje”, të cilën preferoj ta quaj kredo, ka vërtet nje funksion të rendësishëm në shoqërinë njerëzore. Zevendësimi ka qëllimin e qartë të vënies, në vend të përvojës së drejtpërdrejtë, të një zgjedhjeje simbolesh të përshtatshme, të veshura me nje dogmë solide dhe një ritual të organizuar mirë. Kisha katolike i ruan këto me anë të autoritetit të saj të pakundërshtueshëm, Kisha protestante (nëse ky term mund të përdoret ende) nëpërmjet insistimit mbi besimin dhe mesazhin ungjillor. Për aq sa funksionojnë këto dy parime, njerëzit janë të mbrojtur e të ruajtur efektivisht kundër pervojës së drejtpërdrejtë fetare. Edhe nëse u ndodh diçka e tillë, ata mund t’i referohen Kishës, sepse ajo do ta dinte nëse përvoja erdhi nga Zoti apo nga djalli, nëse duhet pranuar apo refuzuar.” (Jung, “Psikologjia dhe besimi”).

Nëpërmjet kësaj metodologjie, fryma e shenjtë vjen nëpërmjet doktrinës, simbologjisë dhe imazherisë së fiksuar në ndryshim nga njeriu i shpirtit të gnosis-it, i cili e tejkalon simbologjinë teologjike masive dhe imazherinë fikse nëpërmjet përvojës individuale.

Njeriu i shpirtit të gnosis-it, i cili nga vetë termi gnosis (njohje e drejtpërdrejtë) është huazuar njeriu i përvojës së drejtëpërdrejtë hyjnore. Kjo përvojë, e servirur në një formë a në një tjetër, për vetë faktin që kemi të bëjmë me përvojën tonë individuale është unike në llojin e saj. Duhet theksuar që me përvojë të drejtpërdrejtë duam të definojmë një përvojë të një metodologjie individuale të diktuar nga një sërë faktorësh, siç është intuita, që (ose e cila) zhvillohet në një terren (ose oaz) të përbashkët për të gjithë njerëzimin.  Një ndër faktorët përbërës të përvojës së drejtëpërdrejtë është ëndrra.

Ëndrra është toka mëmë e imazherisë së pakushtëzuar nga vetëdija, egoizmi apo besimi fetar. Rëndësinë e ëndrrës e gjejmë të trajtuar në tekstet artistike, psikoanalizë, misticizëm, hebraizëm etj.

Interpretimi që unë zgjedh të besoj, intuitivisht, është pikërisht ai i psikanalizës me përfaqësues Carl Jung dhe Erich Fromm të cilët do të jenë edhe referencat dominuese të këtij shkrimi.

Në ndryshim nga dy ndarjet e mësipërme të njerëzimit qëndron lloji i tretë i njeriut, i cili është njeriu i shpirtit shkencor. 

Njeri i shpirtit shkencor është huazuar njeriu patologjik i epokës moderne: i parasë, racionalizmit, dhe teknologjisë.  Në hyrje të veprës “Gjuha e harruar” të Erich Fromm gjendet përshkrimi i saktë i njeriut modern: “Nëse është e vërtetë që njeri i zgjuar është, para së gjithash, ai që ka aftësinë për t’u habitur, atëherë ky pohim është një koment

mjeran lidhur me mendjen e njeriut të sotëm. Me gjithë meritat e kulturës sonë të lartë e të arsimimit të përgjithshëm, ne e kemi humbur këtë dhunti, aftësinë për t’u habitur. Thuhet se gjithçka eshtë e njohur

tashmë-nëse jo prej nesh, te paktën, për ndonjë specialist, të cilit i takon të dijë atë që ne nuk e dimë. Dhe me të vertetë, të habitesh sikur ndien njëfarë shqetësimi quhet shenjë e inteligjencës së ulët.

Madje edhe fëmijët habiten më të rrallë ose, të paktën, mundohen të mos e shfaqin atë. Me kalimin e moshës kjo aftësi humbet

gradualisht krejtësisht. Ne mendojmë se më e rëndësishme është të gjejmë pergjigjen e saktë, kurse të besh pyetjen e drejtë nuk është aq thelbesore” (2009).

Patologjia e njerëzimit modern është e përfaqësuar nga rënia e besimit dhe zhvillimi të një shkence teknike dhe tepër njerëzore. “Shkenca, mjaft çuditërisht, nisi praktikisht me zbulimin e ligjeve astronomike, gjë e cila perfaqësonte stadin e parë në despiritualizimin e botës” (Jung, 2003).

Çfarë e bashkon një njeri shkencor me një njeri religjioz? Po një indian me një gjerman? Po një ndërtues të kullës së Babelit me një krijues të inteligjencës artificiale?

Shpërbërja e njerëzimit ka qenë gjithmonë një qëllim i ardhur nga jashtë (ego) ndërsa bashkimi i tyre ka qenë, është dhe do të jetë një qëllim i ruajtur brenda njeriut. Është pikërisht ky pikëtakim interior i cili ka kuriozuar antikitetin, mesjetën, rilindjen dhe epokën moderne të dixhitalizimit

II

Në këtë pikë të shkrimit vlen të citohet postulati hermetik “Si brenda dhe jashtë” për të evidentuar qasjen në të cilën do të trajtohet kjo pjesë e dytë. Në këtë pjesë  do të “jetojmë” në një ëndërr në të cilën ju do të jeni spektatorë të një bashkëbisedimi me Carl Gustav Jung.

Nën dritën e qiririt flakërues e mendjes së hapur për njohuri, ja tek shohim figurën madhështore të zbërthyesit të mendjes kolektive. 

-Mirëseerdhët në ëndrrën time, i nderuari Carl.

Carli nuk shpenzon asnjë grimcë të zërit të tij. Ai sheh orën. Ora dikton: Shtatë minuta.

-Nuk është ëndrra e parë lucidale që shoh. E para ëndërr erdhi natyrshëm tek unë. Ndjeva një energji dhe i thashë: “Ti erdhe në ëndrrën time”.

Carli miratoi me kokë. E dinte për çfarë bëhej fjalë.

-Të parës ëndërr nuk i kushtova mjaftueshëm rëndësi por ishte pikërisht ajo ëndërr që pasoi vizione hipnogogjike dhe ëndrra të tjera. Vizioni i parë erdhi në janar të këtij viti. Një imazheri e gjallë e cila mund të shihej vetëm nga vëzhgimi periferik. Sapo u përpoqa ta shoh me vëzhgim qendror, imazhi u zhduk.

Carli buzëqeshi dhe miratoi me kokë.

– Ndjej të të them që kam biseduar shpesh me ty. Të kam ndjerë ty. Përgjigjet që kam kërkuar më janë dorëzuar nga ligji akazual i sinkronicitetit, nëpërmjet teje. Këtë herë kam nevojë të të risjell nëpërmjet meje, si një kanal, në shoqërinë e vitit 2026. Shumë prej tyre gjenden të braktisur në dhimbjet dhe panjohuritë e tyre. Neurozat vërshojnë. Harmonia mungon. Në fillim bota e ëndrrave u shpërfill ndërsa tani përbuzet e përqeshet.

– Paragjykimi tejet i zakonshëm kundër ëndrrave është vetëm njëra prej simptomave të një nënvleresimi shumë më serioz te shpirtit njerëzor në përgjithësi. Zhvillimi i mrekullueshëm i shkencës dhe teknikës është kundërbalancuar, nga ana tjetër, nga një mungesë tmerruese mençurie dhe analize të vetvetes. Frojdi shpjegon ëndrrën thjesht si një fasadë, pas së cilës diçka është fshehur me kujdes. Unë jam dyshues ndaj pohimit se ëndrra është diçka tjetër prej asaj që duket. Më shumë prirem t’i referohem nj ë autoriteti tjetër hebre, Talmudit, i cili thotë: “Ëndrra eshtë interpretimi i vetvetes”. Ëndrra shihet kur vetëdija dhe vullneti janë shuar në një masë të madhe. Rrallë ndodh që ëndrrat janë vetëm pozitive ose vetëm negative. Rregullisht, gjenden të dy aspektet, po zakonisht njëri eshte më i fortë se tjetri. 

-A ekziston një vazhdimësi midis ëndrrave, ashtu siç ekziston një vazhdimësi në vetëdije?

-Kurrë, nëse kam mundësi, nuk e interpretoj një ëndërr të izoluar. Si rregull, një ëndërr i përket një serie. Sikurse ekziston një vazhdimësi në vetëdije, pavarësisht nga fakti se ajo ndërpritet nga gjumi, ka mundësi që një vazhdimësi të ekzistojë edhe në proceset e pavetëdijes dhe ndoshta më tepër se sa në ngjarjet e vetëdijes. Sidoqoftë, përvoja ime eshtë në favor të mundësisë që ëndrrat janë hallkat e dukshme të një zinxhiri ndodhish të pavetëdijshme. Nese duam ndonje dritë mbi çështjen e arsyeve më te thella të ëndrrës, duhet të kthehemi pas në seri dhe të zbulojmë se ku e ka ajo pozicionin në zinxhirin e gjatë të të gjithë sasisë së ëndrrave.

-Kam mbërritur në konstatimin që marrëdhënia konstante e ndërtuar midis ëndrrës dhe ëndërruesit e bën këtë të fundit të njohë një aspekt tjetër të tij, pavetëdijen. Fill pasi bëhet i vetëdijshëm për këtë marrëdhënie, ëndërruesi fiton të drejtën të kultivojë aftësinë për të bërë të pavetëdijshmen të vetëdijshme. Sigurisht që është një punë e dyfishtë, e cila kërkon vite të tëra studimesh dhe kërkimesh. Këto vite kërkimi dhe transformimi e bëjnë subjektin zotërues të vetëvetes, ashtu siç Nietzsche thotë që instiktet duhet të jenë në dispozicionin e individit dhe jo individi në dispozicionin e instikteve.

-Detyra ime përfundon këtu. Mos harro: Derisa ta bësh të pavetëdijshmen të vetëdijshme, ajo do të drejtojë jetën tënde dhe ti do ta quash fat.

Zgjohem. Ora shënon shtatë.

III

T’i dorëzohesh mbretërisë së ëndrrave është një stad shpirtëror i cili kërkon një zemër të hapur për tu përballur me gjithëçka që njohim dhe do të njohim. Të shkruash për ëndrrat si një përvojë shpirtërore, e transformuar më pas në një mision ekzistencial, kërkon më tepër se një zemër të hapur. Të duhet të jesh një “I marrë” nën ndikimin e kafshimit të qenit. Një “I marrë” i cili nis dhe përmbyll. 

Lehtësisht çdokush do të drejtonte pyetjen në dukje naive por thelbësore: Përse më duhet të merrem me botën e ëndrrave?

Me po të njëjtën lehtësi, do t’i ofroja këtë përgjigje: Sepse të gjithë njerëzimin e bashkon procesi i të ëndërruarit, i cili përfaqëson aspekte të pavetëdijes sonë kolektive. Çarja midis vetëdijes dhe pavetëdijes krijon konfliktin e brendshëm, i cili pasqyrohet në ëndrrat tona. Në mungesë të dijes së nevojshme për zbërthimin e këtyre ëndrrave, ato janë konsideruar të pavlera por në realitet secili prej nesh është ndikuar dhe udhëzuar nga një ëndërr apo është frikësuar nga një makth. Këto ndjesi ndikojnë në jetën tonë të përditshme, pra në vetëdijen tonë. Gjendja e brendshme kaotike pasqyrohet në përditshmërinë tonë ashtu siç qetësia e brendshme harmonizon veprimtarinë tonë fizike. Njohja e elementëve tanë progresivë dhe atyre regresivë na ndihmon të zgjidhim konfliktin e brendshëm dhe të harmonizojmë të vetëdijshmen me të pavetëdijshmen. Për ta bërë këtë, na nevojitet një udhërrëfyese si ëndrra -dhurata e Hyjit për bijtë e tij- e cila përmbush apo nxjerr në pah deficensat e “personazhit” që kemi krijuar për botën e jashtme. Nuk mund te mohohet fakti, që për të arritur një njohje sado të vogël të botës së ëndrrës nevojitet të thellohemi në studimet psikologjike dhe pse jo, edhe përtej psikologjisë. Sigmund Freud, Erich Fromm dhe Carl Jung janë disa nga referencat kyçe për tu njohur me botën tonë të brendshme. 

“Ëndrrat ndihmojnë në vetërregullimin e psikikës duke nxjerrë automatikisht gjithçka të ndrydhur, të panjohur apo të lënë në errësirë, domethënia e tyre kompensuese shpesh nuk vihet re menjeherë, sepse ne akoma kemi njohuri shumë të paplota mbi natyrën dhe nevojat e psikikës njerëzore” (Jung, 2002).

Për epokën në të cilën jetojmë, njohja e botës së brendshme duhet të jetë eksluzivitet i profesionistëve të fushës së psikologjisë. Njohuritë e duhura dhe përgjigjet e sakta mund dhe duhet të vijnë vetëm prej tyre. Sidoqoftë pedanteria shkencore nuk ishte asnjëherë e aftë të tejkalonte vetveten për të njohur larmishmërinë e psikikës. Për këtë arsye, ëndrra si dimension simbolik i psikikës, u konsiderua si relike e besimeve arkaike, e cila nuk përbën asnjë dobishmëri për mekanizmin industrial global (përfshirë edhe shkencën). Sërish njerëzit ëndërrojnë me të njëjtat simbolika që kanë ëndërruar paraardhësit tanë primitivë! Dhe ndoshta vetëm “I marri” zotëron forcën për të vallëzuar në rrethin e zjarrtë të rendit dhe të kaosit, të logjikës (arsyes) dhe intuitës, të yin dhe yang-ut. Prej këtij vallëzimi, “I marri” ndërmerr një udhëtim shpirtëror i cili reflektohet në të treja dimensionet e ekzistencës: “Njeriu mëson të ndiejë farën e jetës së ardhshme në tokë brenda ëndrrës.

Në jetën e zgjuar ne jemi të lidhur me botën e jashtme; ndërsa në ëndërr, ne gjendemi tashmë në një gjendje ku ajo që ende do të vijë në ekzistencën tokësore mund të përjetohet në formë pamore dhe simbolike” (Steiner, 1904).

Nga pavetëdija në vetëdije: “I marri” udhëton drejt vetvetes, për hir të vetes, njerëzimit dhe Universit pasi mësimi i çdo përvoje asimilohet së brendshmi. Në të kundërt ai jeton një jetë të skllavëruar dogmatike, i shkëputur nga vetja e tij më e lartë. Ëndrra është hapësira e komunikimit me veten tonë më të lartë, vendi ku shpirti ynë pikëtakohet me shpirtin universal, Ayala (sanskritisht).

The post Ëndrra: Nga “asgjëja” në gjithçka first appeared on Amfora.

Është një udhëtim i vështirë, i pakëndshëm për këdo që kërkon një filozofi të butë, të qetë ose të sistemuar. Sepse Shestovi nuk ofron sisteme të sigurta. Ai ofron debate të brendshme që kërkojnë zgjidhje.

Në qendër të këtij rrëfimi filozofik që ai vetë e ndërton, gjendet tensioni i vjetër i mendimit perëndimor: a është njeriu i destinuar të jetojë nën hijen e arsyes apo mund të guxojë t’i drejtohet një dimensioni që tejkalon çdo rregull dhe çdo logjikë?

Shestovi e përshkruan këtë si dallimin mes Athinës – shtëpia e arsyes dhe e ligjeve të pandryshueshme – dhe Jerusalemit – shtëpia e fesë, e mundësisë së pakufishme dhe përjetësisë.

Në rrëfimin që mund të ndërtohej për të, ai shfaqet si një njeri që ecën përgjatë skajit të dy botëve. Në rininë e vet, ai kishte pranuar logjikën e Athinës. E kishte parë si të vetmen mënyrë për t’i dhënë kuptim botës. Mendimtarët e mëdhenj e kishin bindur se njeriu është krijesë racionale dhe se liria e tij është e kufizuar nga ajo që është e mundshme.

Por një ditë, në rrëfimin e Shestovit nuk del e qartë kur, sepse më shumë është një kthesë shpirtërore sesa biografike – ai kupton se Arsyeja e ngurtë është një burg i padukshëm.

Në Athinë, thotë Shestovi, njeriu e gjen veten nën hijen e fjalëve të mëdha: “domosdoshmëri”, “rregull”, “ligj”, “pajtueshmëri me realitetin”, “objektivitet”. Këto fjalë duken të urta, të qëndrueshme, të dobishme për të jetuar. Por Shestovi sheh në to një lloj fatalizmi të maskuar. Po sikur realiteti të mos jetë aq i mbyllur?

Po sikur ajo që njeriu quan “e pamundur” të mos jetë veç një kufizim psikologjik? Po sikur logjika të mos jetë udhërrëfyesja e vetme? Po sikur njeriu brenda tij të ketë aftësinë për të prekur një realitet që e tejkalon Arsyen?

Këto pyetje e shtyjnë të ecë përtej qytetit të Athinës, drejt cepit ku fillon shkretëtira e Jeruzalemit. Aty, sipas tij, njeriu është i zhveshur nga arsyetimet dhe i detyruar të përballet me një realitet që nuk është as ligj natyror e as rregull empirik.

Ky është territori i historive biblike, ku e mundshmja dhe e pamundshmja ndërthuren. Në këtë shkretëtirë, Shestovi nuk kërkon prova. Ai kërkon një liri që Athina nuk e ofron dot: një liri që lind vetëm nga besimi.

Në narracionin që ndërthur mendimin e tij, ai shpesh imagjinon dialogje të brendshme, sikur po përballet me filozofët klasikë. U drejtohet Nietzsche-s, Husserl-it, Kierkegaard-it, jo për t’i hedhur poshtë me argumente të ftohta, por për t’ua thyer pritshmëritë. Me Husserl-in polemizon idenë se njeriu mund të gjejë një themel të sigurt për njohjen.

Me Nietzsche-n sfidon idenë se Zoti është pengesë për lirinë. Me Kierkegaard-in gjen një aleat të pavetëdijshëm, sepse të dy e shohin njeriun si figurë të kapur mes dy mundësive që nuk pajtohen kurrë plotësisht: arsyeja dhe besimi.

Në rrëfimin e Shestovit, njeriu nuk është hero stoik i Athinës që pranon faktet e botës ashtu siç janë. Ai është një krijesë që kërkon shpëtim, kërkon të dalë nga rrethi i fatalitetit.

Shestovi ndërton skena ku njeriu përplaset me realitetin – një realitet që i thotë se disa gjëra nuk ndryshojnë, se disa vuajtje janë të pashmangshme, se disa kufizime janë të përjetshme.

Por ai nuk pranon. Ai këmbëngul se ekziston një mënyrë tjetër për ta parë botën: jo përmes syrit të filozofit grek që kërkon rend, por përmes syrit biblik që kërkon shpëtim nga vetmia e një universi të ftohtë.

Udhëtimi nga Athina në Jeruzalem, për Shestovin, nuk është thjesht një metaforë intelektuale. Është një lëvizje e brendshme drejt një bote ku njeriu mund të shpresojë kundër çdo arsyeje. Në filozofinë e tij nuk ka qetësi, sepse e vërteta nuk qetëson. Ajo shqetëson. Ajo thyen.

Në fund të këtij rrëfimi filozofik, udhëtari – lexuesi – gjendet sërish në kryqëzim. A duhet të jetojë në Athinë, ku gjithçka është e logjikshme por e kufizuar, apo të guxojë drejt Jeruzalemit, ku gjithçka është e mundshme por e pasigurt?

Shestovi nuk jep asnjë udhëzim, sepse sipas tij çdo njeri duhet ta përjetojë konfliktin vetë. Ai i ofron vetëm një orientim: mos e prano “domosdoshmërinë” si fjalën e fundit të jetës tënde. Sepse aty ku arsyeja ndalon, mund të fillojë liria e vërtetë.

The post Leo Shestov: Nga Athina në Jerusalem first appeared on Amfora.

Ai quhej Lev Vigotsky dhe nuk ishte thjesht një psikolog, por një njeri që kuptoi (ndoshta i pari) se mendja njerëzore nuk zhvillohej në boshllëk – ajo rritej në mes të njerëzve, në mes të diskutimeve, kulturës, pra në mes të shoqërisë. Vigotsky e pa zhvillimin njerëzor si një proces të thellë shkëmbimi.

Ndryshe nga shumë teoricienë të kohës së tij, ai nuk besonte se fëmija rritej vetëm duke mësuar nga përvoja personale apo duke ndjekur një cikël biologjik të paracaktuar. 

Ai besonte se fëmija e krijon personalitetin e tij përmes kontaktit me tjetrin. Kjo ide e thjeshtë, por tronditëse për kohën, do ta bënte atë një nga figurat më me ndikim në psikologjinë e shekullit XX.

Shoqëria si laboratori i mendjes

Në thelb të filozofisë së Vigotskyt qëndron koncepti që zhvillimi njohës është një proces shoqëror. Ai thoshte se çdo funksion psikologjik – kujtesa, të menduarit, vëmendja – lind fillimisht si një proces social dhe vetëm më vonë bëhet individual.

Nëse një fëmijë mëson të zgjidhë një problem matematikor, fillimisht ai e bën këtë me ndihmën e një të rrituri: mësuesit, prindit apo një shoku më të aftë. Me kohë, mënyra e të menduarit të tjetrit bëhet pjesë e mënyrës së tij të të menduarit.

Pra, njohuria nuk është një pasuri (apo pasurim) privat, por një trashëgimi e përbashkët kulturore që çdo brez e përvetëson përmes ndërveprimit.

Kjo qasje ishte revolucionare sepse sfidonte teoritë dominante të kohës, si ajo e Jean Piaget-it, i cili e shihte zhvillimin mendor si një proces biologjik të brendshëm të individit.

Vigotsky, përkundrazi, e shihte mendjen si një produkt kulturor, një strukturë që merr formë në marrëdhënie me botën shoqërore që ka përballë dhe me të cilën është në kontakt.

“Zona e Zhvillimit të Afërt”

Një nga idetë më të njohura të Vigotskyt është Zona e Zhvillimit të Afërt (ang. “Zone of Proximal Development” apo ZPD). Ai e përshkruante këtë si distancën mes asaj që fëmija mund të bëjë vetëm dhe asaj që mund të bëjë me ndihmën e dikujt tjetër.

Në këtë hapësirë të ndërmjetme ndodh zhvillimi i vërtetë. Nuk është mësimi i tepërt që ndihmon, as ai shumë i pakët, por pikërisht marrëdhënia me mësuesin, prindërit dhe shokët. Në këtë sens, Vigotsky i dha mësuesit një rol thelbësor: jo si transmetues informacioni, por si udhëheqës i procesit të mendimit, si një “partner në eksplorim”.

Kur një mësues i shpjegon një koncept nxënësit, ata të dy janë në “zonën e zhvillimit të afërt”: njëri mëson, tjetri ndihmon; por edhe ndihmësi mëson diçka për mënyrën se si të tjerët mësojnë. Kështu, mësimi bëhet një proces i dyfishtë i rritjes intelektuale.

Gjuha si ura midis mendjes dhe botës

Për Vigotskyn, gjuha ishte instrumenti më i fuqishëm i mendjes. Ai besonte se përmes fjalëve ne nuk shprehim vetëm mendime – ne i krijojmë ato.

Në fillim, fëmija përdor gjuhën për të komunikuar me të tjerët (p.sh. “mami, dua ujë!”), por me kohë ai mëson ta përdorë atë për të komunikuar me veten dhe më vonë kjo transformohet në mendim të brendshëm.

Ky proces është si ndërtimi i një ure që e lidh botën e jashtme me atë të brendshme. Gjuha nuk është thjesht mjet komunikimi; është mjeti për të ndërtuar vetëdijen, vetveten. Pa gjuhë, nuk do të mund të organizonim mendimet tona, të planifikonim apo të reflektonim.

Kjo ide ka ndikime të mëdha në edukim: mësuesit që e kuptojnë këtë përdorin dialogun si mjet për të nxitur të menduarit. Diskutimi, pyetjet, bisedat – këto nuk janë thjesht aktivitete klasike, por mekanizma zhvillimi mendor. Dija nuk jepet, ajo ndodhet tashmë brenda secilit në pritje për të dalë jashtë tij.

Instrumentet psikologjike dhe kultura

Një tjetër ide thelbësore e Vigotskyt është ajo e instrumenteve psikologjike – mjete mendore që njerëzit krijojnë për të kontrolluar dhe përmirësuar proceset e tyre njohëse. Gjuha është më e rëndësishmja, por ka edhe të tjera: shkrimi, numrat, simbolika, arti, ritet fetare, madje edhe mjetet teknologjike.

Përmes këtyre instrumenteve, njeriu nuk lidhet më drejtpërdrejt me realitetin si kafshët, por përmes një rrjeti simbolesh kulturore dhe teknologjike. Pra, çdo akt mendimi është në një farë mënyre i ndërmjetësuar nga kultura dhe teknologjia.

Në këtë kuptim, Vigotsky ishte një mendimtar thellësisht humanist: ai pa te njeriu të vetmen qenie që mund të kishte pavarësi nga natyra, madje ta fabrikonte atë.

Mosha biologjike dhe ajo mendore

Lev Vigotsky e kuptoi herët se zhvillimi mendor nuk është vetëm një proces biologjik që ndodh vetvetiu, si për shembull rritja e flokëve apo e kockave. Trupi rritet me kohën, por mendja rritet vetëm përmes kontaktit me tjetrin dhe mbi të gjitha përvojës.

Ai bëri dallimin e qartë midis moshës biologjike, që përcaktohet nga proceset natyrore të trupit, dhe moshës mendore, që përcaktohet nga mënyra se si njeriu mëson, përjeton dhe kupton botën përreth.

Në mendimin e tij, përvoja është ajo që aktivizon potencialet e mendjes. Dy fëmijë mund të kenë të njëjtën moshë biologjike, por të kenë zhvillim mendor krejt të ndryshëm në varësi të përvojave që kanë pasur.

Njëri mund të ketë jetuar në një mjedis të pasur me biseda, lojëra, libra dhe njerëz që e nxisin të mendojë; tjetri mund të ketë përjetuar mungesë stimulimi, frikë apo izolim. Për Vigotskyn, këto ndryshime përvojash formësojnë vetë strukturën e mendjes.

Ai nuk e shihte përvojën thjesht si diçka që shton njohuri, por si një fuqi që ndryshon mënyrën e të menduarit dhe të relacionuarit. Përvoja shoqërore, sidomos ndërveprimi me njerëz më të aftë, është themeli mbi të cilin ndërtohet zhvillimi mendor.

Pikërisht për këtë arsye ai thoshte se mësimi paraprin zhvillimin – përvoja e re krijon mundësi të reja mendimi, të cilat më pas stabilizohen në struktura të qëndrueshme njohëse. Në thelb, Vigotsky na mëson se mosha mendore nuk matet me vite, por me përjetime.

Një njeri që jeton shumë, por pa reflektim e ndërveprim, mund të mbetet fëmijë në mendje; ndërsa një fëmijë që është ekspozuar ndaj përvojave të pasura, dialogut dhe sfidave, mund të tregojë një pjekuri që i tejkalon vitet. Kështu, përvoja për Vigotskyn është jo vetëm mësuese, por forca që formëson vetë mendjen njerëzore.

Një jetë e shkurtër, një ndikim i gjatë

Vigotsky jetoi vetëm 37 vjet. Ai vdiq në vitin 1934 nga tuberkulozi, por në atë kohë kishte shkruar më shumë se shumë njerëz që jetuan trefish më gjatë. Idetë e tij u censuruan për një kohë të gjatë në Bashkimin Sovjetik, sepse mendimi i tij nuk përputhej plotësisht me doktrinën marksiste zyrtare të kohës.

Ai ishte një armik në Rusi sepse nuk iu nënshtrua kurrë neo-inkuizicionit bolshevik. Vetëm dekada më vonë, në vitet ’60, psikologët perëndimorë zbuluan thesarin që Vigotsky kishte lënë pas.

Sot, idetë e tij janë themel i shumë praktikave moderne të edukimit dhe psikologjisë. Mësimdhënia bashkëpunuese, tutorimi, mësimi përmes dialogut – të gjitha mbështeten në parimet e tij.

Ai i mësoi botës se truri nuk rritet në izolim, por në marrëdhënie me të tjerët; se çdo fëmijë është një mundësi dhe një gjeni, nëse i jepet udhëheqja e duhur.

The post Lev Vigotsky: Çdo fëmijë është një gjeni first appeared on Amfora.

Kush është Aleksandër Dugin?

Për të kuptuar Duginin, duhet të hysh në një botë ku hartat nuk janë thjesht kufij, por vija fronti në një luftë shpirtërore midis Lindjes dhe Perëndimit.

Lindur në Moskë në vitin 1962, në zemër të Bashkimit Sovjetik, Dugin u rrit në një familje ushtarakësh. Megjithatë, ai nuk u bë kurrë një “homo sovieticus” tipik. Që në rini, u tërhoq nga e ndaluara: tradicionalizmi integral, misticizmi dhe autorët e “Rrymës së Djathtë” evropiane që ishin tabu në sistemin komunist. Ky rebelim fillimisht nuk ishte ndaj liberalizmit perëndimor, por më shumë një përqafim i së kaluarës së lavdishme ruse dhe autoritarizmit perandorak.

Vepra e tij kulmore, Themelat e Gjeopolitikës, botuar në vitin 1997, shërbeu si një manual për ambiciet ruse pas rënies së Murit të Berlinit. Në këtë libër, Dugini nuk flet për paqe, por për “Eurasianizmin”. Ai e sheh botën si një përplasje të përhershme midis “fuqive të detit” (atlantistët, kryesisht SHBA dhe Britania, që përfaqësojnë tregtinë dhe liberalizmin) dhe “fuqive të tokës” (Eurasia, me Rusinë në qendër, që përfaqëson hierarkinë dhe traditën).

Ai beson se fuqitë e tokës (Behemothi – Rusia, Gjermania, Kina) duhet të krijojnë hapësirat e tyre për t’u mbrojtur nga fuqitë e detit (Leviatani – SHBA, Britania), të cilat përdorin tregtinë dhe teknologjinë për të “pushtuar” shpirtërisht popujt. Për Duginin, misioni i Rusisë është të bashkojë dy kontinentet kundër “hegjemonisë korruptuese” të Perëndimit.

Narracioni i jetës së tij ndryshoi rrënjësisht me ardhjen në pushtet të Vladimir Putinit. Edhe pse marrëdhënia e tyre mbetet subjekt spekulimesh – disa thonë se ai është këshilltari hije, të tjerë se është thjesht një zhurmues margjinal – idetë e tij filluan të reflektoheshin në retorikën zyrtare ruse. Termat si “Bota Ruse” (rus. “Russkiy Mir”) dhe kundërshtimi i hapur ndaj vlerave liberale perëndimore mbajnë vulën e tij filozofike.

Ai propozoi “Teorinë e Katërt Politike”, duke pretenduar se pas dështimit të liberalizmit, komunizmit dhe fashizmit, bota ka nevojë për një rrugë të re që bazohet te identiteti kombëtar dhe kundërshtimi i globalizmit. Libri “The Great Awakening Vs the Great Reset” është një manual politik i mirëfilltë ku ai propozon metodologjinë politike se si mund të shkohet te Teoria e tij e Katërt Politike.

Jeta e tij nuk ka qenë vetëm debate akademike, por edhe tragjedi e vërtetë. Në vitin 2022, vajza e tij, Daria Dugina, humbi jetën në një atentat me makinë në periferi të Moskës. Për Duginin, kjo nuk ishte vetëm një humbje prindërore, por një “sakrificë në altarin e idesë ruse”. Ai u shfaq në varrimin e saj jo si një njeri i thyer, por si një profet akoma më i vendosur, duke thirrur për fitore totale dhe transformim rrënjësor të shoqërisë ruse.

Sot, Aleksandër Dugin vazhdon të shkruajë dhe të ligjërojë, duke u shfaqur si një figurë gati mitologjike. Për kritikët, ai është arkitekti i një ideologjie të rrezikshme që ushqen konfliktet moderne. Për ndjekësit e tij, ai është mbrojtësi i fundit i traditës përballë asaj që ai e quan “nihilizëm perëndimor”. Vepra e tij mbetet një çelës i rëndësishëm për të kuptuar tensionet gjeopolitike të epokës sonë dhe rikthimin e Rusisë drejt një identiteti që kërkon të sfidojë rendin botëror.

Aleanca e shenjtë

Te libri “The Fourth Political Theory”, Aleksandër Dugin propozon një “Aleancë të Shenjtë” (ose Aleancë Strategjike) midis feve tradicionale si pjesë e projektit të tij dhe “Teorisë së Katërt Politike”. Kjo nuk është një shkrirje mekanike e feve në një të vetme dhe as një filozofi eklektike apo sinkretike, por një front i përbashkët, një aleancë e mirëfilltë kundër asaj që ai e quan “Moderniteti”, “Liberalizmi” dhe “Globalizmi”.

Sipas Duginit, të gjitha fetë tradicionale (Ortodoksia, Islami tradicional, Judaizmi hasidik, Hinduizmi, etj.) ndajnë një armik të përbashkët: botën perëndimore moderne laike, e cila ka shkatërruar kuptimin e të Shenjtës. Ai propozon që këto fe të lënë mënjanë mosmarrëveshjet teologjike për t’u bashkuar gjeopolitikisht kundër Perëndimit atlantist.

“Armiku i përbashkët na bashkon… Ne duhet të krijojmë aleanca strategjike për të përmbysur rendin aktual të gjërave – gjithçka që është fytyra e Bishës, e Antikrishtit apo Daxhallit.” – shkruan ai te The Fourth Political Theory.

Kuptohet që një qëndrim i tillë i shkon shumë përshtat frontit të brendshëm rus, i cili ka nevojë për një armik të jashtëm për t’u bashkuar. Kjo në kuadër të një heterogjeniteti të jashtëzakonshëm që ka brenda saj.

Për shembull, nuk duhet të harrojmë se në Rusi ‘vetëm’ 67% e popullsisë janë të krishterë. Aty jetojnë gjithashtu rreth 10 milion myslimanë, 1.8 milion paganë, 700.000 budistë, 100.000 hebrenj, etj. Në këtë kontekst, thirrja e Dugin ka shumë kuptim sepse i shërben politikës së brendshme ruse për të ruajtur kohezionin social dhe për të forcuar identitetin kombëtar rus.

Gjithashtu, Dugin dhe politika e jashtme ruse e dinë shumë mirë se aleatët më të ngushtë të Rusisë kanë qenë dhe janë aktualisht vendet arabe me shumicë myslimane si Egjipti, Algjeria, Siria, Irani, etj. Ndaj idetë e Dugin shkojnë edhe për të forcuar një front të jashtëm dhe ndihmojnë koniunkturën gjeopolitike të Moskës, e cila jo gjithmonë mund të mbështetet te burimet natyrore dhe ekonomike për të ruajtur hegjemoninë në disa zona të botës.

Sa më sipër ndodhet qartësisht e shprehur edhe në një dokument zyrtar të Ministrisë së Jashtme ruse të titulluar The Concept of the Foreign Policy of the Russian Federation, i publikuar në mars të vitit 2023 dhe aktualisht i aksesueshëm online.

Koncepti “Grossraum”

Dugin merr nga filozofi i nazizmit Carl Schmitt konceptin e “Grossraum” apo “Hapësirave të Mëdha” – siç mund ta quajmë në shqip. Sipas tij, Grossraum është një hapësirë e gjerë gjeografike që bashkohet rreth një fuqie apo ideje qendrore. Për shembull, duke qenë se Ballkani është një territor i banuar kryesisht nga popullsi sllave dhe ortodokse, atëherë gadishulli duhet të jetë pjesë e Grossraum-it rus.

Brenda një Grossraum-i mund të ketë fe të ndryshme (si Ortodoksia dhe Islami), por ato duhet të bashkohen kundër “anti-kulturës” djallëzore të globalizmit liberal. Sipas tij, vetëm një hapësirë e madhe që ka armë bërthamore, burime energjetike dhe një ushtri masive mund të quhet vërtet e lirë.

Si do të shohim më poshtë, Dugin e konsideron Shqipërinë pjesë të Grossraum-it rus, me përjashtimin se – ndryshe nga sa ndodh me disa vende të tjera – këtu ka një shumicë relative myslimanësh që ai po i fton në Aleancë kundër Daxhallit.

Pra, sipas tij, myslimanët shqiptarë duhet të zgjedhin të rreshtohen në krah të Rusisë dhe të futen nën mbrojtjen e saj për të luftuar të keqen e madhe që, sipas tij, është Europa dhe Amerika.

Nuk thotë ndërkohë se vetëm 30 vite më parë shqiptarët myslimanë masakroheshin pa dallim moshe dhe gjinie nga aleatët e tyre më të ngushtë dhe se Grossraumi i tij ka tentuar sistematikisht t’i asgjësojë myslimanët shqiptarë që nga koha e Romanovëve. Nuk thotë as që Shqipëria, që prej vitit 2022, konsiderohet nga qeveria ruse një vend armik (jo kundërshtar, por armik!).

Dezinformimi historik

Dugin e kupton se pengesa më e madhe për futjen e vendeve si Shqipëria në hapësirën e ndikimit rus është historia. Ndaj ai propozon, në rastin më të mirë, një rishikim të historisë dhe, në rastin më të keq (që ne besojmë se është edhe rasti i tij), një deformim të saj.

Në këtë version të ri të historisë, këshilltari i Putinit kërkon të faktorizojë, zmadhojë apo mitizojë disa elemente të përbashkëta që shqiptarët tashmë i ndajnë me Rusinë, si për shembull feja, dhe t’i instrumentalizojë ato në funksion të qëllimit të tij politik.

Më konkretisht, në postimin e datës 14 prill 2026, Aleksandër Dugin shkruan se Fan Noli është themeluesi i Shqipërisë moderne. Kujdes! Ai nuk shkruan i “shtetit shqiptar” apo i “Kishës Autoqefale Shqiptare”, por i “Shqipërisë moderne”.

Gjithashtu duhet të bëhet kujdes se si ai e përshkruan Fan Nolin. Jo si një ortodoks, por si një “prift ortodoks”, duke tentuar të lidhë Shqipërinë moderne me institucionin kishtar. Duke qenë se edhe rusët janë ortodoksë si Fan Noli, atëherë ne nuk duhet të kemi frikë prej tyre.

Sigurisht që nuk dua të bie në grackën e Dugin dhe të debatoj në lidhje me pohimet e tij. Fan Noli dhe komuniteti ortodoks kanë një peshë të jashtëzakonshme në krijimin e Shqipërisë moderne. Historia e Shqipërisë nuk do të harrojë kurrë as punën dhe sakrificën e qindra ortodoksëve të tjerë, si për shembull Kostandin Kristoforidhi, Jani Vreto, Pandeli Sotiri, Stath Melani, Kristo Negovani, etj.

Por medalja e meritës për krijimin e Shqipërisë moderne nuk mund t’i varet kurrë në qafë një njeriu apo një komuniteti të vetëm. Ajo është produkt i sakrificës dhe punës së një ushtrie të madhe intelektualësh, pa dallim feje, gjinie dhe krahine. Dhe kushdo që tenton ta reduktojë atë si produkt të punës së një njeriu të vetëm, është në fakt duke manipuluar historinë.

Neo-Antishqiptarizmi

Postimi i Dugin, edhe pse nuk ka gjetur jehonë në median shqiptare, nuk është një ngjarje e vogël. Ajo bën të dukshme luftën e nisur nga rusët dhe një pjesë e rëndësishme e fuqive lindore (Kina, Irani, por edhe Turqia) kundër shqiptarëve prej të paktën dy dekadash. Në këtë luftë të re nuk synohet dobësimi, përçarja, asgjësimi apo shfarosja e faktorit shqiptar, por asimilimi i tij.

Kalimi në sferën (Grossraum!) e influencës lindore. Turqit na quajnë vëllezër. Rusët simpatizojnë figurat tona patriotike. Kinezët flasin për lidhjet kulturore dhe bashkëpunimin ekonomik, ndërsa iranianët pretendojnë se po luftojnë për demokracinë tonë, duke na çliruar nga muxhahedinët e Ashraf-III.

Ky antishqiptarizëm i ri ka kuptuar diçka që ndoshta vetë ne shqiptarët nuk e kemi kuptuar ende plotësisht: një pemë e këputur nga rrënjët është një pemë e vdekur! Kurrë asnjëherë Lindja nuk ka qenë aleatja jonë. Kurrë asnjëherë Lindja nuk ka qenë drita jonë. Siç shkruante Naim Frashëri: “Dielli i shqiptarëve lind në Perëndim!”

The post Aleksandër Dugin: Ideologu i antishqiptarizmit modern first appeared on Amfora.

Edhe pse Kushtetuta e Republikës Popullore të Shqipërisë, e miratuar më 11 Janar 1946, garantonte të drejtën për ushtrimin e besimit fetar, në praktikë fetarët përballeshin me kufizime të rrepta dhe presion të vazhdueshëm. 

Shumë nxënës, punonjës dhe priftërinj shqiptarë u detyruan të largoheshin nga institucionet fetare dhe të përqendroheshin në punë ose aktivitete të tjera të lejuara nga shteti, duke u shkëputur nga komunitetet e tyre dhe traditat shpirtërore. 

Klerikët e huaj që ushtronin shërbesat e tyre në Shqipëri u detyruan të largoheshin drejt vendeve si Italia, Greqia dhe Turqia, duke e dobësuar ndjeshëm prezencën e fesë në vend. Përveç largimeve, shumë institucione fetare u mbyllën ose u shndërruan në objekte jo-fetare, si palestra, teatro, magazina apo kafene, duke e bërë të pamundur praktikimin e besimit në mënyrë të hapur.

Kjo fushatë sistematike për persekutim dhe mbyllje të institucioneve fetare synonte jo vetëm të dobësonte autoritetin e klerikëve, por edhe të krijonte një narrativë propagandistike ku feja paraqitej si pengesë për progresin dhe unitetin e popullit shqiptar.

Dy dekada më pas, në 1967, gjimnazistët e shkollës së mesme “Naim Frashëri” në Durrës, shprehën ndaj Enver Hoxhës me një letër urrejtjen mbi ushtrimin e feve të ndryshme në Shqipëri. 

Sipas propagandës komuniste, xhamitë, kishat, teqetë dhe monumente të tjera fetare u shndërruan në objekte kulturore ose u shkatërruan ose u shndërruan në ambjente të jetës së përditshme, si pallate sporti, kafene, teatro, magazina ose kinema. Disa nga shembujt që mund të permendim ju ndodhën konvertimit të xhamisë së madhe të Durrësit, kishës qëndrore të Shkodrës, kishës së Shën Thanasit në Karavasta dhe shumë institucione të tjera. 

Kjo fazë mbylljeje e institucioneve të ndryshme fetare i shërbeu popullit shqiptar ne desinformim, sepse propaganda e kohës e paraqiste transformimin e tyre si një proces “çlirimi” nga ndikimi i fesë, duke i ripërdorur hapësirat fetare për funksione kulturore dhe shoqërore, çka synonte të normalizonte gradualisht mungesën e praktikës fetare në jetën publike.

Përveç fushatave të ndryshme për mbylljen e institucioneve të ndryshme fetare, vazhdimit të persekutimeve ndaj klerikëve fetarë, propaganda komuniste, me anë të burimeve mediatike, letrare dhe vizuale vazhdonte të manipulonte mentalitetin e shqiptarëve, duke shfaqur filma, dokumentarë, dhe vepra propagandistike kundër besimit fetar. 

Njëra prej këtyre dokumentarëve, titulluar E vërteta mbi fenë (1974) e regjisorit Ilo Pando, tregon rolin e besimit fetar në historinë e Shqipërisë nga viti 1912-1967. Ky dokumentar shërbeu si alarmi i parë për ndryshimin e statusit të fesë në kushtetutën e Republikës Popullore të Shqipërisë. 

Për shembull, dokumentari përmend raste të ndryshme të bashkëpunimit të klerëve fetarë në Shqipëri me pushtues dhe politikanë të periudhës së Zogut, që varfëruan dhe poshtëruan nivelet e ulëta të shoqërisë shqiptare.

Gjithashtu, dokumentari vazhdon se si klerët fetarë gjatë Luftës së Dytë Botërore në Shqipëri, klerikët e krishterë dhe myslimanë si Patër Anton Harapi, At Vinçens Prendushi, Don Shtjefën Kurti dhe me rradhë bashkëpunuan me pushtuesit italianë dhe më vonë me gjermanët për të sabotuar Luftën Nacionalçlirimtare kundër pushtuesve nazifashistë.

Por e vërteta nuk qëndron këtu dhe ka pasur shumë polemika që bashkëpunimi midis klerëve të feve të ndryshme në Shqipëri dhe pushtueve nazifashistë ka qënë e rrallë.

Një rast tjetër u shfaq nëpër filmat artistikë shqiptarë. Në filmin Kapedani (1972), një nga momentet interesante qe pjea ku xha Sulo pyet një qytetar të Tiranës për xhaminë e Et’hem Beut, që u ruajt si monument kulture. Dialogu mes tyre vijon kështu:

• Ore çun, xhami është kjo?
• Po pse more xhaxho? Si të duket ty? S’të ngjan si xhami, hë?
• Dhe e njoha si xhami, prandaj po çuditem edhe unë.

Qytetari qesh. Pastaj, xha Suloja vazhdon:

• Ore po qenkeni prapa nga dynjaja juve tiranasit! Neve atje i kemi prishur me kohë.
• Ahh… këtë nuk e prishim ne. Bile e kemi me kimet. Kjo ruhet nga shteti se është e vjetër.
• Edhe unë jam me të. Kështu them edhe unë…

Rasti i kësaj skene interesante dhe propagandistike përçmoi vëmendjen e popullit për braktisjen e besimit fetar dhe rikthimit të jetës së përditshme gjatë periudhës socialiste në Shqipëri. 

Kjo skenë, megjithëse e ndërtuar me tone humori, përçon një mesazh të qartë ideologjik: përmes ironisë, shkatërrimi i objekteve fetare paraqitet si shenjë e “përparimit” socialist, ndërsa ruajtja e Xhamisë së Et’hem Beut justifikohet vetëm si monument kulture dhe jo si hapësirë e gjallë besimi.

Në këtë mënyrë, publiku udhëhiqej të perceptonte fenë si një mbetje të së kaluarës, të tejkaluar nga realiteti i ri socialist. 

Nuk është e rastësishme që filmi Kapedani u vlerësua nga Enver Hoxha, pasi ai përforconte me mjete të buta propagandistike narrativën zyrtare të shtetit ateist: feja nuk sulmohej drejtpërdrejt, por relativizohej dhe paraqitej si diçka folklorike e jo e domosdoshme për shoqërinë socialiste.

Përveç përdorimit të medias filmike, fushatave kundër institucioneve fetare dhe posterave propaganditstike për zgjerimin e propagandës kundër besimit fetar, u fabrikuan edhe histori mbi “operacionet” e Sigurimit kundër meshave dhe lutjeve të fshehta. Një rast tragjik është ai i Dom Shtjefën Kurtit në Kurbin.

Pas lirimit nga burgu i Burrelit në vitin 1963, ai qëndroi disa muaj në Rrashbull të Durrësit dhe më pas shërbeu si prift në famullinë e Gurëzit në Kurbin. 

Pas mbylljes së institucioneve fetare më 1967, mbeti pa punë dhe u detyrua të punonte në Ndërmarrjen Bujqësore të Kurbinit, nën mbikëqyrje të vazhdueshme të Sigurimit. Në vitin 1970 u arrestua në Gurëz, me akuzën absurde se kishte kryer shërbime fetare të fshehta, duke pagëzuar një fëmijë.

Shtypi i kohës përhapi dezinformacion për një “grup armiqësor” në zonën e Gurëzit. 

Pas pushkatimit të tij dhe dënimeve të bashkëpunëtorëve, lajmi u përhap edhe jashtë vendit. Një grua katolike u arratis përmes Jugosllavisë drejt Italisë për ta denoncuar rastin te autoritetet italiane.

Më pas, Papa Vojtila vizitoi Puljan, duke dënuar regjimin shqiptar, ndërsa nga presioni botëror dhe mediatik, Radio Tirana pranoi zyrtarisht ekzekutimin. Ngjarja u bë simbol i persekutimit fetar dhe i manipulimit propagandistik të realitetit në Shqipërinë e asaj periudhe historiko-politike.

Në përgjithësi, pas vitit 1990, propaganda e diktaturës komuniste kundër besimit fetar u zhduk, për shkak të ndryshimeve politike që ndodhën në Europën Lindore dhe Qëndrore, por edhe në Shqipëri, ku rënia e regjimit komunist solli rikthimin gradual të lirisë së besimit dhe hapjen e institucioneve fetare të mbyllura prej dekadash.

Me ndryshimet demokratike në Shqipëri, u rishikua roli i fesë në shoqëri dhe u zbuluan dokumente arkivore që dëshmonin përmasat reale të persekutimit ndaj klerikëve dhe besimtarëve. 

Ky proces ndihmoi në çmitizimin e narrativave propagandistike të periudhës komuniste dhe në rindërtimin e një kujtese historike më të balancuar.

Megjithatë, pasojat e dezinformimit ideologjik vazhduan të ndihen për vite me radhë në mentalitetin shoqëror, duke e bërë të domosdoshme studimin kritik të burimeve mediatike, letrare dhe filmike të asaj kohe për të kuptuar kontrastin midis propagandës zyrtare dhe realitetit të përjetuar nga komunitetet fetare në Shqipëri.

The post Kur ideologjia shpërfilli fenë: Klerikët nën propagandën komuniste first appeared on Amfora.

Po ashtu, pati edhe kontakte të kufizuara me disa vende perëndimore, kryesisht Gjermaninë Perëndimore, Francën dhe Italinë, shpesh në mënyrë jo publike. 

Këto ndihma lehtësuan krijimin e fabrikave dhe zhvillimin e industrisë në Shqipërinë komuniste, por shpesh kufizonin pavarësinë teknologjike dhe ekonomike të vendit, duke e lidhur ngushtë zhvillimin industrial me interesat e shteteve të huaja. 

Në këtë kuadër, pamja e Shqipërisë si një vend plotësisht i aftë për të prodhuar gjithçka në mënyrë autonome ishte më shumë një ndërtim propagandistik sesa një realitet i pakundërshtueshëm.

Një nga shembujt më të përmendur është Uzina e Radio-Televizorëve në Durrës, e njohur si URT-ja e Durrësit. Uzina ndodhej në lagjen nr. 15, në rrugën “Abdyl Ypi” të qytetit të Durrësit, aty ku sot ndodhet godina e Qendrës së Formimit Profesional Durrës. 

E themeluar fillimisht si pjesë e Uzina Elektro-Mekanike në vitin 1963, gjatë fillimit të marrëdhënieve shqiptaro-kineze, URT-ja u nda si njësi më vete në vitet 1973–1974. Kjo uzinë luajti një rol të rëndësishëm në prodhimin e pajisjeve elektronike për tregun vendas.

Dy vite pas fillimit të aktivitetit, nisi montimi i radiove dhe televizorëve, ndërsa më 1969 u vendos në funksion linja për televizorët bardhë e zi. Më vonë, në URT u zhvilluan disa linja prodhimi me teknologji më të avancuar, si ato të përpunimit të qarqeve të stampuara, prodhimit të kasetave për radio, si edhe një sërë detalesh metalike dhe plastike. 

Prodhimi i dhjetëra tipeve të radiove, televizorëve, magnetofonëve, stabilizatorëve dhe aparateve të tjera elektronike kontribuoi në plotësimin e një pjese të nevojave të përditshme të vendit.

Megjithatë, përtej këtij zhvillimi industrial, realiteti i prodhimit të pajisjeve elektronike ishte më kompleks nga sa paraqitej nga propaganda.

Një pjesë e madhe e prodhimit nuk ishte rezultat i një industrie plotësisht të pavarur, por bazohej kryesisht në importin e komponentëve dhe montimin e tyre në vend. 

Për shembull, materialet për montimin e televizorëve dhe radiove siguroheshin kryesisht nga Kina, ndërsa përpjekjet për të prodhuar televizorë me ngjyra në vitet ’80 u mbështetën në modele të huaja, si ato të kompanisë gjermano-perëndimore Blaupunkt. 

Kjo tregon se, edhe pse uzinat shqiptare pretendonin pavarësi teknologjike, prodhimi mbeti i varur nga teknologjia dhe dizajni i jashtëm, veçanërisht gjatë stanjacionit ekonomik të viteve ’80.

Një faktor i rëndësishëm në zhvillimin fillestar të URT-së së Durrësit ishte pjesëmarrja e Vladimir Mehmet Shehut, djali i Mehmet Shehut, i njohur si një nga pionierët e parë të kësaj uzine.

Figura e tij u përdor shpesh nga propaganda për të përforcuar idenë e një pavarësie teknologjike që nuk ekzistonte plotësisht. 

Pasi filloi punën në URT në vitin 1969, ai mblodhi rreth vetes specialistë të fushës së inxhinierisë elektronike, duke krijuar një mjedis profesional dhe duke kontribuar në përgatitjen e kuadrove të rinj. Megjithatë, edhe në këtë periudhë, pjesa më e madhe e materialeve dhe teknologjisë vinte nga importi, çka e bënte prodhimin të varur nga jashtë.

Propaganda e kohës – përmes revistave, gazetave dhe kronikave filmike – e paraqiste këtë zhvillim si dëshmi të suksesit teknologjik dhe ekonomik të vendit, duke përdorur terma si “teknologji e përparuar”, “kapacitete prodhuese të shkëlqyera” dhe “plotësim i nevojave të popullit”.

Uzina përshkruhej si një hapësirë moderne, ku çdo gjë prodhohej me cilësi të lartë dhe ku Shqipëria shfaqej si shembull i vetë-mjaftueshmërisë industriale.

Në realitet, situata ishte shumë më komplekse. Qytetarët shpesh përballeshin me mungesë produktesh, lista të gjata pritjeje dhe cilësi të paqëndrueshme. Shumë familje nuk mund të përballonin as një radio apo televizor bardhë e zi, e jo më pajisje me ngjyra. Ndërkohë, në tregjet perëndimore, televizorët me ngjyra ishin prezantuar që në vitin 1954, ndërsa në Shqipëri ato mbetën të kufizuara dhe kryesisht në përdorim nga elita politike.

Për më tepër, mungesa e konkurrencës, izolimi ekonomik gjatë viteve ’80 dhe kontrolli i rreptë shtetëror e bënin të pamundur krahasimin e produkteve shqiptare me standardet ndërkombëtare. Kjo e ktheu propagandën e suksesit industrial në një imazh të deformuar të realitetit.

Qëllimi ishte forcimi i idesë së një Shqipërie të pavarur dhe moderne, ndërkohë që prodhimi mbeti i varur nga importet dhe ekspertiza e huaj.

Në përfundim, historia e industrisë elektronike në Shqipëri nuk mund të cilësohet as si një histori dështimi të plotë, as si një histori suksesi të pakontestueshëm. Ajo përfaqëson një kapitull kompleks të zhvillimit industrial, që ngre pyetje thelbësore: A ishte realisht Shqipëria e aftë të prodhonte pajisje elektronike “Made in Albania” në kuptimin e plotë të fjalës?

A reflektonte kjo industri një pavarësi të vërtetë teknologjike, apo shërbente kryesisht si instrument propagandistik? Dhe deri në çfarë mase ishte prodhimi i varur nga teknologjia dhe komponentët e importuar?

Në këtë mënyrë, krijohet një hendek i qartë midis imazhit të ndërtuar nga propaganda dhe realitetit të përditshëm, një hendek që ka ndikuar në perceptimin kolektiv dhe në kujtesën historike pas viteve ’90.

Nostalgjia për prodhimet “Made in Albania” dhe për figurat e kohës mbetet e pranishme, por analizat tregojnë se sukseset ishin të kufizuara dhe të mbështetura në burime të jashtme.

Miti i “prodhimit të pavarur teknologjik” në Shqipërinë komuniste duhet trajtuar me sy kritik. Ai është më shumë një produkt i propagandës dhe nostalgjisë selektive sesa një pasqyrim i realitetit teknik dhe ekonomik. Industria elektronike shqiptare ishte një përpjekje e kufizuar, e ndërthurur me mbështetje të huaj dhe adaptim të teknologjive të gatshme.

Vetëm duke marrë parasysh këtë kompleksitet mund të kuptojmë më mirë të kaluarën dhe të shmangim idealizimin e një realiteti që nuk ka ekzistuar në praktikë.

The post Radio-televizorët shqiptarë dhe varësia e fshehur nga industria e huaj first appeared on Amfora.

Në një epokë kur filozofia evropiane ishte e ndarë mes dy traditave të mëdha, racionalizmit dhe empirizmit, Kant ndërmori një projekt filozofik që synonte të kapërcente konfliktin midis tyre dhe të përcaktonte me saktësi se çfarë mund të dimë, si mund ta dimë dhe deri në çfarë mase arsyeja njerëzore është e aftë të depërtojë në strukturën e realitetit.

Kanti lindi në vitin 1724 në qytetin Königsberg të Prusisë Lindore, një qytet portual dhe intelektual që në atë kohë ishte pjesë e botës kulturore gjermane dhe që do të mbetej vendi ku ai jetoi dhe punoi gjatë gjithë jetës së tij. 

I rritur në një familje modeste me bindje pietiste, Kant u edukua në një klimë që nxiste disiplinën morale dhe seriozitetin intelektual, elemente që do të reflektoheshin më vonë edhe në karakterin rigoroz të filozofisë së tij. 

Ai studioi në Universitetin e Königsbergut dhe më vonë u bë profesor në të njëjtin institucion, duke zhvilluar për dekada me radhë një aktivitet akademik që gradualisht e çoi drejt formulimit të sistemit të tij kritik.

Megjithëse Kant shkroi për shumë fusha të ndryshme të filozofisë dhe të shkencës, përfshirë fizikën, kozmologjinë dhe antropologjinë, rëndësia e tij kryesore lidhet me veprat e periudhës së tij të pjekurisë, të cilat zakonisht quhen veprat kritike. 

Ndër to më e rëndësishmja është “Kritika e arsyes së kulluar”, një tekst monumental në të cilin Kant përpiqet të analizojë kushtet që bëjnë të mundur njohjen njerëzore dhe të përcaktojë kufijtë e saj.

Kjo vepër u pasua nga “Kritika e arsyes praktike” dhe “Kritika e gjykimit”, duke formuar kështu një sistem filozofik që përfshin epistemologjinë, etikën dhe estetikën.

Qëllimi themelor i projektit kritik të Kantit ishte të përgjigjej ndaj një problemi që kishte shqetësuar filozofinë prej kohësh: si është e mundur njohja e sigurt dhe universale në një botë ku përvoja shqisore është gjithmonë e kufizuar dhe e ndryshueshme? 

Nga njëra anë racionalistët kishin argumentuar se arsyeja mund të arrijë të vërteta universale përmes parimeve të lindura, ndërsa nga ana tjetër empiristët kishin theksuar se të gjitha idetë rrjedhin nga përvoja dhe se njohja njerëzore është e kufizuar nga ajo që shqisat mund të ofrojnë.

Kant e konsideroi këtë konflikt si një shenjë se filozofia kishte nevojë për një qasje të re, dhe për këtë arsye ai propozoi atë që e quajti një “revolucion kopernikan” të filozofisë.

Ashtu si Koperniku kishte sugjeruar se nuk janë trupat qiellorë që rrotullohen rreth Tokës, por se Toka rrotullohet rreth Diellit, Kant argumentoi se filozofia duhet të ndryshojë perspektivën e saj dhe të pranojë se nuk është mendja që duhet të përshtatet pasivisht me objektet, por se objektet e përvojës janë të strukturuara në mënyrë të pjesshme nga vetë mënyra se si funksionon mendja njerëzore.

Sipas Kantit, përvoja jonë e botës nuk është thjesht një pasqyrim i drejtpërdrejtë i realitetit të jashtëm, por rezultat i ndërveprimit midis materialit që vjen nga shqisat dhe strukturave a priori të mendjes tonë që e organizojnë këtë material në një formë të kuptueshme.

Në këtë kuptim ai bën një dallim themelor midis fenomeneve, që janë objektet ashtu siç na shfaqen në përvojë, dhe noumeneve, që janë gjërat ashtu siç mund të ekzistojnë në vetvete, pavarësisht nga mënyra se si ne i perceptojmë.

Një nga elementet më të rëndësishme të kësaj teorie është ideja se hapësira dhe koha nuk janë vetë karakteristika të pavarura të realitetit objektiv, por forma a priori të intuitës njerëzore, përmes të cilave mendja organizon të dhënat e shqisave. 

Kjo do të thotë se çdo përvojë që kemi për botën është domosdoshmërisht e strukturuar në dimensionet e hapësirës dhe të kohës, sepse këto janë kushtet themelore që e bëjnë të mundur perceptimin.

Përveç këtyre formave të intuitës, Kant argumenton se mendja posedon edhe një seri konceptesh themelore që ai i quan kategori të arsyes, të cilat shërbejnë për të organizuar dhe për të strukturuar përvojën në mënyrë konceptuale. Këto kategori përfshijnë nocione si “shkaku”, “substanca”, “uniteti” dhe “pluraliteti”, dhe ato funksionojnë si rregulla përmes të cilave mendja e lidh dhe e interpreton materialin e përvojës.

Përmes kësaj analize Kant përpiqet të tregojë se njohja shkencore është e mundur sepse mendja njerëzore kontribuon në mënyrë aktive në organizimin e përvojës, duke e bërë atë të strukturuar dhe të rregullt. 

Megjithatë, ai thekson gjithashtu se kjo njohje është e kufizuar në botën e fenomeneve, sepse mendja nuk mund të depërtojë përtej kushteve të saj të përvojës për të njohur realitetin ashtu siç është në vetvete. 

Ky kufizim i arsyes teorike ka pasoja të rëndësishme për metafizikën tradicionale, sepse Kant argumenton se shumë nga pyetjet klasike të filozofisë, si ekzistenca e Zotit, pavdekësia e shpirtit ose natyra përfundimtare e universit, nuk mund të zgjidhen në mënyrë përfundimtare nga arsyeja teorike.

Megjithatë, ai nuk i konsideron këto ide si të pavlefshme, sepse ato luajnë një rol të rëndësishëm në jetën morale dhe praktike të njeriut.

Në filozofinë morale Kant zhvillon një teori që bazohet në konceptin e detyrimit moral dhe të ligjit moral universal.

Sipas tij, morali nuk duhet të mbështetet në pasojat e veprimeve ose në dëshirat individuale, por në parime racionale që mund të vlejnë për të gjithë njerëzit në mënyrë universale. 

Kjo ide shprehet në formulimin e famshëm të imperativit kategorik, i cili kërkon që një individ të veprojë vetëm sipas atij parimi që mund të dëshirojë në të njëjtën kohë të bëhet një ligj universal për të gjithë.

Kjo qasje e vendos autonominë e arsyes në qendër të etikës, sepse për Kantin një veprim është moralisht i vlefshëm jo për shkak të rezultateve që prodhon, por sepse kryhet nga respekti për ligjin moral që arsyeja e njeh si të detyrueshëm.

Në këtë kuptim, liria njerëzore nuk kuptohet si mungesë e çdo rregulli, por si aftësia për t’u vetëqeverisur sipas parimeve racionale që individi i njeh si të drejta.

Filozofia e Kantit përfshin gjithashtu një reflektim të thellë mbi estetikën dhe gjykimin, në të cilin ai analizon natyrën e përjetimit të bukurisë dhe të sublimitetit, duke argumentuar se gjykimet estetike nuk janë thjesht subjektive, por mbështeten në struktura universale të mënyrës se si njerëzit përjetojnë botën.

Ndikimi i Immanuel Kant në historinë e filozofisë është i jashtëzakonshëm, sepse sistemi i tij kritik ndryshoi mënyrën se si filozofët e mëvonshëm e kuptuan marrëdhënien midis mendjes dhe realitetit, midis njohjes dhe përvojës, dhe midis arsyes dhe moralit.

Filozofia e tij u bë pika e nisjes për zhvillimin e idealizmit gjerman dhe vazhdoi të ndikojë thellë në shumë tradita të mendimit modern. 

Rëndësia e Kantit qëndron në përpjekjen e tij për të përcaktuar me rigorozitet kufijtë dhe mundësitë e arsyes njerëzore, duke ndërtuar një sistem filozofik që synon të shpjegojë se si njeriu mund të njohë botën, të veprojë moralisht dhe të kuptojë vendin e tij në univers.

The post Immanuel Kant: Babai i filozofisë moderne first appeared on Amfora.

Në një epokë kur filozofët racionalistë përpiqeshin të ndërtonin sisteme të njohjes mbi parime të lindura të arsyes, Lok zhvilloi një qasje të ndryshme që theksonte rolin themelor të përvojës në formimin e ideve dhe në ndërtimin e njohjes. 

Për këtë arsye ai konsiderohet një nga themeluesit e empirizmit modern dhe një nga mendimtarët që ndikoi më thellë në zhvillimin e filozofisë politike liberale.

Xhon Lok lindi në vitin 1632 në Somerset të Anglisë, në një familje që ishte e lidhur me traditën puritane dhe me idealet e lirisë politike që po formësonin klimën intelektuale të Anglisë së shekullit të shtatëmbëdhjetë. 

Ai studioi në Universitetin e Oksfordit, ku fillimisht u përball me filozofinë skolastike që ende dominonte kurrikulën universitare, por shumë shpejt interesat e tij u orientuan drejt shkencës së re dhe drejt metodave empirike të kërkimit që po zhvilloheshin në atë kohë. 

Gjatë jetës së tij Lok u përfshi gjithashtu në jetën politike dhe intelektuale të Anglisë, veçanërisht përmes marrëdhënies së tij me Anthony Ashley Cooper, një figurë e rëndësishme politike që më vonë u bë konti i parë i Shaftesbury.

Megjithatë, pavarësisht kontekstit historik dhe politik në të cilin jetoi, rëndësia e Lok qëndron mbi të gjitha në projektin filozofik që ai zhvilloi në veprën e tij më të rëndësishme, “An Essay Concerning Human Understanding”, një tekst në të cilin ai përpiqet të analizojë natyrën e mendjes njerëzore dhe kufijtë e njohjes. Qëllimi i këtij projekti ishte të kuptohej se nga vijnë idetë tona, si formohen ato dhe deri në çfarë mase mendja njerëzore është e aftë të arrijë njohuri të sigurta për botën.

Në fillim të këtij studimi Lok formulon një kritikë të drejtpërdrejtë ndaj teorisë së ideve të lindura, një doktrinë që ishte mbrojtur nga disa filozofë racionalistë dhe që pretendonte se mendja njerëzore përmban parime dhe ide themelore që janë të pranishme në të që nga lindja. 

Lok argumenton se një teori e tillë nuk mbështetet në përvojën reale të mënyrës se si njerëzit mendojnë dhe mësojnë, sepse nëse do të ekzistonin ide universale të lindura, ato do të duhej të njiheshin nga të gjithë njerëzit pa përjashtim. 

Sipas tij, fakti që njerëzit në kultura dhe në nivele të ndryshme arsimimi kanë njohuri dhe besime shumë të ndryshme tregon se idetë nuk janë të pranishme në mendje që nga lindja, por zhvillohen gradualisht përmes përvojës.

Në vend të kësaj doktrine Lok propozon një metaforë të famshme për të përshkruar natyrën e mendjes në momentin e lindjes, duke e përshkruar atë si një “tabula rasa”, një fletë e zbrazët në të cilën përvoja shkruan gradualisht përmbajtjen e ideve dhe të njohjes. 

Kjo metaforë nuk duhet kuptuar si një mohim i kapaciteteve natyrore të mendjes, sepse Lok pranon se mendja ka aftësi të caktuara për të përpunuar informacionin, por ai thekson se përmbajtja konkrete e ideve nuk ekziston në mendje para përvojës.

Sipas analizës së tij, të gjitha idetë që kemi rrjedhin nga dy burime themelore të përvojës: sensacioni dhe reflektimi. Sensacioni është procesi përmes të cilit mendja merr informacion nga bota e jashtme përmes shqisave, duke krijuar ide që lidhen me ngjyrat, tingujt, shijet, temperaturën dhe cilësitë e tjera të objekteve. 

Reflektimi, nga ana tjetër, është procesi përmes të cilit mendja vëzhgon veprimet e veta të brendshme, si të menduarit, të dyshuarit, të dëshiruarit ose të besuarit, dhe nga këto procese lindin ide që lidhen me funksionimin e vetë mendjes.

Nga këto dy burime themelore lindin ato që Lok i quan idetë e thjeshta, të cilat janë elementet bazë të përvojës dhe që mendja i merr në mënyrë pasive. Megjithatë, mendja nuk kufizohet vetëm në pranimin e këtyre ideve, sepse ajo ka aftësinë t’i kombinojë, t’i krahasojë dhe t’i abstragojë ato, duke krijuar ide komplekse që përbëjnë bazën e mendimit dhe të gjuhës njerëzore. 

Përmes këtij procesi mendja ndërton koncepte të përgjithshme, kategori dhe nocione që na lejojnë të kuptojmë botën dhe të komunikojmë me njëri-tjetrin.

Një aspekt i rëndësishëm i epistemologjisë së Lok është analiza e tij e dallimit midis cilësive primare dhe cilësive sekondare të objekteve. Sipas tij, cilësitë primare janë ato që i përkasin vetë objekteve dhe që ekzistojnë në mënyrë objektive në botë, si shtrirja, forma, numri dhe lëvizja. Këto cilësi ekzistojnë në objektet pavarësisht nga perceptimi ynë dhe për këtë arsye ato mund të përshkruhen në mënyrë relativisht të saktë nga shkenca.

Cilësitë sekondare, nga ana tjetër, janë ato që nuk ekzistojnë në objekte në mënyrën se si i perceptojmë ne, por janë efekte që objektet prodhojnë në shqisat tona, si ngjyra, shija ose aroma. 

Për Lok, këto cilësi nuk janë vetë në objekte, por janë mënyra në të cilat mendja jonë përjeton ndikimin e strukturës fizike të objekteve. Ky dallim u bë një element i rëndësishëm në zhvillimin e filozofisë së perceptimit dhe në reflektimin mbi marrëdhënien midis mendjes dhe botës fizike.

Filozofia e Lok nuk kufizohet vetëm në teorinë e njohjes, sepse ai zhvilloi gjithashtu një teori shumë me ndikim mbi identitetin personal. Në analizën e tij ai argumenton se identiteti i një personi nuk qëndron thjesht në vazhdimësinë e trupit ose të substancës shpirtërore, por në vazhdimësinë e vetëdijes. 

Sipas Lok, një person është i njëjti në kohë nëse ai mund të kujtojë dhe të lidhë përvojat e tij të kaluara me vetëdijen e tij të tanishme. Kjo teori e identitetit personal, e bazuar në kujtesën dhe në vetëdijen, do të bëhej një pikë referimi e rëndësishme për debatet filozofike të mëvonshme mbi natyrën e personit.

Përveç kontributeve të tij në epistemologji, Lok luajti një rol vendimtar edhe në zhvillimin e filozofisë politike moderne. Në veprën e tij “Two Treatises of Government” ai zhvillon një teori të qeverisjes që bazohet në konceptin e të drejtave natyrore të individit. Sipas kësaj teorie, njerëzit në gjendjen natyrore janë të lirë dhe të barabartë dhe zotërojnë të drejta themelore si jeta, liria dhe prona.

Shteti, sipas Lok, nuk ekziston për të sunduar në mënyrë absolute mbi individët, por për të mbrojtur këto të drejta natyrore. Për këtë arsye pushteti politik duhet të mbështetet në pëlqimin e të qeverisurve, dhe nëse një qeveri shkel të drejtat themelore të qytetarëve ose abuzon me pushtetin e saj, qytetarët kanë të drejtën ta kundërshtojnë dhe madje ta rrëzojnë atë. 

Kjo teori e kontratës sociale dhe e kufizimit të pushtetit politik u bë një nga themelet intelektuale të liberalizmit modern dhe ndikoi fuqishëm në zhvillimin e institucioneve demokratike.

Në fund, rëndësia e Xhon Lok në historinë e mendimit qëndron në faktin se ai formuloi një mënyrë të re për të kuptuar mendjen, njohjen dhe shoqërinë njerëzore, duke theksuar rolin e përvojës në formimin e ideve dhe duke mbrojtur parimet e lirisë individuale dhe të qeverisjes së kufizuar. 

Përmes filozofisë së tij ai kontribuoi në formësimin e traditës empiriste në epistemologji dhe të traditës liberale në politikë, duke ushtruar një ndikim të thellë në filozofinë, në teorinë politike dhe në kulturën intelektuale të botës moderne.

The post Xhon Lok dhe themelimi i empirizmit modern first appeared on Amfora.